Σπύρος Σιδέρης

Η ιρακινή πρωτεύουσα δεν είναι απλώς μια πόλη που παρακολουθεί από κοντά τις εξελίξεις στην περιοχή. Τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε έναν χώρο όπου τέμνονται τα συμφέροντα της Τεχεράνης, της Ουάσιγκτον, του Ισραήλ, αλλά και μιας σειράς τοπικών και παρακρατικών δρώντων που λειτουργούν στο ενδιάμεσο.

Έτσι, ενώ ο δημόσιος λόγος επικεντρώνεται στις στρατιωτικές επιχειρήσεις εντός ή γύρω από το ιρανικό έδαφος, η πραγματική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη: ο πόλεμος επεκτείνεται και αναπαράγεται σε ένα δευτερεύον αλλά στρατηγικά κρίσιμο πεδίο, εκεί όπου οι ισορροπίες είναι πιο εύθραυστες και οι διαχωριστικές γραμμές πολύ λιγότερο καθαρές.

Η Βαγδάτη ως εναλλακτικό κέντρο επιχειρήσεων

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Βαγδάτη φαίνεται να αποκτά έναν νέο ρόλο: όχι μόνο ως περιφερειακός σταθμός συνεννόησης και επιρροής, αλλά και ως πιθανός επιχειρησιακός κόμβος για την ιρανική στρατηγική. Οι πληροφορίες που κυκλοφορούν το τελευταίο διάστημα συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι η Τεχεράνη, υπό την πίεση των εξελίξεων και των πληγμάτων που δέχθηκε, αναζήτησε εναλλακτικούς χώρους για την οργάνωση επιχειρήσεων, τη διατήρηση επαφών και τη διαχείριση δικτύων φιλικών δυνάμεων στην περιοχή.

Η επιλογή του Ιράκ και ειδικότερα της Βαγδάτης δεν είναι τυχαία. Το Ιράν διαθέτει εκεί βαθιά ερείσματα, όχι μόνο μέσω πολιτικών συμμάχων, αλλά και μέσω παραστρατιωτικών σχηματισμών, δικτύων ασφαλείας και ένοπλων ομάδων που κινούνται στο όριο μεταξύ κρατικής νομιμότητας και αυτόνομης ισχύος. Αυτή η πραγματικότητα επιτρέπει στην Τεχεράνη να δρα σε ένα περιβάλλον που δεν της είναι ξένο, να διατηρεί ανοικτούς διαύλους συντονισμού και, εφόσον απαιτηθεί, να μεταφέρει μέρος της αναμέτρησης εκτός του άμεσου ιρανικού θεάτρου.

Ο πόλεμος των δικτύων και όχι των συνόρων

Η πιο ουσιαστική μεταβολή που καταγράφεται στη σημερινή φάση της κρίσης είναι ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται πλέον αποκλειστικά ανάμεσα σε κράτη με καθορισμένα σύνορα, σαφείς διοικήσεις και ευδιάκριτες ζώνες ευθύνης. Διεξάγεται ολοένα περισσότερο μέσω δικτύων, πληρεξούσιων σχηματισμών, παραστρατιωτικών μηχανισμών και ένοπλων οργανώσεων που λειτουργούν ως προέκταση κρατικής ισχύος, χωρίς να φέρουν πάντοτε την επίσημη υπογραφή του κράτους που τις καθοδηγεί.

Στο ιρακινό έδαφος αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές. Οι επιθέσεις με drones, οι στοχευμένες επιχειρήσεις κατά αμερικανικών στόχων ή συμφερόντων και η κινητικότητα ένοπλων οργανώσεων που συνδέονται πολιτικά ή επιχειρησιακά με το Ιράν συνθέτουν ένα περιβάλλον ασύμμετρου πολέμου. Πρόκειται για μια μορφή αναμέτρησης στην οποία η ευθύνη παραμένει συχνά σκόπιμα θολή και η διάκριση ανάμεσα στο τοπικό και το περιφερειακό επίπεδο γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη.

Αυτό είναι και το πιο επικίνδυνο στοιχείο. Όταν ο πόλεμος διεξάγεται μέσα από τέτοια σχήματα, οι δυνατότητες αποκλιμάκωσης περιορίζονται, καθώς κανείς δεν ελέγχει απολύτως το σύνολο του πεδίου. Το αποτέλεσμα είναι μια κατάσταση μόνιμης αστάθειας, στην οποία η Βαγδάτη μετατρέπεται όχι απλώς σε τόπο παρακολούθησης των εξελίξεων, αλλά σε ενεργό χώρο παραγωγής τους.

Το Ιράκ ανάμεσα σε δύο πιέσεις

Το ίδιο το Ιράκ βρίσκεται σε μια εξαιρετικά δύσκολη θέση. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να διατηρήσει τις σχέσεις του με τις Ηνωμένες Πολιτείες και να αποφύγει μια κατά μέτωπο σύγκρουση που θα έθετε σε κίνδυνο τη διεθνή του στήριξη. Από την άλλη, καλείται να διαχειριστεί στο εσωτερικό του την παρουσία και την επιρροή φιλοϊρανικών οργανώσεων που διαθέτουν πραγματική ισχύ, πολιτική κάλυψη και βαθιά κοινωνικά ή στρατιωτικά ερείσματα.

Αυτή η διπλή πίεση περιορίζει δραστικά την ελευθερία κινήσεων της κυβέρνησης στη Βαγδάτη. Το ιρακινό κράτος εμφανίζεται συχνά ως ένας μηχανισμός που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο ανταγωνιστικά στρατόπεδα, χωρίς όμως να διαθέτει την απόλυτη δυνατότητα επιβολής της βούλησής του. Αυτό είναι που καθιστά το Ιράκ όχι απλώς ευάλωτο, αλλά έναν πραγματικό αδύναμο κρίκο της περιφερειακής εξίσωσης.

Η εικόνα αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι η χώρα λειτουργεί ως γεωπολιτική ενδιάμεση ζώνη, ως χώρος όπου συγκρούονται βούληση, επιρροή και στρατηγικές επιδιώξεις τρίτων δυνάμεων. Με αυτή την έννοια, η Βαγδάτη μετατρέπεται σε κάτι πολύ περισσότερο από μια πρωτεύουσα υπό πίεση: γίνεται ένα ρήγμα μέσα στον ίδιο τον περιφερειακό συσχετισμό.

Η κλιμάκωση που δεν καταγράφεται πάντα στον χάρτη

Η κλιμάκωση που παρατηρείται τις τελευταίες ημέρες αποδεικνύει ότι αυτή η διάσταση του πολέμου δεν είναι θεωρητική. Οι επιθέσεις σε στόχους ασφαλείας, οι επιχειρήσεις κατά εγκαταστάσεων που σχετίζονται με υπηρεσίες πληροφοριών και η αυξανόμενη ένταση γύρω από αμερικανικές παρουσίες στο ιρακινό έδαφος δείχνουν ότι το μέτωπο έχει ήδη διευρυνθεί. Δεν πρόκειται ακόμη για έναν ανοιχτό περιφερειακό πόλεμο με την κλασική έννοια, αλλά για μια διαδικασία σταδιακής διάχυσης της σύγκρουσης.

Αυτή η διάχυση αποτυπώνεται και στη μεταβολή της καθημερινότητας μέσα στην ίδια τη Βαγδάτη. Τα αυξημένα μέτρα ασφαλείας, οι αποκλεισμοί περιοχών, η κινητικότητα δυνάμεων ασφαλείας και η αίσθηση ότι η πόλη βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση επιτήρησης αποτελούν ενδείξεις ότι το παρασκήνιο έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει το προσκήνιο. Η Βαγδάτη, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς τόπος διέλευσης μηνυμάτων και σχεδίων. Είναι ήδη μέρος της ενεργού γεωγραφίας του πολέμου.

Η στρατηγική της Τεχεράνης: μεταφορά, διάχυση, επιβίωση

Πίσω από αυτή τη μεθοδολογία διακρίνεται μια ευρύτερη ιρανική λογική. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι σε μια αμιγώς συμβατική σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ θα βρεθεί αντιμέτωπη με ανώτερη στρατιωτική ισχύ. Αυτό που επιδιώκει, λοιπόν, δεν είναι να απαντήσει συμμετρικά, αλλά να διασπάσει το πεδίο, να δημιουργήσει πολλαπλά μέτωπα πίεσης και να καταστήσει τη σύγκρουση πιο ακριβή, πιο σύνθετη και πιο δύσκολα ελέγξιμη για τους αντιπάλους της.

Η παρουσία και η επιρροή της στο Ιράκ εξυπηρετούν ακριβώς αυτή τη στρατηγική. Της επιτρέπουν να διατηρεί επιχειρησιακή συνέχεια, να μην περιορίζεται γεωγραφικά και να μεταφέρει μέρος της αναμέτρησης σε ένα περιβάλλον πιο θολό, όπου η ισχύς δεν μετριέται μόνο με όρους αεροπορικής υπεροχής, αλλά και με όρους διείσδυσης, ευελιξίας και ελέγχου των τοπικών ισορροπιών.

Η αόρατη πρωτεύουσα ενός παράλληλου πολέμου

Αν υπάρχει ένα ουσιαστικό συμπέρασμα από τη σημερινή φάση της κρίσης, είναι ότι ο πόλεμος ανάμεσα στο Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δεν θα κριθεί αποκλειστικά στα πεδία των βομβαρδισμών ή στις δηλώσεις των ηγεσιών. Θα κριθεί επίσης στον βαθμό που κάθε πλευρά μπορεί να ελέγξει δίκτυα, να διαχειριστεί πληροφορίες, να διατηρήσει συμμάχους και να επηρεάσει χώρες-ενδιάμεσους κρίκους, όπως το Ιράκ.

Σε αυτό ακριβώς το επίπεδο, η Βαγδάτη αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο κρίσιμους κόμβους της αναμέτρησης. Όχι ως πρωτεύουσα ενός κράτους που αποφασίζει μόνο του την πορεία των εξελίξεων, αλλά ως το σημείο όπου συμπυκνώνονται οι αόρατες γραμμές του πολέμου. Εκεί όπου δεν φαίνονται καθαρά τα μέτωπα, αλλά διαμορφώνεται η πραγματική δυναμική της σύγκρουσης.

Γι’ αυτό και η Βαγδάτη μπορεί πλέον να ιδωθεί ως η αόρατη πρωτεύουσα αυτού του πολέμου: ο χώρος όπου συγκρούονται όχι μόνο στρατοί και κρατικές βουλήσεις, αλλά μηχανισμοί επιρροής, μυστικές υπηρεσίες, ένοπλα δίκτυα και στρατηγικές επιβίωσης. Και σε τέτοιους πολέμους, συχνά το πιο καθοριστικό δεν είναι αυτό που φαίνεται, αλλά αυτό που κινείται στη σκιά.

Πριν από δύο ημέρες πάντως, Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε ότι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ είναι καλά στην υγεία του και ηγείται της χώρας, αποδίδοντας την απουσία του από τη δημόσια σκηνή σε λόγους ασφαλείας.

Το ενεργειακό χαρτί του Ερμπίλ

Το Κουρδιστάν του Ιράκ διαθέτει σημαντικά αποθέματα πετρελαίου, τα οποία αποτελούν τη βασική πηγή οικονομικής και πολιτικής ισχύος της περιοχής. Για χρόνια, όμως, η εκμετάλλευση αυτών των πόρων αποτελούσε πεδίο έντονης αντιπαράθεσης με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση του Ιράκ στη Βαγδάτη.

Η Βαγδάτη επιδίωκε να διατηρεί τον πλήρη έλεγχο των εξαγωγών πετρελαίου της χώρας, περιορίζοντας τη δυνατότητα της κουρδικής διοίκησης να πουλά πετρέλαιο απευθείας στις διεθνείς αγορές. Από την άλλη πλευρά, το Ερμπίλ θεωρούσε ότι τα ενεργειακά έσοδα αποτελούν το βασικό εργαλείο για τη διατήρηση της οικονομικής και πολιτικής του αυτονομίας.

Η σύγκρουση αυτή κορυφώθηκε τα προηγούμενα χρόνια με τη διακοπή λειτουργίας του αγωγού Ιράκ – Τουρκίας, ο οποίος μεταφέρει πετρέλαιο από το βόρειο Ιράκ προς το τουρκικό λιμάνι του Τσεϊχάν στη Μεσόγειο. Ο αγωγός αυτός αποτελεί ουσιαστικά τη μοναδική μεγάλη εναλλακτική οδό εξαγωγής πετρελαίου για το Ιράκ πέρα από τις νότιες θαλάσσιες διαδρομές.

Η κρίση στον Περσικό Κόλπο αλλάζει τις ισορροπίες

Η κλιμάκωση της έντασης στον Περσικό Κόλπο και η περιορισμένη λειτουργία του Στενού του Ορμούζ έχουν δημιουργήσει σοβαρό πρόβλημα για τις εξαγωγές του ιρακινού πετρελαίου. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής του Ιράκ προέρχεται από τα πεδία της Βασόρας και εξάγεται μέσω θαλάσσιων διαδρομών που περνούν από την περιοχή του Ορμούζ.

Με τις μεταφορές αυτές να γίνονται ολοένα και πιο επισφαλείς, η Βαγδάτη αναγκάζεται να στραφεί προς τον βορρά, δηλαδή προς τις υποδομές που ελέγχονται από το Κουρδιστάν. Αυτό σημαίνει ότι ο αγωγός που περνά από το κουρδικό έδαφος προς το Τσεϊχάν αποκτά ξανά κρίσιμη σημασία για την οικονομία του Ιράκ.

Με άλλα λόγια, η κρίση έχει αντιστρέψει την προηγούμενη ισορροπία ισχύος: εκεί όπου η Βαγδάτη μπορούσε να πιέζει το Ερμπίλ, τώρα χρειάζεται τη συνεργασία του.

Η διαπραγμάτευση για τα έσοδα του πετρελαίου

Η νέα κατάσταση δίνει στην Κουρδική Περιφερειακή Κυβέρνηση ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί. Οι κουρδικές αρχές έχουν τη δυνατότητα να επιτρέψουν στη Βαγδάτη να χρησιμοποιήσει τον αγωγό προς την Τουρκία, αλλά με σημαντικούς όρους.

Ένας από αυτούς αφορά την οικονομική αποζημίωση για τα έσοδα που χάθηκαν τα προηγούμενα χρόνια λόγω των περιορισμών που επέβαλε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Οι κουρδικές αρχές υποστηρίζουν ότι οι απώλειες από τη διακοπή των εξαγωγών και τις διαφωνίες με τη Βαγδάτη έφτασαν σε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια.

Παράλληλα, το Ερμπίλ επιδιώκει μια αναθεώρηση της συμφωνίας κατανομής εσόδων ανάμεσα στην κεντρική κυβέρνηση και την κουρδική διοίκηση, η οποία είχε διαμορφωθεί πριν από μια δεκαετία και θεωρείται πλέον ξεπερασμένη από την κουρδική πλευρά.

Η πολιτική διάσταση της ενεργειακής ισχύος

Η ενεργειακή επιρροή του κουρδικού καθεστώτος δεν αφορά μόνο την οικονομία. Έχει και σαφείς γεωπολιτικές προεκτάσεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν στενές σχέσεις με τις κουρδικές δυνάμεις, ιδιαίτερα μετά τη συνεργασία τους στον αγώνα κατά του Ισλαμικού Κράτους. Ωστόσο, η Ουάσιγκτον έχει κατά καιρούς επιδιώξει να αξιοποιήσει τη στρατηγική θέση του Κουρδιστάν και ως σημείο παρακολούθησης των εξελίξεων στο Ιράν.

Η σημερινή κρίση, όμως, δημιουργεί μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Παρά τις στενές σχέσεις με τη Δύση, το κουρδικό καθεστώς αποφεύγει να εμπλακεί άμεσα σε μια αντιπαράθεση με την Τεχεράνη, γνωρίζοντας ότι μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει ολόκληρη την περιοχή.

Γιατί το Ερμπίλ κρατά αποστάσεις από την αντιπαράθεση με το Ιράν

Η στάση αυτή εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από την ανάγκη διατήρησης μιας λεπτής γεωπολιτικής ισορροπίας. Το Κουρδιστάν βρίσκεται ανάμεσα σε ισχυρούς γείτονες – το Ιράν, την Τουρκία και το υπόλοιπο Ιράκ – και γνωρίζει ότι οποιαδήποτε ανοιχτή σύγκρουση θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την πολιτική του αυτονομία.

Παράλληλα, η οικονομία της περιοχής βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο πετρέλαιο και στις εξαγωγές του. Η προτεραιότητα της κουρδικής ηγεσίας είναι να διασφαλίσει την απρόσκοπτη λειτουργία των ενεργειακών υποδομών και τη συνέχιση των εξαγωγών.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κρίση στη Μέση Ανατολή αντιμετωπίζεται από το Ερμπίλ περισσότερο ως ευκαιρία ενίσχυσης της διαπραγματευτικής του θέσης παρά ως αφορμή για στρατιωτική εμπλοκή.

Ένα παράθυρο για μεγαλύτερη αυτονομία

Η νέα ενεργειακή πραγματικότητα ίσως ανοίξει τον δρόμο για μια ενίσχυση της οικονομικής και πολιτικής αυτονομίας του Κουρδιστάν μέσα στο Ιράκ. Η δυνατότητα ελέγχου μιας κρίσιμης εξαγωγικής οδού πετρελαίου δίνει στο Ερμπίλ μια επιρροή που δύσκολα μπορεί να αγνοήσει η Βαγδάτη.

Αν η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο παραμείνει ασταθής, ο ρόλος του κουρδικού αγωγού προς το Τσεϊχάν θα γίνει ακόμη σημαντικότερος.

Και αυτό σημαίνει ότι το Κουρδιστάν του Ιράκ, μια περιοχή που εδώ και χρόνια προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην αυτονομία και την εξάρτηση από τη Βαγδάτη, μπορεί τώρα να βρεθεί σε μία από τις πιο ευνοϊκές στρατηγικές θέσεις της σύγχρονης ιστορίας του.

B-2 stealth bombers takeoff to conduct a mission during Operation Epic Fury, delivering long-range fire to not only eliminate the threat from the Iranian regime today, but also eliminate their ability to rebuild in the future. pic.twitter.com/ebyUYNnOLo

— U.S. Central Command (@CENTCOM) March 13, 2026

 Οι Φρουροί της Επανάστασης επιτέθηκαν εκ νέου με drones σε Μπαχρέιν και Κουβέιτ. Πυραυλική επίθεση στο Ισραήλ.

Ιρανική επίθεση με drone στο Μπαχρέιν:

Breaking 🇮🇷🇺🇸: The Iranian Shahed-136 drones successfully struck the U.S. Fifth Fleet headquarters in Bahrain. pic.twitter.com/NWHsg6Wsvo

— Iran News Monitor (@IranNewsTod) March 13, 2026

Το Ισραήλ βομβαρδίζει την Τεχεράνη, ενώ το Ιράν και η Χεζμπολάχ απάντησαν με πυραύλους και drone.

Εκρήξεις στην Τεχεράνη από ισραηλινή αεροπορική επιδρομή:

A series of explosions rock Tehran as the Israeli Air Force strikes in the Iranian capital. https://t.co/CAs0Unv6hg pic.twitter.com/Fwfv7ep1gF

— Ariel Oseran أريئل أوسيران (@ariel_oseran) March 13, 2026

Οι ΗΠΑ επικήρυξαν με 10 εκατ. δολάρια τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ και ηγέτες των Φρουρών της Επανάστασης, ενώ στέλνουν επιπλέον 5.000 πεζοναύτες και πολεμικά πλοία στη Μέση Ανατολή. Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έχει τραυματιστεί και πιθανότατα έχει παραμορφωθεί, είπε κατά τη διάρκεια ενημέρωσης στο Πεντάγωνο ο υπουργός Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ.

Στο μήνυμα που δημοσιοποιήθηκε αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Έχετε πληροφορίες για αυτούς τους τρομοκράτες Ιρανούς ηγέτες; Στείλτε μας πληροφορίες. Μπορεί να σας επιλέξουμε για ανταμοιβή και για μετεγκατάσταση».

Ευρωπαϊκές χώρες άνοιξαν συνομιλίες με την Τεχεράνη για τα Στενά του Ορμούζ.

Τηλεφωνική παρέμβαση στο Fox News έκανε την Παρασκευή ο Ντόναλντ Τραμπ που επισήμανε, για άλλη μια φορά, ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να είχαν καταστρέψει εντελώς τις υποδομές του Ιράν, αλλά «είμαστε ευγενικοί».

Ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε πως οι ΗΠΑ σχεδιάζουν να χτυπήσουν το Ιράν «πολύ σκληρά» την επόμενη εβδομάδα.

Ο Αμερικανός πρόεδρος για πρώτη φορά άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο η Ρωσία να βοηθάει το Ιράν. «Πιστεύω ότι ο Πούτιν μπορεί να βοηθάει λίγο το Ιράν» ανέφερε μιλώντας στο ραδιόφωνο του FOX, ο Ντόναλντ Τραμπ.

Το υπουργείο Άμυνας της Τουρκίας της οποίας τα πλοία περνούν από το Ορμούζ επιβεβαίωσε πως ένας βαλλιστικός πύραυλος που εκτοξεύθηκε από το Ιράν και εισήλθε στον τουρκικό εναέριο χώρο, εξουδετερώθηκε από τα στοιχεία αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας του ΝΑΤΟ.

BREAKING – Turkish MoD:

Turkish Ministry of Defense: and entering Turkish airspace has been neutralised by NATO air and missile defense assets deployed in the Eastern Mediterranean.Defense: pic.twitter.com/IVPRKWkAFR

— Levent Kemal (@leventkemaI) March 13, 2026

Αρκετά άτομα δημοσίευσαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βίντεο από κινητά τηλέφωνα που απεικονίζουν μια λαμπερή εικόνα να πετάει στον ουρανό, υποδηλώνοντας ότι θα μπορούσε να είναι ένας πύραυλος που κατευθύνεται προς την αεροπορική βάση.

🇹🇷 Türkiyənin Adana şəhərində həyəcan siqnalı verilib.

Adanaya atılan raketlərin vurulma anları; #Adana #Incirlik #Türkiye #keşfet #rocket pic.twitter.com/EzOkaxVNIy

— Elşən Ağalarov 🇦🇿 🇹🇷 (@ElshanAgalarov) March 13, 2026

Η Αμερικανική Κεντρική Διοίκηση (CENTCOM) ανακοίνωσε ότι και τα έξι μέλη του πληρώματος που επέβαιναν σε αεροσκάφος εναέριου ανεφοδιασμού KC-135, το οποίο συνετρίβη στο δυτικό Ιράκ, έχουν επιβεβαιωθεί νεκρά.

Σε ανάρτησή της στην πλατφόρμα X, ανέφερε ότι οι συνθήκες του περιστατικού εξακολουθούν να διερευνώνται, ωστόσο η απώλεια του αεροσκάφους «δεν οφείλεται σε εχθρικά πυρά ούτε σε φίλια πυρά».

Η ιρανική πλευρά ανέφερε ότι έπεσε από αντιαεροπορικά πυρά ότι δεν υπήρξαν επιζώντες από το πλήρωμα.

Γραπτό το πρώτο μήνυμα του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, «θα εκδικηθούμε για όλο το αίμα που έχει χυθεί, τα Στενά του Ορμούζ θα μείνουν κλειστά».

Trump on Iran:

They really are a nation of terror and hate.

They are paying a big price right now. pic.twitter.com/MsE4AqrcGb

— Clash Report (@clashreport) March 12, 2026

Σπύρος Σιδέρης

Οι Κούρδοι διαθέτουν ιστορικούς λόγους να βλέπουν με καχυποψία τις αμερικανικές υποσχέσεις, γνωρίζοντας από πικρή εμπειρία ότι η στήριξη των μεγάλων δυνάμεων συχνά αποδεικνύεται προσωρινή, εργαλειακή και ευμετάβλητη.

Έτσι, ενώ ο πόλεμος θα μπορούσε θεωρητικά να δημιουργήσει ένα παράθυρο ευκαιρίας για την ενίσχυση των δικών τους πολιτικών και εθνικών διεκδικήσεων, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι οι Ιρανοί Κούρδοι είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν το κόστος μιας ανοιχτής σύγκρουσης χωρίς σαφείς εγγυήσεις για την επόμενη ημέρα.

Η στρατηγική σημασία του κουρδικού παράγοντα

Οι Κούρδοι αποτελούν περίπου το 10% του πληθυσμού του Ιράν και κατοικούν κυρίως στις ορεινές περιοχές του βορειοδυτικού τμήματος της χώρας, κατά μήκος των συνόρων με το Ιράκ και την Τουρκία. Η γεωγραφική αυτή θέση τους προσδίδει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, ιδίως σε περιόδους περιφερειακής αναταραχής. Δεν είναι τυχαίο ότι επανέρχονται συστηματικά σενάρια για συγκέντρωση ένοπλων κουρδικών ομάδων στο Ιρακινό Κουρδιστάν, με στόχο μια πιθανή διείσδυση στο ιρανικό έδαφος, σε περίπτωση που δημιουργηθούν ευνοϊκές στρατιωτικές ή πολιτικές συνθήκες.

Το γεγονός ότι σημαντικά κουρδικά κόμματα της ιρανικής αντιπολίτευσης επιχείρησαν πρόσφατα να συγκροτήσουν ένα κοινό πολιτικό πλαίσιο ενισχύει την εικόνα μιας προσπάθειας συντονισμού.

Οι στόχοι τους είναι φιλόδοξοι: ανατροπή του καθεστώτος, κουρδική αυτοδιάθεση και ένα πιο αποκεντρωμένο ή ομοσπονδιακό διοικητικό μοντέλο για την περιοχή που οι ίδιοι αποκαλούν «Ανατολικό Κουρδιστάν».

Το βάρος της ιστορικής καχυποψίας

Ωστόσο, η πολιτική βούληση δεν αρκεί. Το βασικό ερώτημα είναι αν οι Κούρδοι του Ιράν εμπιστεύονται πράγματι τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ιστορική εμπειρία λέει πως όχι, τουλάχιστον όχι χωρίς σοβαρές επιφυλάξεις. Οι κουρδικές κοινότητες στη Μέση Ανατολή έχουν επανειλημμένα βρεθεί στην πρώτη γραμμή συγκρούσεων στις οποίες οι μεγάλες δυνάμεις τις ενθάρρυναν να κινηθούν, μόνο και μόνο για να τις εγκαταλείψουν όταν άλλαζαν οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί. Αυτή η μνήμη είναι βαθιά ριζωμένη και εξακολουθεί να διαμορφώνει τις σημερινές αποφάσεις. Για πολλούς Κούρδους, η αμερικανική στήριξη παραμένει χρήσιμη, αλλά όχι αξιόπιστη.

Η καχυποψία αυτή δεν είναι θεωρητική. Στο Ιράκ, οι κουρδικές εξεγέρσεις στηρίχθηκαν κατά καιρούς από εξωτερικούς παίκτες, αλλά η υποστήριξη αυτή αποδείχθηκε αποσπασματική και εξαρτημένη από τις ανάγκες της στιγμής. Αντίστοιχα, στη Συρία, οι κουρδικές δυνάμεις συνεργάστηκαν στενά με τις ΗΠΑ στον αγώνα κατά του Ισλαμικού Κράτους, μόνο για να διαπιστώσουν αργότερα ότι η αμερικανική παρουσία και προστασία δεν συνιστούσαν μόνιμη στρατηγική εγγύηση. Αυτό το ιστορικό φορτίο καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη οποιαδήποτε απόφαση για άμεση εμπλοκή σε έναν πόλεμο με το Ιράν, ιδίως όταν δεν υπάρχει σαφές πλαίσιο για το τι θα ακολουθήσει.

Πόσο χρήσιμο είναι για την Ουάσιγκτον το «κουρδικό χαρτί»

Από αμερικανικής πλευράς, το κουρδικό χαρτί μοιάζει ελκυστικό κυρίως σε θεωρητικό επίπεδο. Μια κουρδική πίεση στο βορειοδυτικό Ιράν θα μπορούσε να αναγκάσει την Τεχεράνη να διασπάσει τις δυνάμεις της, να ανακατανείμει στρατιωτικούς πόρους και να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα εξωτερική και εσωτερική απειλή. Θα μπορούσε ακόμη να ενισχύσει την εικόνα ότι το ιρανικό καθεστώς δέχεται πίεση από πολλές κατευθύνσεις.

Όμως αυτή η λογική έχει σοβαρά όρια. Οι κουρδικές δυνάμεις, ακόμη κι αν είναι έμπειρες και καλά οργανωμένες, δεν διαθέτουν από μόνες τους την ισχύ να ανατρέψουν το ιρανικό κράτος, εκτός αν εκδηλωθεί μια πολύ ευρύτερη εξέγερση και σε άλλες εθνοτικές ή κοινωνικές ζώνες της χώρας. Με άλλα λόγια, μπορούν να λειτουργήσουν ως παράγοντας πίεσης, αλλά δύσκολα ως αυτοτελής μηχανισμός ανατροπής.

Ο κίνδυνος του πολιτικού μπούμερανγκ

Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος μια τέτοια επιλογή να αποδειχθεί πολιτικά αντιπαραγωγική. Αν οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ εμφανιστούν να υποκινούν ανοιχτά κουρδική στρατιωτική δράση, η Τεχεράνη θα αξιοποιήσει αμέσως αυτό το αφήγημα για να παρουσιάσει τον πόλεμο ως σχέδιο εξωτερικού διαμελισμού του Ιράν. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συσπειρώσει τμήματα της ιρανικής κοινωνίας γύρω από το καθεστώς, ακόμη και αν αυτά διαφωνούν μαζί του σε άλλα ζητήματα.

Με άλλα λόγια, η κουρδική εμπλοκή θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι μόνο ως μοχλός αποσταθεροποίησης, αλλά και ως εργαλείο νομιμοποίησης της καταστολής από την πλευρά της Τεχεράνης. Σε περιόδους πολέμου, το επιχείρημα της «εξωτερικής απειλής» αποκτά συχνά ιδιαίτερη ισχύ στο εσωτερικό ενός κράτους.

Οι κίνδυνοι για το Ιρακινό Κουρδιστάν

Παράλληλα, μια διασυνοριακή κουρδική επιχείρηση θα αύξανε δραματικά τους κινδύνους για το Ιρακινό Κουρδιστάν, το οποίο ήδη προσπαθεί να αποφύγει άμεση εμπλοκή στη σύγκρουση. Η ιρανική πλευρά έχει αποδείξει ότι είναι πρόθυμη να πλήξει στόχους κοντά στα σύνορα, αλλά και εγκαταστάσεις που θεωρεί συνδεδεμένες με αμερικανικά ή αντικαθεστωτικά δίκτυα.

Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε κουρδική κινητοποίηση θα μπορούσε να μετατρέψει την Ερμπίλ και άλλες περιοχές σε πεδίο αντιποίνων, επιβαρύνοντας μια ήδη εύθραυστη ισορροπία. Η κουρδική ηγεσία στο βόρειο Ιράκ γνωρίζει καλά ότι μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο όχι μόνο την ασφάλεια της περιοχής, αλλά και τις λεπτές πολιτικές και οικονομικές ισορροπίες που τη συγκρατούν.

Ο τουρκικός παράγοντας

Δεν πρέπει επίσης να υποτιμάται ο παράγοντας Τουρκία. Η Άγκυρα αντιμετωπίζει παραδοσιακά κάθε ενίσχυση ένοπλων κουρδικών σχηματισμών στην περιοχή ως πιθανή απειλή για τη δική της ασφάλεια.

Αν οι Ιρανοί Κούρδοι αποκτούσαν εδαφικά ή πολιτικά κέρδη μέσα από τον πόλεμο, αυτό θα προκαλούσε σοβαρή ανησυχία στην Τουρκία, η οποία φοβάται τη διάχυση του κουρδικού εθνικισμού σε όλο το τόξο από τη Συρία έως το εσωτερικό της.

Ακόμη κι αν η Άγκυρα δεν επιθυμεί να ταυτιστεί με την Τεχεράνη, θα είχε κάθε λόγο να κινηθεί προληπτικά για να αποτρέψει νέα τετελεσμένα. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το κουρδικό ζήτημα δεν μπορεί να εξεταστεί αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της αντιπαράθεσης ΗΠΑ – Ιράν.

Η επιφυλακτικότητα υπερισχύει

Συνεπώς, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι Κούρδοι του Ιράν μπορούν να συμμετάσχουν στον πόλεμο, αλλά και αν έχουν λόγο να το κάνουν υπό τους παρόντες όρους. Χωρίς αξιόπιστες αμερικανικές εγγυήσεις, χωρίς προοπτική ευρύτερης εσωτερικής ανατροπής στο Ιράν και με ορατό τον κίνδυνο περιφερειακής ανάφλεξης, η άμεση εμπλοκή τους μοιάζει περισσότερο με κίνηση υψηλού ρίσκου παρά με ιστορική ευκαιρία.

Οι Κούρδοι ενδέχεται να παραμείνουν ένας σημαντικός δυνητικός παράγοντας πίεσης, αλλά δύσκολα θα γίνουν ο αποφασιστικός καταλύτης της σύγκρουσης, εκτός αν αλλάξουν δραματικά οι πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες. Για την ώρα, η επιφυλακτικότητα φαίνεται ισχυρότερη από τον πειρασμό της εμπλοκής.

Σπύρος Σιδέρης

Γι’ αυτό και ο «οδηγός» που αναδύεται στη σύγχρονη πρακτική –όπως τον περιγράφει στην ανάλυσή του ο Μοχάμεντ αλ-Μουχτάρ αλ-Χαλίλ, διευθυντής του Κέντρου Μελετών του Al Jazeera– μιλά ολοένα και περισσότερο για διαχείριση συστημάτων εξουσίας και όλο και λιγότερο για πανηγυρικές «εξαγωγές δημοκρατίας».

Από τα «μεγάλα λόγια» στη γυμνή λογική του συμφέροντος

Στο δημόσιο αφήγημα, η αμερικανική πολιτική έχει συχνά ντυθεί με φιλελεύθερες έννοιες: δημοκρατική μετάβαση, ανθρώπινα δικαιώματα, οικονομία της αγοράς. Στην πράξη όμως, η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει μια πιο σκληρή πραγματικότητα: προτεραιότητα έχει η σταθερότητα, η διαχείριση κρίσεων και η μείωση κινδύνου. Αν ένα «αντίπαλο» καθεστώς μπορεί να προσαρμοστεί, να περιορίσει επιθετικές συμπεριφορές ή να ενταχθεί σε μια ισορροπία αποτροπής, τότε η πλήρης ανατροπή του δεν είναι πάντα ο στόχος.

Τα όρια της μη στρατιωτικής πίεσης

Η ιστορική «συνταγή» ξεκινούσε συχνά με μη στρατιωτικά εργαλεία: κυρώσεις, απομόνωση, προπαγάνδα, στοχοποίηση (ο χαρακτηρισμός τύπου «Άξονας του Κακού») και εργαλεία επικοινωνίας όπως στοχευμένες εκπομπές ή πλατφόρμες επιρροής. Η λογική ήταν ότι η συνεχής πίεση θα οδηγήσει σε εσωτερική αποσύνθεση και τελικά σε πτώση του καθεστώτος «από μέσα».

Όμως η εμπειρία δείχνει ότι οι οικονομικές κυρώσεις, όσο σκληρές κι αν είναι, σπάνια ρίχνουν καθεστώτα. Συχνότερα εξαντλούν την κοινωνία, ενώ το καθεστώς ενισχύει την εσωτερική του συνοχή με αφήγημα πολιορκίας και εξωτερικής συνωμοσίας. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: περισσότερη πίεση, περισσότερη εθνικιστική συσπείρωση, πιο σφιχτή κρατική καταστολή.

Ιράκ: ο μακρύς αποκλεισμός που δεν “έριξε” τον Σαντάμ

Το Ιράκ παρουσιάζεται ως χαρακτηριστική περίπτωση: ο πολυετής, αυστηρός αποκλεισμός (1990–2003) προκάλεσε τεράστια κοινωνική και οικονομική φθορά – με κατάρρευση υπηρεσιών, κρίση σε νερό, υγεία, εκπαίδευση, ραγδαίο πληθωρισμό και διάλυση της καθημερινότητας. Ωστόσο, το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν δεν έπεσε από κυρώσεις. Η τελική «λύση» για την Ουάσιγκτον ήταν η στρατιωτική εισβολή το 2003 – με ό,τι ακολούθησε σε επίπεδο χάους και κόστους.

Κούβα: ο αποκλεισμός που έγινε «καύσιμο» νομιμοποίησης

Η Κούβα, με το πολυετές αμερικανικό εμπάργκο από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, δείχνει το άλλο παράδοξο: η πίεση δεν κατέρρευσε το σύστημα· αντίθετα ενίσχυσε τον λόγο της εθνικής κυριαρχίας και της «αντίστασης απέναντι στον ιμπεριαλισμό». Ο αποκλεισμός έγινε μέρος της ταυτότητας του καθεστώτος και εργαλείο νομιμοποίησης.

Βόρεια Κορέα: όταν η πίεση γίνεται αποτροπή

Στη Βόρεια Κορέα, η στρατηγική απομόνωσης και οικονομικού στραγγαλισμού δεν πέτυχε «αλλαγή καθεστώτος». Αντίθετα, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας λογικής απόλυτης αποτροπής, που κορυφώθηκε με την κατοχή πυρηνικής ικανότητας. Όταν ο αντίπαλος διαθέτει (ή θεωρεί ότι χρειάζεται) πυρηνική ασφάλεια για να επιβιώσει, το κλασικό μοντέλο πίεσης χάνει μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς του.

Συρία: αλλαγή μέσω περιφερειακών «συμφωνιών»

Στη συριακή περίπτωση, παρά την πολυετή πίεση, τις κυρώσεις (με κορυφαίο παράδειγμα τον Νόμο Καίσαρα του 2020) και τη διεθνή απομόνωση, η κατάρρευση δεν ήρθε. Το κείμενο υποστηρίζει ότι η πραγματική αλλαγή στη «συμπεριφορά» ή στις ισορροπίες δεν προέκυψε από την Ουάσιγκτον, αλλά από περιφερειακές διευθετήσεις και ανακατανομή επιρροών, με σημαντικό ρόλο της Τουρκίας. Αυτό μεταφράζεται σε μια βασική ιδέα: το «παιχνίδι» δεν παίζεται μόνο από τις υπερδυνάμεις, αλλά και από περιφερειακά δίκτυα.

Βενεζουέλα: από την αποτυχία των κυρώσεων στην «αφαίρεση ηγεσίας»

Η Βενεζουέλα περιγράφεται ως ένα υβριδικό μοντέλο: αρχικά, κλιμάκωση κυρώσεων και πίεση στον πετρελαϊκό/χρηματοπιστωτικό πυλώνα, με στόχο την πτώση του Νικολάς Μαδούρο. Μετά την αποτυχία του κλασικού μοτίβου, το κείμενο μιλά για μια πιο «άμεση» προσέγγιση: αφαίρεση της κορυφής και συνεννόηση με υπο-κέντρα εξουσίας, ώστε να επιτευχθεί αλλαγή συμπεριφοράς χωρίς πλήρη διάλυση του κράτους.

Ιράν: πέντε δεκαετίες πίεσης και «υπολογισμένη αποτροπή»

Στο Ιράν, οι κυρώσεις εκτείνονται σε βάθος δεκαετιών από το 1979, με διακυμάνσεις αλλά σταθερή στρατηγική περιορισμού. Το κείμενο υποστηρίζει ότι, παρά το μέγεθος της πίεσης, τις απειλές και τα πλήγματα σε κρίσιμες υποδομές/προγράμματα, το καθεστώς δεν κατέρρευσε. Έτσι, η λογική μετατοπίζεται προς έναν στόχο πιο «ρεαλιστικό»: ελεγχόμενη αποτροπή και προσπάθεια για τροποποίηση συμπεριφοράς (περιφερειακής, πυρηνικής, πυραυλικής) – όχι απαραίτητα αλλαγή καθεστώτος.

Ο νέος «οδηγός»: διαχείριση αντί ανατροπής

Η μεγάλη εικόνα που σκιαγραφείται είναι σαφής: οι ΗΠΑ φαίνεται να καταλήγουν –έπειτα από ακριβά μαθήματα που πήραν στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και στη Λιβύη– ότι η ωμή ανατροπή μπορεί να παράγει κενό εξουσίας, διάλυση θεσμών και αλυσιδωτές κρίσεις.

Έτσι, το νέο εγχειρίδιο δίνει έμφαση στην ανασύνθεση εξουσίας, στην οριοθέτηση κινδύνου και στην αλλαγή συμπεριφοράς μέσω συνδυασμού σκληρής και ήπιας ισχύος, ανάλογα με το πεδίο.

Ο ρεαλισμός, το κόστος και το «μετά» της ανατροπής

Η πιο κυνική αλλά καθοριστική παραδοχή είναι ότι η πτώση ενός καθεστώτος δεν ισοδυναμεί με οικοδόμηση κράτους. Το «μετά» είναι συχνά πιο δύσκολο από το «πριν»: θεσμικό κενό, εμφύλιες συγκρούσεις, περιφερειακές παρεμβάσεις, νέες μορφές αυταρχισμού ή χάους. Όταν το κόστος του «μετά» ξεπερνά το όφελος της ανατροπής, η στρατηγική αλλάζει.

Το ερώτημα που μένει

Αν κάτι δείχνει αυτή η αραβική ανάγνωση της αμερικανικής πολιτικής, είναι ότι η εποχή των απλών συνθημάτων έχει τελειώσει. Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «θα πέσει ή όχι ένα καθεστώς», αλλά πώς θα ελεγχθεί η συμπεριφορά του και με ποιο τίμημα. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στη γεωπολιτική σκοπιμότητα και στις κοινωνίες που πληρώνουν τον λογαριασμό, βρίσκεται το ερώτημα που παραμένει: πόση «σταθερότητα» αξίζει, όταν χτίζεται πάνω σε διαρκή πίεση, κυρώσεις και ένα μόνιμο παιχνίδι ισχύος;

Βρετανοί στρατιώτες αποκαλύπτουν πως δεν τους προσφέρθηκε ποτέ βιολογικός έλεγχος μετά την έκθεσή τους σε θανατηφόρα τοξίνη στο Ιράκ πριν από 20 χρόνια, παρά τις επίσημες οδηγίες που προέβλεπαν το αντίθετο, όπως φέρνει στο φως το Sky News.

Βετεράνοι της RAF που στάλθηκαν στο έντονα μολυσμένο εργοστάσιο επεξεργασίας νερού Qarmat Ali το 2003, αντιμετωπίζουν έκτοτε καρκίνους, όγκους, αιμορραγίες στη μύτη και εξανθήματα.

Το εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο, καθοριστικής σημασίας για την επανεκκίνηση της παραγωγής πετρελαίου του Ιράκ μετά την εισβολή, ήταν καλυμμένο με έντονο πορτοκαλί διχρωμικό νάτριο, μια ιδιαίτερα τοξική καρκινογόνο ουσία.

Εσωτερική επιστολή της υγειονομικής αρχής της RAF που εξασφάλισε το Sky News αποκαλύπτει ότι ο στρατός γνώριζε ήδη από το 2003 τον κίνδυνο καρκίνου και συμβούλευε να προσφερθεί βιολογικός έλεγχος στους στρατιώτες. Ωστόσο, σύμφωνα με τις μαρτυρίες 15 βετεράνων που υπηρέτησαν στο Qarmat Ali, κανείς τους δεν υποβλήθηκε σε έλεγχο ή έλαβε περαιτέρω φροντίδα υγείας.

Πολλοί σήμερα αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας, ενώ άλλοι χαρακτηρίζουν την κατάσταση ως «ωρολογιακή βόμβα». Το Υπουργείο Άμυνας επιμένει πως προσφέρθηκε ιατρικός έλεγχος εκείνη την περίοδο και αρνείται να απαντήσει σε αιτήματα για συγγνώμη ή έρευνα σχετικά με τους λόγους έκθεσης των στρατιωτών.

Το εργοστάσιο ήταν γεμάτο σακούλες με χημικά. Ο Pete Lewis, 53 ετών, που υπηρέτησε εκεί, έχει υποβληθεί σε οκτώ ή εννέα επεμβάσεις για αφαίρεση καρκίνου. Φέρει ουλές στο πρόσωπο και μεγάλο μόσχευμα δέρματος στο στήθος λόγω επαναλαμβανόμενου καρκίνου του δέρματος.

Ήταν ένας από περίπου 88 Βρετανούς στρατιώτες που στάλθηκαν στο Qarmat Ali τους πρώτους μήνες του πολέμου στο Ιράκ, με αποστολή τη διαρκή φρούρηση του χώρου. Δεν είναι σαφές αν ο χώρος είχε στρατιωτική αξία ή απλώς θεωρούνταν κρίσιμος για την παραγωγή πετρελαίου.

Η παλιά βιομηχανική εγκατάσταση ήταν γεμάτη ανοιγμένες σακούλες με πορτοκαλί σκόνη, τα περιεχόμενα των οποίων αιωρούνταν στον αέρα. «Ποτέ δεν μας προειδοποίησαν τι ήταν αυτά τα χημικά», λέει ο Jon Caunt. «Τα εισπνέαμε καθημερινά».

Ανεξήγητα συμπτώματα και καθυστερημένες προειδοποιήσεις

Οι στρατιώτες παρέμεναν εκεί υπό θερμοκρασίες έως και 50°C, αντιμετωπίζοντας κινδύνους όπως αυτοσχέδιες εκρηκτικές συσκευές και ταραχές. Ωστόσο, η εμφάνιση αιμορραγιών στη μύτη, εξανθημάτων και ελκών υπέδειξε έναν αόρατο κίνδυνο.

Η απειλή παρέμενε άγνωστη μέχρι που δύο εργαζόμενοι με προστατευτικές στολές και μάσκες αντιασφυξιογόνου τοποθέτησαν μια πινακίδα με νεκροκεφαλή: «Προειδοποίηση. Χημικός κίνδυνος. Απαιτείται πλήρης προστατευτικός εξοπλισμός και αναπνευστήρας. Έκθεση σε διχρωμικό νάτριο».

Ο Andy Tosh, επικεφαλής της ομάδας τότε, περιγράφει το σοκ όλων όταν είδαν την πινακίδα. Ο Tony Watters προσθέτει: «Όταν έφευγες από τον χώρο, η στολή σου ήταν μολυσμένη – ακόμα και ο υπνόσακός σου! Μετέδιδες τη μόλυνση και στους άλλους στον καταυλισμό».

Παρά τις νέες προειδοποιήσεις, οι στρατιώτες παρέμειναν στο χώρο. Όπως λέει ο Tosh: «Ακόμα κι όταν ανέβηκαν οι πινακίδες… μας κράτησαν εκεί. Μας εξέθεσαν συνειδητά».

Γνώση των κινδύνων και ανεπάρκεια μέτρων προστασίας

Μετά την επιστροφή τους στο Ηνωμένο Βασίλειο, κάποιοι στρατιώτες έλαβαν απλώς ένα φωτοτυπημένο φυλλάδιο για τους κινδύνους του διχρωμικού νατρίου – άλλοι επέστρεψαν στην πολιτική ζωή χωρίς να γνωρίζουν τίποτα για τα πιθανά προβλήματα υγείας.

Το Sky News αποκάλυψε ότι η RAF γνώριζε ήδη τότε πως η έκθεση θα μπορούσε να έχει μακροχρόνιες συνέπειες στην υγεία των στρατιωτών. Η επιστολή της Διεύθυνσης Υπηρεσιών Υγείας με ημερομηνία 25 Νοεμβρίου 2003, αναφέρει ότι το διχρωμικό νάτριο είναι καρκινογόνος ουσία κατηγορίας Α με ισχυρή συσχέτιση με τον καρκίνο.

Η επιστολή σημείωνε πως μακροχρόνια έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε βλάβες στη μύτη, ερεθισμό των πνευμόνων, δερματίτιδα και αυξημένο κίνδυνο καρκίνου στους πνεύμονες και τη μύτη. Υπήρχε περιορισμένη επιστημονική μελέτη για τις επιπτώσεις της έντονης δερματικής έκθεσης όπως αυτής που υπέστησαν οι βετεράνοι του Qarmat Ali.

Στα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν περιλαμβανόταν η ταυτοποίηση των εκτεθειμένων ατόμων και η ενημέρωση των ιατρικών φακέλων τους για πιθανή έκθεση. «Να προσφερθεί βιολογικός έλεγχος», ανέφερε η επιστολή – κάτι που κανείς από τους 15 βετεράνους δεν θυμάται να έγινε ποτέ.

Αμερικανική διερεύνηση – Βρετανική αδιαφορία

Τα επόμενα 20 χρόνια πολλοί από τους βετεράνους έχασαν επαφή μεταξύ τους – κάποιοι ίσως αγνοούν ακόμη την έκθεσή τους στην ουσία. Αντίθετα, περίπου 830 Αμερικανοί βετεράνοι, που επίσης υπηρέτησαν εκεί, είχαν πρόσβαση σε εθνική έρευνα που αναγνώρισε πως είχαν εκτεθεί ακούσια σε τοξικά χημικά.

Οι Αμερικανοί μπορούν να λάβουν ειδική στήριξη μέσω του Υπουργείου Υποθέσεων Βετεράνων των ΗΠΑ – κάτι που ακολούθησε μετά τον θάνατο του αντισυνταγματάρχη James Gentry από καρκίνο το 2009. Ο θάνατός του κρίθηκε υπηρεσιακός λόγω έκθεσης σε διχρωμικό νάτριο.

Παρόλο που οι Βρετανοί της RAF παρέμειναν περισσότερο χρόνο στο Qarmat Ali συγκριτικά με τους Αμερικανούς (24 ώρες τη φορά), δεν υπήρξε επίσημη έρευνα ή ειδική στήριξη στο Ηνωμένο Βασίλειο.

“Η ασθένεια μου δεν θα φύγει ποτέ”

Δεκατρείς από τους 15 βετεράνους, σύμφωνα με το Sky News, εμφάνισαν συμπτώματα μετά την αποστολή – τέσσερις διαγνώστηκαν με καρκίνο και ένας με όγκο στον εγκέφαλο. «Ο καρκίνος του δέρματος δεν θα φύγει ποτέ», λέει ο Jim Garth. «Είναι διαχειρίσιμος αλλά πάντα επιστρέφει».

O Pete Lewis, με πολλαπλές επεμβάσεις και μοσχεύματα δέρματος δηλώνει: «Έχω φτάσει πια στο σημείο να μην νοιάζομαι… κάποια στιγμή θα με νικήσει». Ο Jon Caunt συμπληρώνει: «Όλοι μας είμαστε μια ωρολογιακή βόμβα». Το άγχος για τις επιπτώσεις της έκθεσης διέκοψε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία ύστερα από σχεδόν 20 χρόνια υπηρεσίας.

“Δεν ξέρουμε τι μας επιφυλάσσει το μέλλον”, λέει εμφανώς συγκινημένος ο Caunt.

“Νιώθουμε προδομένοι” – Καθυστερεί η πολιτική απάντηση

Μετά από σχετικό ρεπορτάζ του Sky News το 2024, κάποιοι βετεράνοι συναντήθηκαν με βουλευτές των Εργατικών στην αντιπολίτευση και τον σημερινό υπουργό Άμυνας John Healey, ο οποίος υποστήριξε ότι πρέπει να λάβουν απαντήσεις στα ερωτήματά τους.

Τον Ιανουάριο πέρσι πραγματοποιήθηκε συνάντηση των βετεράνων Qarmat Ali με την κυβέρνηση στο Westminster. Έναν χρόνο μετά – και πάνω από έναν χρόνο μετά τη δημοσιοποίηση της ιστορίας – δεν έχει υπάρξει καμία ουσιαστική ενέργεια για αποκατάσταση ή πρόληψη περαιτέρω κινδύνων για την υγεία τους.

Σε ανακοίνωση προς το Sky News, το Υπουργείο Άμυνας ανέφερε: «Λαμβάνουμε πολύ σοβαρά τις ανησυχίες των βετεράνων που υπηρέτησαν στη φρούρηση του Qarmat Ali το 2003». Μόλις ενημερώθηκαν για πιθανή έκθεση σε διχρωμικό νάτριο έγινε περιβαλλοντική αξιολόγηση· τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα επίπεδα ήταν σημαντικά χαμηλότερα από τα αντίστοιχα όρια του Ηνωμένου Βασιλείου εκείνη τη χρονιά.

Ωστόσο, σε επιστολή προς κάποιους στρατιώτες τον Φεβρουάριο του 2004, το Υπουργείο παραδέχεται πως πριν τον καθαρισμό του χώρου αρκετούς μήνες μετά την ανάπτυξη των Βρετανών ήταν “πιθανόν ότι τα επίπεδα μόλυνσης ήταν υψηλότερα”. Το υπουργείο διαβεβαιώνει ότι όσοι χρειάζονται θεραπεία μπορούν να λάβουν βοήθεια μέσω των υπηρεσιών υγείας των Ενόπλων Δυνάμεων ή άλλων αρμόδιων δομών και ότι οι παθόντες μπορούν να διεκδικήσουν αποζημίωση χωρίς επίρριψη ευθύνης μέσω του War Pensions Scheme.

Παρά τις μαρτυρίες δεκάδων βετεράνων που δηλώνουν πως δεν υποβλήθηκαν ποτέ σε εξέταση, το υπουργείο συνεχίζει να υποστηρίζει ότι όλοι όσοι ενδέχεται να έχουν εκτεθεί εντοπίστηκαν και ενημερώθηκαν για ιατρικό έλεγχο.

Ο Tony Watters κάλεσε δημόσια τον πρωθυπουργό να συναντήσει την ομάδα των πρώην στρατιωτικών: «Είμαστε εργατική τάξη, πρώην στρατιώτες που θέσαμε τη ζωή μας σε κίνδυνο κι όμως μας αγνοείτε», είπε απευθυνόμενος στον Sir Keir Starmer. «Ελάτε να μας μιλήσετε και κάντε κάτι επιτέλους για όσους ήμασταν εκεί». Ζήτησε πλήρη διερεύνηση για τα αίτια της έκθεσης αλλά και ενέργειες πριν να είναι πολύ αργά.

«Νιώσαμε προδομένοι τότε στο Qarmat Ali», καταλήγει ο Garth, «και εξακολουθούμε να νιώθουμε προδομένοι σήμερα».

Πηγή

Το Newsweek διευκρινίζει εξαρχής ότι δεν υπάρχει επίσημος ή παγκοσμίως αποδεκτός κατάλογος ηγετών που «ανετράπησαν από τις ΗΠΑ», ενώ και η έννοια του «δικτάτορα» μεταβάλλεται ανάλογα με το πολιτικό και γεωγραφικό πλαίσιο, συχνά εργαλειοποιούμενη για λόγους σκοπιμότητας. Ωστόσο, τα ιστορικά παραδείγματα είναι αποκαλυπτικά.

• Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά είναι εκείνο του Μοχάμεντ Μοσαντέκ στο Ιράν. Στις 19 Αυγούστου 1953, η CIA, σε συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο, οργάνωσε πραξικόπημα που οδήγησε στην ανατροπή του εκλεγμένου πρωθυπουργού. Ο Μοσαντέκ δεν ήταν αυταρχικός ηγέτης, αλλά πολιτικός που τόλμησε να εθνικοποιήσει την ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία, πλήττοντας βρετανικά συμφέροντα. Η ανατροπή του άνοιξε τον δρόμο για την ενίσχυση της εξουσίας του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

Ανάλογο μοτίβο παρατηρείται στη Γουατεμάλα, όπου τον Ιούνιο του 1954 ανετράπη ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρόεδρος Χακόμπο Άρμπενς. Οι μεταρρυθμίσεις του και η αριστερή του πολιτική προκάλεσαν έντονη ανησυχία στην Ουάσινγκτον, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου. Η επιχείρηση είχε την ενεργό στήριξη της CIA, οδηγώντας τη χώρα σε δεκαετίες αστάθειας και εμφύλιας σύγκρουσης.

Στο Ιράκ, τον Φεβρουάριο του 1963, η ανατροπή του Αμπντέλ Καρίμ Κασέμ συνδέθηκε, σύμφωνα με το περιοδικό, με αμερικανική υποστήριξη προς το στρατιωτικό σκέλος του Κόμματος Μπάαθ. Ο Κασέμ θεωρήθηκε απειλή λόγω της προσέγγισής του με τη Σοβιετική Ένωση και της αντιδυτικής του στάσης.

• Στην Κούβα, η αποτυχημένη εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων τον Απρίλιο του 1961 αποτελεί ένα από τα πιο ηχηρά φιάσκα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Στόχος ήταν η ανατροπή του Φιντέλ Κάστρο, όμως το εγχείρημα όχι μόνο απέτυχε, αλλά ενίσχυσε το κύρος του Κουβανού ηγέτη.

Το Newsweek αναφέρεται επίσης στον Νγκο Ντιν Ντιέμ στο Νότιο Βιετνάμ, αρχικά σύμμαχο των ΗΠΑ, ο οποίος ανετράπη και δολοφονήθηκε σε πραξικόπημα το 1963, όταν η Ουάσινγκτον έκρινε ότι δεν μπορούσε πλέον να διαχειριστεί τον πόλεμο. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα αποκάλυψαν αργότερα τον ρόλο των ΗΠΑ στο παρασκήνιο.

Στην Καραϊβική, η αμερικανική εισβολή στη Γρενάδα το 1983 οδήγησε στην ανατροπή του στρατηγού Χάντσον Όστιν, ενώ στην Αϊτή ο Ζαν-Κλοντ Ντιβαλιέ εγκατέλειψε την εξουσία όταν οι ΗΠΑ απέσυραν την πολιτική και στρατιωτική τους στήριξη εν μέσω λαϊκών εξεγέρσεων.

• Η περίπτωση του Μανουέλ Νοριέγα στον Παναμά είναι ενδεικτική της κυνικότητας των διεθνών σχέσεων. Πρώην συνεργάτης της CIA, ανετράπη το 1989 με την επιχείρηση «Δίκαιος Σκοπός», συνελήφθη και φυλακίστηκε στις ΗΠΑ για διακίνηση ναρκωτικών.

Στον 21ο αιώνα, η εισβολή στο Ιράκ το 2003 οδήγησε στην πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν, ενώ το 2011 οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη, μέσω αεροπορικής και πληροφοριακής υποστήριξης.

Τέλος, η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Απόλυτη Αποφασιστικότητα», επαναφέρει το ερώτημα: πρόκειται για συνέχεια μιας ιστορικής στρατηγικής παρεμβάσεων ή για μια νέα φάση άμεσου αμερικανικού ελέγχου κρατών υπό το πρόσχημα της «ασφαλούς μετάβασης»; Το Newsweek αφήνει ανοιχτό το ερώτημα, υπενθυμίζοντας ότι η ιστορία σπάνια επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο — αλλά συχνά ομοιοκαταληκτεί.

Σπύρος Σιδέρης

Όπως σημειώνει το Reuters, η Άγκυρα ακολουθεί πλέον το παράδειγμα της Ινδίας, που σταδιακά περιορίζει τις ρωσικές εισαγωγές για να αποφύγει τον οικονομικό αποκλεισμό από τις δυτικές αγορές.

Από τη Μόσχα στη Βαγδάτη και την Αστάνα

Η SOCAR Turkey Ege Rafinerisi (STAR), ιδιοκτησίας του αζερικού ομίλου SOCAR, προχώρησε τον Οκτώβριο σε αγορά τεσσάρων φορτίων πετρελαίου από το Ιράκ και το Καζακστάν, ποσότητα που ισοδυναμεί με 77.000–129.000 βαρέλια ημερησίως. Πρόκειται για σημαντική μετατόπιση, καθώς μέχρι πρόσφατα το σύνολο σχεδόν της επεξεργασίας πετρελαίου της STAR βασιζόταν σε ρωσικό αργό τύπου Urals.

Ένα από τα νέα φορτία προέρχεται από την καζακική ποικιλία KEBCO, η οποία έχει σχεδόν ταυτόσημα χαρακτηριστικά με το ρωσικό αργό, χωρίς όμως να υπόκειται στις δυτικές κυρώσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Kpler, η Τουρκία δεν είχε πραγματοποιήσει παρόμοιες εισαγωγές από το Καζακστάν καθ’ όλο το 2024 – γεγονός που αποτυπώνει το βάθος της ενεργειακής μεταστροφής.

Η TÜPRAŞ προετοιμάζει ρήξη με το ρωσικό πετρέλαιο

Η δεύτερη μεγάλη εταιρεία, η TÜPRAŞ, σχεδιάζει να τερματίσει πλήρως τη χρήση ρωσικού πετρελαίου σε μία από τις δύο μεγάλες της μονάδες διύλισης, ώστε να διατηρήσει την πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές και να αποφύγει τις επικείμενες κυρώσεις της Ε.Ε. Παράλληλα, η εταιρεία πειραματίζεται με νέες πηγές προμήθειας, αγοράζοντας για πρώτη φορά φορτία από τη Βραζιλία και την Αγκόλα.

Η εξέλιξη αυτή έχει και εξαγωγική διάσταση: καθώς η TÜPRAŞ επιδιώκει να παραμείνει αξιόπιστος προμηθευτής καυσίμων στην Ευρώπη, η απεξάρτηση από το ρωσικό πετρέλαιο θεωρείται προϋπόθεση για τη διατήρηση της επιχειρηματικής της σταθερότητας. Πηγές της βιομηχανίας αναφέρουν ότι η αλλαγή προμηθευτών συνοδεύεται από αναβάθμιση των μονάδων διύλισης και προσαρμογή στα διεθνή περιβαλλοντικά πρότυπα.

Τα νέα δεδομένα των εισαγωγών

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Kpler, η Τουρκία εισήγαγε το 2024 κατά μέσο όρο 669.000 βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, εκ των οποίων 317.000 (περίπου 47%) προέρχονταν από τη Ρωσία. Το ποσοστό αυτό παρουσιάζει αισθητή πτώση σε σχέση με το 2023, όταν η ρωσική συμμετοχή έφθανε περίπου το 57%.

Τον Νοέμβριο, οι εισαγωγές ιρακινού πετρελαίου ανήλθαν στα 141.000 βαρέλια/ημέρα, έναντι 99.000 τον Οκτώβριο και περίπου 80.000 κατά μέσο όρο το πρώτο εξάμηνο του έτους. Τα στοιχεία δείχνουν επιτάχυνση της διαφοροποίησης, με τη Βαγδάτη να καθίσταται στρατηγικός ενεργειακός εταίρος της Άγκυρας.

Η διεθνής συγκυρία: κυρώσεις και ανακατανομή ισχύος

Η ενεργειακή μεταστροφή της Τουρκίας εντάσσεται σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον έντονης ανακατανομής ισχύος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρούν να περιορίσουν τα έσοδα της Ρωσίας από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, επιβάλλοντας πλαφόν τιμών και εμπάργκο στις εισαγωγές.

Η Ε.Ε. έχει ήδη ανακοινώσει ότι από το 2027 θα απαγορεύσει πλήρως τις εισαγωγές ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), ανοίγοντας τον δρόμο σε νέους προμηθευτές όπως οι ΗΠΑ και το Κατάρ. Η στροφή αυτή διαμορφώνει ένα νέο ενεργειακό ισοζύγιο, στο οποίο η Τουρκία φιλοδοξεί να διαδραματίσει ρόλο διαμετακομιστικού κόμβου μεταξύ Ασίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.

Η γεωοικονομική διάσταση της τουρκικής στρατηγικής

Η Άγκυρα επιδιώκει να μειώσει την εξάρτηση από οποιονδήποτε μεμονωμένο προμηθευτή και να αυξήσει την ευελιξία της. Οι κινήσεις της SOCAR και της TÜPRAŞ δεν είναι μόνο οικονομικές, αλλά εντάσσονται στη μακροπρόθεσμη πολιτική του Υπουργείου Ενέργειας και Φυσικών Πόρων, που στοχεύει στη διαφοροποίηση του ενεργειακού μείγματος και στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της χώρας.

Αναλυτές στην Άγκυρα επισημαίνουν ότι η Τουρκία, ως μεγάλος καταναλωτής και διαμετακομιστής ενέργειας, προσπαθεί να εκμεταλλευθεί το διεθνές ρευστό τοπίο για να ενισχύσει τη θέση της σε αγωγούς, διυλιστήρια και τερματικούς σταθμούς LNG. Παράλληλα, η συμφωνία της BOTAŞ με τις Mercuria και Woodside Energy για την προμήθεια περίπου 70 δισ. κ.μ. LNG σε βάθος 20ετίας ενισχύει την ενεργειακή ανεξαρτησία της χώρας.

Προοπτικές και προκλήσεις

Η μετάβαση σε μη ρωσικές πηγές πετρελαίου συνεπάγεται αυξημένο κόστος βραχυπρόθεσμα, λόγω μεγαλύτερων μεταφορικών αποστάσεων και διαφοροποίησης ποιοτήτων. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα αναμένεται να μειώσει τους γεωπολιτικούς κινδύνους και να ενισχύσει την πρόσβαση της Τουρκίας στις δυτικές αγορές.

Η ενεργειακή πολιτική της Άγκυρας εισέρχεται έτσι σε μια νέα φάση, όπου το ζητούμενο δεν είναι μόνο η φθηνότερη προμήθεια, αλλά η πολιτική ισορροπία μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Όπως σημειώνει ο ενεργειακός αναλυτής Άντριου Ντίτμαρ, «οι κινήσεις της Τουρκίας αντικατοπτρίζουν την ευελιξία μιας χώρας που επιδιώκει να είναι παίκτης, όχι πεδίο επιρροής».

Η πορεία αυτή θα δοκιμαστεί τους επόμενους μήνες, καθώς οι δυτικές κυρώσεις θα σφίγγουν τον κλοιό γύρω από τη Ρωσία και οι παγκόσμιες τιμές ενέργειας θα κινούνται σε μεταβλητό έδαφος. Για την Τουρκία, όμως, η εξισορρόπηση συμφερόντων και ρεαλισμού φαίνεται να είναι πλέον ο μόνος δρόμος προς τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή σταθερότητα.

Σύμφωνα με διεθνή μέσα ενημέρωσης, ο Ιρακινός πρωθυπουργός Μοχάμεντ Σία αλ-Σουντάνι ενημέρωσε επισήμως το Κάιρο και την Ουάσινγκτον ότι «το Ιράκ θα αποσυρθεί από τη σύνοδο εάν συμμετάσχει ο Νετανιάχου», χαρακτηρίζοντας τη θέση αυτή «αμετακίνητη και αποφασιστική». Πηγή της ιρακινής κυβέρνησης ανέφερε πως δεν υπήρξε επίσημη πρόσκληση από την αιγυπτιακή πλευρά, σημειώνοντας ωστόσο ότι ο Ντόναλντ Τραμπ επιχείρησε διπλωματική μεσολάβηση για να διασφαλίσει τη συμμετοχή του Ισραηλινού πρωθυπουργού.

Ανάλογο μήνυμα έστειλε και η Άγκυρα. Όπως μετέδωσε το πρακτορείο Anadolu, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ακύρωσε εν πτήσει τη συμμετοχή του όταν πληροφορήθηκε ότι ο Νετανιάχου θα βρισκόταν στο Σαρμ ελ Σέιχ. «Το αεροσκάφος του προέδρου έκανε κύκλους πάνω από τον αιγυπτιακό εναέριο χώρο, μέχρι να επιβεβαιωθεί η απουσία του Ισραηλινού πρωθυπουργού», ανέφερε το δημοσίευμα.

Τελικώς, το γραφείο του Νετανιάχου ανακοίνωσε το απόγευμα της Δευτέρας ότι ο Ισραηλινός πρωθυπουργός δεν θα παραστεί στη σύνοδο, εξέλιξη που εκτόνωσε την ένταση και επέτρεψε τη συμμετοχή όλων των προσκεκλημένων ηγετών.