Νίκος Γιαννόπουλος

Το αποτέλεσμα ήταν κάτι παραπάνω από ενθαρρυντικό. Πολίτες σχεδόν απ’ όλες της περιοχές της Θεσσαλονίκης προσήλθαν έτσι ώστε να μοιραστούν το σκληρό, είναι η αλήθεια, βίωμά τους, να ζουν στο ενοίκιο σε μία χρονική περίοδο κατά την οποία αφενός οι τιμές έχουν εκτοξευτεί στα ύψη και αφετέρου οι ενοικιαστές παραμένουν πρακτικά απροστάτευτοι θεσμικά και νομικά.

• Οι άνθρωποι που έλαβαν το λόγο και μίλησαν για τα προσωπικά τους βιώματα ένωσαν ουσιαστικά τις φωνές τους με αυτές χιλιάδων ανθρώπων που βρίσκονταν στην ίδια θέση.

“Ηταν πραγματικά συγκλονιστικό να ακούς ανθρώπους να μας εκμυστηρεύονται ότι βιώνουν ένα αίσθημα υποτέλειας και έντονης ανασφάλειας απέναντι στους εκμισθωτές των σπιτιών τους” τονίζει στο Libre το μέλος της Ενωσης Ελλη Μέλιου. “Οι άνθρωποι αυτοί νιώθουν ότι όσο τυπικοί και αν παρουσιαστούν στις υποχρεώσεις τους απέναντι στους εκμισθωτές (έγκαιρη καταβολή του ενοικίου και αναφορά βλαβών) θα βρίσκονται πάντα στο ελέος τους” συμπληρώνει χαρακτηριστικά.

Κατά συνέπεια, ήταν αδύνατον να μην θιχθεί κατά τη διάρκεια της συνάντησης και το κομβικό ζήτημα της συσχέτισης της ανασφάλειας με την ψυχική υγεία. “Ο κόσμος, θα το πω πολύ απλά, φοβάται. Τι φοβάται; Μία ξαφνική απόφαση του εκμισθωτή να προτιμήσει τη βραχυχρόνια μίσθωση για το ακίνητό του ή μία το ίδιο ξαφνική απόφαση για μία υπέρογκη αύξηση. Το στρες έτσι κλιμακώνεται και γίνεται δύσκολα διαχειρίσιμο” τονίζει η συνομιλήτριά μας επικαλούμενη και σχετική έρευνα του UN Habitat. 

Ο τρόμος αρχίζει μετά την τριετία

Το ελληνικό νομικό πλαίσιο ουσιαστικά δεν προσφέρει καμία ιδιαίτερη προστασία στους ενοικιαστές. Αντίθετα, με τη θέσπιση της τριετίας ως χρονικής περιόδου κατά την οποία ο εκμισθωτής δεν μπορεί να ζητήσει αύξηση του αντιτίμου, αφήνει τους ενοικιαστές εντελώς απροστάτευτους στην όποια κίνηση κάνει ο εκμισθωτής μετά το πέρας των τριών πρώτων χρόνων της συμφωνίας.

“Πρακτικά, μετά τα τρία χρόνια, ο εκμισθωτής μπορεί να ζητήσει ότι θέλει, δεν υπάρχει πλαφόν στις απαιτήσεις” τονίζει η κα Μέλιου. “Μπορεί ένας ενοικιαστής να είναι απολύτως σωστός στις υποχρεώσεις του, ωστόσο δεν απολαμβάνει καμία προστασία μετά τα τρία χρόνια.Εχουμε καταγράψει την τάση που αναφέρει ότι το τελευταίο δωδεκάμηνο ιδιοκτήτες ζήτησαν ως αύξηση ακόμα και δύο φορές πάνω το προηγούμενο ενοίκιο! Οι μικρότερες αυξήσεις είναι της τάξης του 15 με 20% αλλά και αυτές θα πρέπει να θεωρούνται υπέρογκες καθώς είναι πολλαπλάσιες του πληθωρισμού” σχολιάζει. 

• Και όλα αυτά ενώ στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης υπάρχουν μέτρα και κανόνες οι οποίοι προστατεύουν στοιχειωδώς τους ενοικιαστές από κρούσματα αισχροκέρδειας εις βάρος τους. Τουλάχιστον η περίοδος κατά την οποία ο ιδιοκτήτης δεν δικαιούται να ζητήσει αύξηση είναι σαφώς μεγαλύτερη της τριετίας. 

Η λογική πίσω από αυτήν την απόφαση έχει να κάνει με τον προγραμματισμό που κάθε άνθρωπος θέλει να κάνει για τη ζωή του. Κανένας, φυσικά, δεν επιθυμεί να αλλάζει κατοικία κάθε τρία χρόνια και ιδιαίτερα νέοι άνθρωποι ή νεαρά ζευγάρια που προσπαθούν να βάλουν σε μία τάξη τη ζωή τους. Ειρήσθω εν παρόδω, σ’ αυτό το στάτους βρίσκονται τα περισσότερα μέλη της Ενωσης της Θεσσαλονίκης με τις ηλικίες να “παίζουν” από τα 25 μέχρι τα 40 έτη.

Ακραία αλλά…καθημερινά παραδείγματα 

Από την κατάσταση-ζούγκλα που περιγράφηκε πιο πάνω προκύπτουν καθημερινά ειδήσεις “τερατώδεις” που δύσκολα μπορεί να πιστέψει κανείς, αλλά είναι 100% αληθινές.

• Νεαρή γυναίκα, δύο μήνες μετά τη μετακόμισή της στη νέα της κατοικία στη Θεσσαλονίκη, είδε το χάρο με τα μάτια της όταν κατέρρευσε το ταβάνι της κρεβοτοκάμαράς της. Της είχαν εγγυηθεί ότι το σπίτι ήταν προσφάτως ανακαινισμένο αλλά η εγγυήση αυτή γρήγορα αποδείχθηκε φενάκη. Η γυναίκα αναγκάστηκε να μετακομίσει εκ νέου χωρίς καν να της δοθεί αποζημίωση.

“Καταλαβαίνετε ότι κάτω από τέτοιες συνθήκες, η προσωπική και η επαγγελματική ζωή μας μπαίνει σε τεράστιο κίνδυνο. Η κατοικία είναι το στοιχείο πάνω στο οποίο βασίζεται κανείς για να “χτίσει” όλα τα υπόλοιπα. Τη δουλειά του, τις σχέσεις του, την οικογένειά του, αν έχει ή αν επιθυμεί να κάνει. Οταν όμως κάθε εκμισθωτής έχει στα χέρια του μία βόμβα που μπορεί να ενεργοποιήσει όποτε θέλει μετά την πρώτη τριετία, δεν μπορεί να γίνει λόγος για σοβαρό προγραμματισμό” σχολιάζει η κα Μέλιου.

Αλλά ακόμα και αν ο ενοικιαστής γλιτώσει τελικά από τη “βόμβα” της τριετίας, έχει να αντιμετωπίσει την καθημερινή αγωνία για την επιβίωση μετρώντας τις αποδοχές του ευρώ-ευρώ. “Τις προάλλες κοιτούσα αγγελίες και διαπίστωσα ότι για ένα υπόγειο με δύο κρεβατοκάμαρες στην Καλαμαριά ζητούσαν 550 ευρώ. Φανταστείτε δηλαδή τι απαιτήσεις υπάρχουν για άλλα διαμερίσματα σε όροφο κτλ. Τα χρήματα είναι πάρα πολλά για ένα μέσο μισθωτό και οι περισσότεροι από μας έχουμε αυτό το στάτους, του μέσου μισθωτού” συνεχίζει, ελαφρώς θυμωμένη, η συνομιλήτριά μας.

Η επιεικώς αρρύθμιστη αγορά “παράγει” επίσης ιστορίες στο άκουσμά τους δοκιμάζονται και τα πιο σκληρά νεύρα. Μέλος της Ενωσης αποκάλυψε ότι παρά το γεγονός ότι του προέκυψε έκτακτο θέμα υγείας, τρέναρε τη θεραπεία έτσι ώστε να βρίσκεται σε θέση να πληρώνει το ενοίκιό του. Κάποιοι, εκ των πραγμάτων, βάζουν σε κίνδυνο ακόμη και τη σωματική τους ακεραιότητα για να μην βρεθούν στη δύσκολη θέση να υποχρεωθούν να αλλάξουν κατοικία.

Η κατάσταση μοιάζει αδιέξοδη και αβίωτη. Γι’ αυτό, όπως μάς τονίζει η κα Μέλιου “σκεφτόμαστε να πάρουμε συγκεκριμένες θεσμικές πρωτοβουλίες για να πιέσουμε έτσι ώστε το νομικό πλαίσιο, που το χαρακτηρίζει η αδικία, να αλλάξει. Μάς ζητούν για γκαρσονιέρες 400 ευρώ, για μεγαλύτερα σπίτια πάνω από 600 και η δαμόκλειος σπάθη της αύξησης κρέμεται πάντα πάνω από τα κεφάλια μας. Πρόκειται για μία κατάσταση η οποία δεν μπορεί να συνεχιστεί”.

“Η κατοικία” καταλήγει “δεν μπορεί να λογίζεται ως εμπόρευμα η αξία του οποίου ρυθμίζεται από τους νόμους της αγοράς και μόνο. Αυτό αντίκεται ακόμα και στο Σύνταγμά μας. Είμαστε πολλοί.Στα αστικά κέντρα φτάνουμε περίπου στο 1/3 του πληθυσμού, οι εκμισθωτές δεν αντιπροσωπεύουν περισσότερο από 15%. Και όμως επιχειρούν να μας κάνουν κουμάντο στο πως θα ζήσουμε”.

Μετά τη νιοστή φυγή της, κρύβεται σήμερα σ’ ένα από τα λιγοστά καταφύγια για γυναίκες-θύματα βίας που παραμένουν ανοικτά στο Αφγανιστάν αφότου την εξουσία στη χώρα της Ασίας ανακατέλαβαν οι Ταλιμπάν, στα μέσα του Αυγούστου.

Με δάκρυα στα μάτια, η 22χρονη αφηγείται τη μεταχείριση που της επιφύλαξαν οι σύζυγοί της. Όπως όταν, στα δέκα της χρόνια, ο τότε σύζυγός της την πέταξε στον τοίχο: «το κεφάλι μου έπεσε πάνω σε ένα καρφί που εξείχε στον τοίχο, το κρανίο μου έσπασε».

«Σχεδόν πέθανα».

Στο Αφγανιστάν, όπου η πατριαρχική παράδοση, η φτώχεια και η έλλειψη παιδείας εμποδίζουν εδώ και δεκαετίες την εμπέδωση των δικαιωμάτων των γυναικών, το 87% εξ αυτών έχουν βιώσει κάποιας μορφής σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βία, σύμφωνα με τον ΟΗΕ.

Επί των ημερών της προηγούμενης κυβέρνησης, στο κράτος των 38 εκατομμυρίων κατοίκων δεν υπήρχαν παρά μόλις 24 καταφύγια – σχεδόν όλα λειτουργούσαν με χρηματοδότηση της διεθνούς κοινότητας, ενώ μέρος της κοινωνίας τα έβλεπε με κακό μάτι.

Ήδη πολύ ελλιπές, αυτό το σύστημα προστασίας έχει πλέον καταρρεύσει.

Αν το καταφύγιο όπου βρίσκεται η Φατίμα κλείσει, δεν θα έχει πουθενά να πάει: ο πατέρας της έχει πεθάνει, η οικογένεια του συζύγου της θέλει να τη δει νεκρή. Στην εστία, άλλες περίπου είκοσι γυναίκες κρύβονται από τους πρώην δημίους τους.

«Ξανά από το μηδέν»

Υπό τον όρο να μην κατονομαστεί, η διευθύντρια μιας μη κυβερνητικής οργάνωσης αφηγείται στο Γαλλικό Πρακτορείο ότι παρακολουθούσε πέρυσι, με εντεινόμενη αγωνία, καθώς οι Ταλιμπάν ανακτούσαν προοδευτικά τον έλεγχο του Αφγανιστάν.

Στις πιο ασταθείς επαρχίες, είχε αρχίσει να προετοιμάζεται ήδη μήνες πρωτύτερα, στέλνοντας επιζήσασες που το επιθυμούσαν να μείνουν με τις οικογένειές τους, μεταφέροντας τις άλλες.

Κατόπιν, έχοντας καταληφθεί πλέον από πανικό, μετέφερε κάπου εκατό γυναίκες και μέλη του προσωπικού στην Καμπούλ. Όταν έπεσε και η πρωτεύουσα, οι γυναίκες αυτές είτε επέστρεψαν στις οικογένειές τους, είτε πήγαν να μείνουν στα σπίτια φιλικών τους προσώπων, ή με μέλη του προσωπικού της ΜΚΟ.

«Πρέπει ν’ αρχίσουμε ξανά από το μηδέν», λέει με απελπισία η διευθύντρια, που δεν έχει ακόμη λάβει άδεια να ανοίξει εκ νέου τα καταφύγια.

Οι Ταλιμπάν διαβεβαιώνουν μολαταύτα πως έχουν αλλάξει. Στα τέλη του Νοεμβρίου, ο εκπρόσωπος του κινήματος, ο Σουχάιλ Σαχίν διαβεβαίωσε τη Διεθνή Αμνηστία πως οι γυναίκες που υφίστανται ξυλοδαρμούς μπορούν να προσφεύγουν στα δικαστήρια.

Ο ανώτατος ηγέτης τους, ο Χιμπατούλα Αχουντζάντα, στηλίτευσε τον Δεκέμβριο τους εξαναγκαστικούς γάμους.

Οι ισλαμιστές δεν έχουν εκφραστεί -επίσημα τουλάχιστον- για τα καταφύγια, ούτε έχουν διατάξει να κλείσουν· προσέφεραν ως ακόμη και την προστασία τους σε κάποιες ΜΚΟ. Όχι πως αυτό αρκούσε για να τις καθησυχάσει: οι περισσότερες έκλεισαν τα κέντρα τους.

Οι Ταλιμπάν έχουν κάνει αρκετές επισκέψεις σε αυτό που φιλοξενεί τη Φατίμα, αφήνοντας να πλανάται η εντύπωση πως το μέλλον του «είναι αβέβαιο», λέει μια εργαζόμενη εκεί. Είπαν πως «δεν είναι ασφαλής τοποθεσία για τις γυναίκες, ότι η θέση τους είναι στο σπίτι».

Μια δεύτερη ανησυχεί λιγότερο. «Ήρθαν, κοίταξαν τα δωμάτια, επιβεβαίωσαν ότι δεν υπήρχαν άντρες», αφηγείται. «Τα πράγματα πήγαν καλύτερα από ό,τι περιμέναμε».

Σύμφωνα με αρκετές πηγές, ορισμένα από τα κέντρα που επισήμως έχουν κλείσει τις πόρτες τους συνεχίζουν να φιλοξενούν γυναίκες που δεν έχουν πού την κεφαλή κλίναι.

Απειλές

Προτού καν πέσει η Καμπούλ στα χέρια των Ταλιμπάν, πολλά από τα θύματα δεν γνώριζαν ούτε πού, ούτε πώς θα λάβουν βοήθεια και συχνά για τις φοβερές ελλείψεις προσάπτονταν ευθύνες στους κρατικούς θεσμούς.

Η Ζακιά, την οποία θέλει να δολοφονήσει ο πατέρας του συζύγου της, ο οποίος την ξυλοκοπούσε συστηματικά, θυμάται ότι υπάλληλοι του υπουργείου Γυναικών, που θεωρητικά όφειλαν να την προστατεύσουν, «δεν με άκουγαν καν – μου είπαν πως η κατάστασή μου δεν ήταν τόσο άσχημη».

Το υπουργείο -οι Ταλιμπάν το έχουν πλέον κλείσει- «με είχε κατηγορήσει πως έλεγα ψέματα», λέει η Μίνα, 17 ετών, που έφυγε από το σπίτι στα 15 της, μαζί με τη μικρή αδελφή της, προκειμένου να σωθούν από θείο τους που τις κακοποιούσε και τις χτύπαγε.

Ωστόσο το να υπάρχει δίχτυ προστασίας παραμένει ζωτικής σημασίας. Πλέον πολλές γυναίκες, καθώς και εργαζόμενες στα καταφύγια, «διατρέχουν κίνδυνο να υποστούν βία ή να σκοτωθούν», σύμφωνα με τη Διεθνή Αμνηστία.

Πολλές εργαζόμενες λένε πως δέχονται τηλεφωνικές απειλές από Ταλιμπάν, που ψάχνουν μέλη των οικογενειών τους. Μια ως πρότινος λειτουργός του πρώην υπουργείου Γυναικών αφηγείται πως οι Ταλιμπάν προσπάθησαν να της αποσπάσουν τις διευθύνσεις καταφυγίων.

Τα πράγματα γίνονται ακόμα περισσότερο κρίσιμα καθώς η οικονομική κατάσταση επιδεινώνεται ραγδαία. «Όταν (…) άνδρες χάνουν τη δουλειά τους, τα κρούσματα βίας αυξάνονται», τονίζει η ίδια λειτουργός.

Την ανησυχία αυτή μοιράζεται η Άλισον Νταβίντιαν, η αντιπρόσωπος της υπηρεσίας ΟΗΕ Γυναίκες στο Αφγανιστάν: «Η κατάσταση πιθανόν έχει χειροτερέψει (…) αλλά οι υπηρεσίες γενικά ελαττώθηκαν», τονίζει και διευκρινίζει πως ο ΟΗΕ διαπραγματεύεται για να ανοίξουν ξανά τα καταφύγια.

Αυτή είναι επίσης η αποστολή που έχει αναλάβει η Μαχμπούμπα Σεράζ, κεντρική φιγούρα στον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών στο Αφγανιστάν. Το καταφύγιό της παρέμεινε ανοικτό, αφού το επιθεώρησαν οι Ταλιμπάν, που αποφάσισαν «περίπου να το αφήσουν ήσυχο», λέει

Η κυρία Σεράζ εύχεται να μπορέσει να συνεχίσει να συζητάει με τους ισλαμιστές, διατηρεί ελπίδες πως «θα γίνουν αλλαγές».

Αλλά ανησυχεί πάνω απ’ όλα για τα θύματα που δεν εκδηλώνονται πλέον: «Κανένας δεν θ’ ασχοληθεί μαζί τους».