Ο Αμέντι, 58 ετών, είναι πρώην υπουργός Περιβάλλοντος και επικεφαλής του πολιτικού γραφείου της Πατριωτικής Ένωσης του Κουρδιστάν (PUK) στη Βαγδάτη από το 2024. Ο ρόλος του προέδρου στο Ιράκ είναι κατά βάση εθιμοτυπικός

Οπως αναφέρει το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το επόμενο βήμα για το Ιράκ θα είναι η επιλογή νέου πρωθυπουργού. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απείλησε τον Ιανουάριο ότι θα αποσύρει τη στήριξή του στο Ιράκ εάν δοθεί εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον πρώην πρωθυπουργό Νούρι αλ Μάλικι.

Μια συμμαχία σιιτικών πολιτικών ομάδων, που διαθέτει πλειοψηφία στο κοινοβούλιο, είχε επιλέξει τον Μάλικι, πολιτικό που στηρίζεται από το Ιράν.

Με βάση το σύστημα διαμοιρασμού της εξουσίας στο Ιράκ, ο πρόεδρος της χώρας προέρχεται από την κουρδική κοινότητα, ο πρωθυπουργός είναι σιίτης και ο πρόεδρος του κοινοβουλίου σουνίτης.

«Αμερικανοί πολίτες που έχουν επιλέξει να παραμείνουν στο Ιράκ ενθαρρύνονται έντονα να επανεξετάσουν την επιλογή τους, υπό το πρίσμα της σημαντικής απειλής που θέτουν τρομοκρατικές ομάδες πολιτοφυλακής που συνδέονται με το Ιράν», ανακοίνωσε η πρεσβεία.

Σπύρος Σιδέρης

Σε πρώτη ανάγνωση, το ενδεχόμενο χερσαίας επέμβασης μοιάζει εξαιρετικά δύσκολο. Σε αντίθεση με τους πολέμους κατά του Ιράκ το 1991 και το 2003, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν σήμερα στην περιοχή μια συγκροτημένη δύναμη εκατοντάδων χιλιάδων στρατιωτών.

Αντιθέτως, τις τελευταίες εβδομάδες παρατηρείται μερική αναδιάταξη και απομάκρυνση προσωπικού από βάσεις που θεωρούνται ευάλωτες σε ιρανικά αντίποινα. Επιπλέον, το Ιράν είναι μια χώρα με πολύ μεγαλύτερη γεωγραφική έκταση, πληθυσμό και στρατιωτική ετοιμότητα σε σύγκριση με το Ιράκ της εποχής του Σαντάμ Χουσεΐν.

Το στρατιωτικό και γεωγραφικό αδιέξοδο

Μια μεγάλης κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση εδάφους θα απαιτούσε χρόνο προετοιμασίας, μεταφορά τεράστιων δυνάμεων και εξασφάλιση σταθερών γραμμών ανεφοδιασμού. Η μεταφορά τέτοιου όγκου στρατευμάτων δεν μπορεί να γίνει αιφνιδιαστικά, ούτε χωρίς εμφανείς προειδοποιητικές ενδείξεις. Παράλληλα, το Ιράν διαθέτει ισχυρές αντιαεροπορικές άμυνες, πυραυλικό οπλοστάσιο και δίκτυο παραστρατιωτικών οργανώσεων στην ευρύτερη περιοχή.

Το ερώτημα «από πού θα μπορούσε να ξεκινήσει μια εισβολή;» είναι εξίσου κρίσιμο. Το Ιράκ, αν και γεωγραφικά προσφέρεται ως διάδρομος, βρίσκεται υπό έντονη ιρανική επιρροή, ιδιαίτερα στις σιιτικές περιοχές. Το Πακιστάν και η Τουρκία τηρούν στάση ουδετερότητας και δύσκολα θα επέτρεπαν χρήση του εδάφους τους για επίθεση. Το Αζερμπαϊτζάν, παρά τις καλές σχέσεις με το Ισραήλ, διατηρεί στενούς δεσμούς με την Άγκυρα και δύσκολα θα κινούνταν αντίθετα με τη γραμμή της. Παράλληλα, δεν μπορεί να αγνοηθεί ο ρόλος της Ρωσίας, η οποία θα επιχειρούσε να αποτρέψει ενδεχόμενη μόνιμη αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Νότιο Καύκασο.

Το σενάριο του Ιρακινού Κουρδιστάν

Το μοναδικό γεωγραφικό σημείο που συζητείται σοβαρά ως πιθανή βάση χερσαίας πίεσης είναι το Ιρακινό Κουρδιστάν, με πρωτεύουσα το Ερμπίλ. Η αυτόνομη αυτή περιοχή λειτουργεί de facto ως «κράτος εν κράτει» και διατηρεί στενή συνεργασία με τις ΗΠΑ. Επιπλέον, οι Κούρδοι θεωρούνται έμπειροι και αξιόμαχοι μαχητές, με μακρά παράδοση συγκρούσεων.

Στο Ιράν ζουν εκατομμύρια Κούρδοι, γεγονός που θεωρητικά θα μπορούσε να αξιοποιηθεί σε ένα σενάριο υποκίνησης εσωτερικής εξέγερσης, παράλληλα με περιορισμένη χερσαία διείσδυση κουρδικών δυνάμεων από το Ιράκ, ενδεχομένως με υποστήριξη ενός «περιορισμένου αμερικανικού αποσπάσματος». Δεν είναι τυχαίο ότι τα πρόσφατα πλήγματα φαίνεται να επικεντρώνονται και σε περιοχές του δυτικού Ιράν που συνορεύουν με το Ιρακινό Κουρδιστάν.

Ωστόσο, ακόμη και αυτό το σενάριο ενέχει υψηλό ρίσκο. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να προκαλέσει ευρύτερη αποσταθεροποίηση, να ενεργοποιήσει φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ και να εμπλέξει έμμεσα την Τουρκία, η οποία παρακολουθεί με καχυποψία κάθε ενίσχυση κουρδικών στρατιωτικών δομών.

Οι περιφερειακές δυνάμεις και τα όριά τους

Η ιδέα αξιοποίησης στρατευμάτων από χώρες του Περσικού Κόλπου αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια. Ο πόλεμος στην Υεμένη ανέδειξε τα όρια της στρατιωτικής αποτελεσματικότητας αρκετών από αυτές. Επιπλέον, εάν εμπλακούν άμεσα κατά του Ιράν, κινδυνεύουν να δεχθούν πλήγματα από φιλοϊρανικές οργανώσεις, όπως οι Χούθι. Γι’ αυτό, παρά τις επιθέσεις που δέχονται, καμία χώρα της περιοχής δεν δείχνει πρόθυμη να συμμετάσχει σε χερσαία εκστρατεία.

Πολιτική πίεση ή πραγματική πρόθεση;

Η δήλωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι «η μεγάλη επίθεση δεν έχει ακόμη ξεκινήσει» μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια αποτροπής και διαπραγματευτικής ενίσχυσης. Η απειλή χερσαίας εισβολής λειτουργεί ως μοχλός πίεσης, ιδιαίτερα εάν ο στόχος είναι η πολιτική αποδυνάμωση ή η αναδιάταξη ισχύος στο εσωτερικό του Ιράν.

Ωστόσο, μια πραγματική εισβολή θα σήμαινε μακροχρόνια εμπλοκή με απρόβλεπτες συνέπειες. Το Ιράν διαθέτει βάθος εδάφους, πληθυσμιακή συνοχή και εμπειρία ασύμμετρου πολέμου. Μια τέτοια σύγκρουση θα μπορούσε να εξελιχθεί σε παρατεταμένη περιφερειακή ανάφλεξη, με σοβαρές επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας, στην παγκόσμια οικονομία και στη σταθερότητα της ίδιας της αμερικανικής εσωτερικής πολιτικής σκηνής.

Πόσο πιθανή είναι τελικά η χερσαία επέμβαση;

Με τα σημερινά δεδομένα, μια μαζική χερσαία εισβολή από τις ΗΠΑ στο Ιράν εμφανίζεται χαμηλής πιθανότητας. Το στρατιωτικό κόστος, οι γεωπολιτικοί περιορισμοί και η απουσία σαφούς διεθνούς νομιμοποίησης καθιστούν το εγχείρημα εξαιρετικά περίπλοκο. Πιο ρεαλιστικό θεωρείται ένα μοντέλο περιορισμένων επιχειρήσεων, με ειδικές δυνάμεις, τοπικούς συμμάχους και εντατικοποίηση αεροπορικών πληγμάτων.

Σε κάθε περίπτωση, η ρητορική περί χερσαίας εισβολής αποτελεί ισχυρό μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον διατηρεί όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά. Το αν αυτό θα παραμείνει εργαλείο πίεσης ή θα μετατραπεί σε πραγματικό στρατιωτικό σχέδιο, θα εξαρτηθεί από την πορεία των επιχειρήσεων, την αντίδραση της Τεχεράνης και την ευρύτερη γεωπολιτική ισορροπία στην περιοχή.

Ωστόσο, η ισχυρή οργάνωση Καταέμπ Χεζμπολάχ τόνισε ότι είναι έτοιμη να συμμετάσχει στις συζητήσεις μόνο μετά την αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων από τη χώρα. Σε ανακοίνωσή της δήλωσε ότι η αντίσταση αποτελεί δικαίωμα και ότι τα όπλα θα παραμείνουν υπό τον έλεγχο των μαχητών της.

Οι ηγέτες άλλων τριών οργανώσεων θεωρούν ότι ήρθε η στιγμή τα όπλα να περάσουν αποκλειστικά υπό τον έλεγχο του κράτους, χωρίς όμως να έχουν δεσμευτεί σαφώς για τον αφοπλισμό τους.

Ο Φαΐκ Ζιντάν, πρόεδρος του Ανωτάτου Συμβουλίου Δικαστικών Αρχών, εξέφρασε την ευγνωμοσύνη του προς τους επικεφαλής των οργανώσεων που ακολούθησαν τη σύσταση να συνεργαστούν, ώστε να εφαρμοστεί το κράτος δικαίου, να ελέγχονται τα όπλα από το κράτος και να στραφούν στην πολιτική δράση μόλις δεν υπάρχει πλέον ανάγκη στρατιωτικής εμπλοκής.

Μετά τις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου, οι ΗΠΑ, που διατηρούν στρατεύματα στο Ιράκ, απαίτησαν από την επόμενη κυβέρνηση να διαλύσει έξι ένοπλες οργανώσεις, σύμφωνα με Ιρακινούς αξιωματούχους και διπλωμάτες που μίλησαν στο Γαλλικό Πρακτορείο. Η Ουάσινγκτον έχει ήδη χαρακτηρίσει αρκετές ιρακινές ομάδες «τρομοκρατικές». Οι περισσότερες ανήκουν στον συνασπισμό Χασντ Αλ Σάαμπι, που σήμερα έχει ενταχθεί στις τακτικές ένοπλες δυνάμεις, αλλά κατηγορείται ότι δρα εκτός κρατικού ελέγχου.

Ορισμένες από αυτές τις οργανώσεις έχουν ενισχύσει την επιρροή τους στο Κοινοβούλιο, όπου κυριαρχεί η συμμαχία σιιτικών, φιλοϊρανικών κομμάτων Πλαίσιο Συντονισμού. Αυτή η συμμαχία αναμένεται να παίξει κρίσιμο ρόλο στην επιλογή του νέου πρωθυπουργού, μια θέση που παραδοσιακά καλύπτεται από σιίτες πολιτικούς. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει συχνά μακρές διαπραγματεύσεις μεταξύ των σιιτικών κομμάτων.

Οι σιιτικές ένοπλες ομάδες του Ιράκ, μέλη του λεγόμενου «άξονα αντίστασης» κατά του Ισραήλ, ζητούν την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων που βρίσκονται στη χώρα για τον πόλεμο κατά των τζιχαντιστών και έχουν πραγματοποιήσει αρκετές επιθέσεις εναντίον τους. Η σιιτική οργάνωση Ασάιμπ Αχλ Αλ Χακ, με επικεφαλής τον Καΐς αλ Χαζάλι, κέρδισε 27 έδρες στις εκλογές του Νοεμβρίου (σε σύνολο 329). Πρόσφατα ο ηγέτης της τόνισε ότι πιστεύει στη σταδιακή μεταφορά του ελέγχου των όπλων στο κράτος, επισημαίνοντας ότι πλέον αποτελούν μέρος των κρατικών δομών.

Δύο ακόμη ομάδες έχουν συμφωνήσει με αυτήν την προσέγγιση.

Παράλληλα, ζήτησε από την Τουρκία να λάβει τα απαραίτητα νομικά μέτρα για να προωθήσει τη διαδικασία, η οποία ξεκίνησε πριν από ένα χρόνο, με την έκκληση του Τούρκου εθνικιστή ηγέτη και κυβερνητικού εταίρου, Ντεβλέτ Μπαχτσελί και τη θετική ανταπόκριση του φυλακισμένου αρχηγού του ΡΚΚ Αμπντουλάχ Οτζαλάν.

Τον περασμένο Ιούλιο, η οργάνωση, έκαψε μερικά όπλα σε μια συμβολική πράξη καλής θέλησης.

Το ΡΚΚ εδώ και πολύ καιρό, τα τελευταία χρόνια, δεν είχε ένοπλη δράση εντός της Τουρκίας, προτού καν ο Οτσαλάν ζητήσει τη διάλυση της οργάνωσης. Τούρκοι αξιωματούχοι επίσης δήλωναν συνεχώς ότι “η τρομοκρατική δράση του ΡΚΚ εντός της Τουρκίας έχει τελειώσει”.

Η σημερινή ανακοίνωση του PKK επισφραγίζει κατά κάποιο τρόπο αυτήν τη πραγματικότητα, στέλνει ωστόσο σημαντικό πολιτικό μήνυμα.

Σπύρος Σιδέρης

Η ανάλυση αυτού του γεγονότος, που συγκλονίζει γεωπολιτικά τις εξελίξεις, απαιτεί προσοχή σε τρία επίπεδα: τις τουρκο-ιρακινές σχέσεις, τις ισορροπίες στη Συρία και το κουρδικό ζήτημα συνολικά.

Το Ιράκ ανάμεσα στην ανακούφιση και τη στρατηγική

Η ιρακινή κυβέρνηση υποδέχτηκε με θέρμη την παράδοση των όπλων του PKK, θεωρώντας τη μια «ιστορική στιγμή» για τον επί δεκαετιών τερματισμό των συγκρούσεων που αιματοκύλησαν τις κουρδοκρατούμενες περιοχές των συνόρων Ιράκ–Τουρκίας, ειδικά στο δύσβατο όρος Καντίλ. Η Βαγδάτη βλέπει μια ευκαιρία για σταθεροποίηση των βορείων περιοχών, περιορισμό των τουρκικών στρατιωτικών επεμβάσεων και ενίσχυση των σχέσεων με την Άγκυρα.

Η τουρκική παρουσία στο ιρακινό έδαφος ήταν για χρόνια δικαιολογημένη με πρόσχημα την αντιμετώπιση του PKK. Μετά την παράδοση των όπλων, το Ιράκ —όπως επισημαίνουν πολιτικοί αναλυτές— έχει πλέον τη δυνατότητα να απαιτήσει την πλήρη αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων. Επιπλέον, αναδύεται η ανάγκη για συνεργασία στους τομείς της ασφάλειας, της οικονομίας (όπως το κρίσιμο ζήτημα του νερού) και της ενέργειας.

Ωστόσο, το τέλος της ένοπλης σύγκρουσης δεν σημαίνει αυτομάτως επίλυση όλων των προβλημάτων. Στις κουρδικές περιοχές του Ιράκ παραμένουν ένοπλα δίκτυα, φιλικά ή ανταγωνιστικά προς το PKK, ενώ η πολιτική σκηνή είναι βαθιά κατακερματισμένη ανάμεσα στο Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (KDP) και την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν (PUK).

Στη Συρία: Η κουρδική αυτοδιοίκηση υπό πίεση

Το ενδιαφέρον στρέφεται αναπόφευκτα στη βορειοανατολική Συρία, όπου το κουρδικό στοιχείο συγκροτείται γύρω από την Αυτόνομη Διοίκηση και τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF), υπό την ηγεσία του Μαζλούμ Άμπντι. Το PKK είχε ανέκαθεν δεσμούς με τα κουρδικά κινήματα της Συρίας, αν και οι SDF απέφυγαν να ταυτιστούν πλήρως μαζί του για να διατηρήσουν την υποστήριξη των ΗΠΑ στον πόλεμο κατά του ISIS.

Οι τελευταίες εξελίξεις βρίσκουν το κουρδικό στοιχείο της Συρίας σε μια ευαίσθητη καμπή. Οι επαφές που έγιναν στη Δαμασκό μεταξύ του κουρδικού πολιτικού μπλοκ και της κυβέρνησης του Αχμάντ αλ Σαράα σηματοδοτούν μια προσπάθεια συμφιλίωσης, με στόχο τη μετάβαση σε ένα αποκεντρωμένο μοντέλο εξουσίας. Οι Κούρδοι ζητούν συνταγματικές εγγυήσεις για τα πολιτικά και πολιτιστικά τους δικαιώματα, ισότητα μεταξύ των φύλων, κοινωνική δικαιοσύνη και συμμετοχή σε ένα νέο πολιτικό πλαίσιο.

Η Δαμασκός, από την πλευρά της, απορρίπτει κάθε συζήτηση για ομοσπονδιοποίηση ή παραχώρηση διοικητικής αυτονομίας, τονίζοντας ότι «οι θεσμοί του κράτους πρέπει να επιστρέψουν πλήρως σε όλες τις περιοχές», συμπεριλαμβανομένων των πετρελαϊκών και ενεργειακών εγκαταστάσεων. Η κουρδική διοίκηση, ωστόσο, δεν δείχνει διατεθειμένη να υποχωρήσει εύκολα, θεωρώντας ότι έχει κερδίσει με το αίμα των μαχητών της το δικαίωμα να μιλά ως ισότιμος συνομιλητής.

Η φαντασίωση (ή ο εφιάλτης) του κουρδικού κράτους

Η παράδοση των όπλων από το PKK αναθερμαίνει διεθνώς το ερώτημα: Υπάρχει προοπτική για ένα ανεξάρτητο κουρδικό κράτος; Η απάντηση, προς το παρόν, παραμένει όχι —και μάλιστα όχι απλώς λόγω της άρνησης της Τουρκίας, του Ιράν, του Ιράκ και της Συρίας, αλλά και λόγω των εσωτερικών αντιφάσεων του ίδιου του κουρδικού κόσμου.

Η κουρδική υπόθεση παραμένει κατακερματισμένη. Στο Ιράκ, το ημιαυτόνομο Κουρδιστάν διατηρεί ισχυρές τοπικές δομές, αλλά εξαρτάται οικονομικά από τη Βαγδάτη και τις πετρελαϊκές συμφωνίες. Στη Συρία, οι Κούρδοι επιβιώνουν χάρη στη στρατιωτική ισχύ των SDF, αλλά βρίσκονται μεταξύ σφύρας (Σαράα) και άκμονος (Τουρκία). Στην Τουρκία, παρότι το PKK αφήνει τα όπλα, η πολιτική κουρδική εκπροσώπηση παραμένει υπονομευμένη, με το φιλοκουρδικό DEM Parti να αντιμετωπίζει περιορισμούς, συλλήψεις και απαγορεύσεις.

Η δημιουργία κουρδικού κράτους θα προϋπέθετε:

• Συνοχή μεταξύ όλων των κουρδικών κοινοτήτων (Ιράκ, Συρία, Τουρκία, Ιράν),
• Διεθνή στήριξη,
• Αποδοχή από τις κεντρικές κυβερνήσεις,
• Αποφυγή εσωτερικών διχασμών,
  όλα στοιχεία που σήμερα απουσιάζουν.

Επιπλέον, η Άγκυρα έχει ήδη δηλώσει μέσω του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι η στρατηγική της «μια Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» περιλαμβάνει και τις απειλές εκτός συνόρων, δηλαδή στον κουρδικό θύλακα της Συρίας. Οποιαδήποτε προσπάθεια ενοποίησης κουρδικών περιοχών σε υπερεθνικό επίπεδο θεωρείται κόκκινη γραμμή για τις περιφερειακές δυνάμεις.

Η επόμενη μέρα: Πού οδηγεί η ειρήνη;

Η ειρήνη Τουρκίας–PKK αποτελεί βήμα προς την περιφερειακή σταθερότητα, αλλά η επόμενη μέρα θα κριθεί από το αν οι κυβερνήσεις Τουρκίας, Ιράκ και Συρίας θα κινηθούν σε κατεύθυνση πολιτικών λύσεων και όχι απλώς στρατιωτικών τακτικισμών. Η Βαγδάτη θα πρέπει να ελέγξει τις περιοχές του βορρά χωρίς να στραγγαλίσει τις κουρδικές φιλοδοξίες. Η Δαμασκός θα πρέπει να πειστεί για την ανάγκη συνταγματικού διαλόγου. Και η Άγκυρα θα πρέπει να αντιμετωπίσει τους Κούρδους πολίτες της όχι ως απειλή, αλλά ως κομμάτι ενός πλουραλιστικού μέλλοντος.

Το κουρδικό ζήτημα, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, περνά από το πεδίο της μάχης στο πεδίο της διαπραγμάτευσης. Και αυτή η μετατόπιση — όσο εύθραυστη κι αν είναι — ανοίγει ίσως το πιο δύσκολο κεφάλαιο: αυτό της συμβίωσης.

Αν το παρελθόν του PKK ήταν τα όπλα, το μέλλον των Κούρδων φαίνεται να γράφεται με το αν οι γείτονες και οι ίδιοι θα καταφέρουν να σχεδιάσουν μια ειρηνική, πολυεθνική, πολυγλωσσική Μέση Ανατολή. Μέχρι τότε, η ιδέα ενός κουρδικού κράτους παραμένει όνειρο για κάποιους, εφιάλτης για άλλους — και πάντως μακριά από το να γίνει πραγματικότητα.

Σπύρος Σιδέρης

Στο επίκεντρο αυτού του νέου κεφαλαίου βρίσκονται οι θεσμικές δομές συνεργασίας, η αναδιαμόρφωση των αντιλήψεων ασφαλείας και ο ρόλος του Ιράκ ως σταθεροποιητικού παράγοντα στη Μέση Ανατολή, υπό το πρίσμα της αναδυόμενης νέας τάξης πραγμάτων στην περιοχή.

Κατά την κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Αλ Σουντανί στην Άγκυρα, ο πρόεδρος Ερντογάν τόνισε την πλήρη σύγκλιση απόψεων με το Ιράκ στα θέματα της ασφάλειας και της καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Η αναφορά στις απειλές από το PKK, το Ισλαμικό Κράτος (ΙΚ) και την οργάνωση του Φετουλάχ Γκιουλέν (FETÖ) κατέδειξε πως η τρομοκρατία αποτελεί κοινό εχθρό και για τις δύο χώρες.

Η στάση της Άγκυρας αντανακλά μια πολιτική ολιστικής καταπολέμησης της τρομοκρατίας, ενώ η συμμετοχή του Ιράκ στην προσπάθεια αυτή υποδεικνύει έναν μετασχηματισμό στη προσέγγιση της Βαγδάτης.

Ο Αλ Σουντανί, από την πλευρά του, επεσήμανε τους βαθείς ιστορικούς δεσμούς που ενώνουν τους δύο λαούς, λέγοντας πως οι σχέσεις Τουρκίας-Ιράκ είναι «ριζωμένες εδώ και χιλιάδες χρόνια». Αναφέρθηκε σε κοινές θρησκευτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες, υπογραμμίζοντας πως η εθνική ασφάλεια των δύο χωρών είναι ενιαία και αδιαίρετη. Η δήλωσή του αντικατοπτρίζει μια νέα εξωτερική πολιτική προσέγγιση του Ιράκ, βασισμένη σε συνεργασία αντί για απομόνωση και στην ενεργή ανάμειξη στα περιφερειακά δρώμενα.

Το Ιράκ, χώρα που ταλαιπωρήθηκε από πόλεμο, τρομοκρατία και αποσταθεροποίηση για πάνω από δύο δεκαετίες, δείχνει πλέον να κινείται σε έναν δρόμο αποκατάστασης της εθνικής κυριαρχίας και ανασυγκρότησης του κρατικού μηχανισμού. Η άνοδος του Μοχάμεντ Σία Αλ Σουντανί στην εξουσία μετά τις εκλογές του 2021, ενίσχυσε το προφίλ μιας χώρας πιο αυτοδύναμης και ανεξάρτητης στις αποφάσεις της, που επιδιώκει να γίνει παραγωγός σταθερότητας στη Μέση Ανατολή.

Ένα από τα βασικά πεδία εμβάθυνσης των τουρκοϊρακινών σχέσεων είναι η ασφάλεια. Το Ιράκ, το οποίο για χρόνια είχε αντιμετωπίσει τις δραστηριότητες του PKK με αμηχανία ή αδράνεια, τώρα κινείται προς μια πιο ενεργή και συνεργατική στάση. Οι κοινές επιχειρήσεις, η ανταλλαγή πληροφοριών και – το πιο εντυπωσιακό – η κήρυξη του PKK ως απαγορευμένης οργάνωσης από τις ιρακινές αρχές αποτελούν σαφείς ενδείξεις μιας νέας πολιτικής βούλησης.

Η θεσμοθέτηση του Μηχανισμού Υψηλού Επιπέδου Ασφάλειας Τουρκίας-Ιράκ λειτουργεί ως πλατφόρμα διαρκούς συντονισμού και συνεργασίας, δημιουργώντας το υπόβαθρο για την οικοδόμηση μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής ασφάλειας. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ιράκ δεν εμφανίζεται απλώς ως σύμμαχος της Τουρκίας αλλά ως ισότιμος εταίρος σε μια προσπάθεια περιφερειακής σταθεροποίησης.

Παράλληλα με την ασφάλεια, ένα ακόμη σημείο στρατηγικής σύγκλισης είναι η οικονομική συνεργασία και ειδικά το φιλόδοξο Σχέδιο Αναπτυξιακής Οδού (Development Road Project). Πρόκειται για ένα γιγαντιαίο έργο υποδομής που θα ενώσει τον Περσικό Κόλπο με τη Μεσόγειο και την Ευρώπη, μέσω του Ιράκ και της Τουρκίας. Με σιδηροδρομικές γραμμές, αυτοκινητόδρομους και διαμετακομιστικά κέντρα, το έργο θα μετατρέψει το Ιράκ σε logistics hub, ενισχύοντας παράλληλα τη θέση της Τουρκίας ως ενεργειακού και εμπορικού κόμβου της ευρύτερης περιοχής.

Η γεωοικονομική σημασία του έργου δεν έχει περάσει απαρατήρητη από τις μεγάλες δυνάμεις. Η πρωτοβουλία αυτή διασταυρώνεται με το “Belt and Road” της Κίνας, την Πράσινη Συμφωνία της ΕΕ, αλλά και τις επενδυτικές στρατηγικές των χωρών του Κόλπου. Η Τουρκία και το Ιράκ επιδιώκουν να συστήσουν κοινές επιτροπές για θέματα τελωνειακών διευκολύνσεων, ασφάλειας μεταφορών, επενδύσεων, χρηματοδότησης και νομικών ρυθμίσεων.

Η ανάδειξη αυτών των σχέσεων σε θεσμικό επίπεδο φαίνεται να αποτελεί πλέον στόχο και των δύο πλευρών. Στο παρελθόν, οι σχέσεις Άγκυρας-Βαγδάτης παρουσίαζαν κυκλικότητα, με περιόδους προσέγγισης να εναλλάσσονται με φάσεις ψυχρότητας. Η σημερινή συγκυρία όμως φαίνεται να ωριμάζει για τη σταθεροποίηση και θεσμοποίηση αυτής της σχέσης, μέσω διαρκών μηχανισμών συνεργασίας, επενδυτικών επιτροπών, αλλά και κοινών δράσεων σε εκπαίδευση, πολιτισμό και διαχείριση υδάτων.

Αυτός ο θεσμικός μετασχηματισμός δεν είναι μόνο τεχνικής φύσης, αλλά και στρατηγικής σημασίας. Αποσκοπεί στο να θωρακίσει τις διμερείς σχέσεις απέναντι σε μελλοντικές πολιτικές αλλαγές ή κρίσεις, ενώ παράλληλα λειτουργεί ως μοντέλο συνύπαρξης σε μια περιοχή όπου η αστάθεια έχει καταστεί σχεδόν μόνιμη συνθήκη.

Σε επίπεδο περιφερειακής πολιτικής, η Τουρκία βλέπει το Ιράκ ως πυλώνα σταθερότητας σε μια γεωγραφία που συγκλονίζεται από το παλαιστινιακό, τη συριακή κρίση, το Ιράν και τις συνέπειες της αποχώρησης των ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, το Ιράκ επαναπροσδιορίζεται ως ενεργός παράγοντας ειρήνης και όχι ως «ασθενής κρίκος» της περιοχής, επενδύοντας σε πολυμερείς σχέσεις και ισορροπημένες συνεργασίες.

Η στρατηγική σύγκλιση Άγκυρας και Βαγδάτης βασίζεται σε κοινά συμφέροντα, αλλά απαιτεί και συνεχή πολιτική βούληση. Η μακροπρόθεσμη επιτυχία αυτής της συνεργασίας εξαρτάται από την πλήρη εφαρμογή συμφωνιών, τη συνέπεια στην ασφάλεια και τη βελτίωση της ζωής των πολιτών μέσω των αναπτυξιακών έργων.

Αν επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί, η σχέση Τουρκίας-Ιράκ θα αποτελέσει υποδειγματικό μοντέλο για την ευρύτερη αναδιοργάνωση της Μέσης Ανατολής, βασισμένο όχι στην αντιπαράθεση αλλά στη συνέργεια. Μια τέτοια εξέλιξη θα μετατρέψει τις δύο χώρες από γειτονικούς παρατηρητές σε κεντρικούς συνδιαμορφωτές της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας.

Σπύρος Σιδέρης

Ο γραμματέας του Κουρδικού Δημοκρατικού Κόμματος Νασρεντίν Ιμπραχίμ, δήλωσε ότι βρίσκονται σε εξέλιξη οι προετοιμασίες για τη διεξαγωγή κουρδικής διάσκεψης στην πόλη Καμισλί στην επαρχία αλ-Χασάκ, στη βορειοανατολική Συρία, στο πλαίσιο των προσπαθειών των ΗΠΑ και της Γαλλίας και των προσπαθειών του προέδρου της περιοχής του Κουρδιστάν του Ιράκ, Μασούντ Μπαρζανί, να ενώσουν τους δύο πόλους του κουρδικού κινήματος, το αντιπολιτευόμενο Κουρδικό Εθνικό Συμβούλιο και τα κόμματα εθνικής ενότητας υπό την ηγεσία του Κόμματος Δημοκρατικής Ένωσης, για να σχηματίσουν μια ενιαία αντιπροσωπεία για διαπραγματεύσεις με τη μεταβατική αρχή στη Δαμασκό.

Ο Ιμπραχίμ σε δηλώσεις του σημείωσε ότι η προπαρασκευαστική επιτροπή περιλαμβάνει τα Κόμματα Εθνικής Ενότητας, το Κουρδικό Προοδευτικό Κόμμα, το Κόμμα Δημοκρατικής Ενότητας, κοινωνικές προσωπικότητες και ανεξάρτητους, επισημαίνοντας ότι στάλθηκαν προσκλήσεις σε κουρδικά κόμματα, ανεξάρτητους και κοινωνικές οργανώσεις για να συμμετάσχουν στη διάσκεψη, «και λάβαμε έγκριση από τα περισσότερα από τα προσκληθέντα κόμματα».

• Μετά την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Γαλλία έχουν εντείνει τις διπλωματικές αποστολές τους στην περιοχή και έχουν συναντηθεί με τους ηγέτες αυτών των κουρδικών κομμάτων προκειμένου να επαναλάβουν τον παγωμένο, από το 2020, διάλογο και να καταλήξουν σε μια ενιαία θέση για τον καθορισμό των κουρδικών αιτημάτων στη νέα Συρία.

Ο διοικητής των SDF Μαζλούμ Άμπντι συναντήθηκε με τον Κούρδο ηγέτη Μασούντ Μπαρζανί στην περιοχή του Κουρδιστάν στο Ιράκ στις 17 του περασμένου μήνα για να ενοποιήσει τις κουρδικές φατρίες πριν από την έναρξη των απευθείας συνομιλιών με τη νέα συριακή διοίκηση στη Δαμασκό.

Ο Νασρεντίν Ιμπραχίμ, μέλος της προπαρασκευαστικής επιτροπής της κουρδικής διάσκεψης, δήλωσε ότι είναι έτοιμοι να συνεχίσουν τον κουρδικό διάλογο με το Εθνικό Συμβούλιο, «από το σημείο όπου σταμάτησαν οι συνομιλίες, κατά τη διάρκεια των οποίων τα δύο μέρη κατέληξαν σε ένα κοινό πολιτικό έγγραφο υπό την αιγίδα των ΗΠΑ πριν από τέσσερα χρόνια».

• Σημείωσε δε ότι η διάσκεψη αυτή έχει ως στόχο να ενοποιήσει τον κουρδικό λόγο προκειμένου να διαμορφωθεί ένα κουρδικό σημείο αναφοράς, «πριν από την έναρξη οποιουδήποτε διαλόγου με τη μεταβατική αρχή στη Δαμασκό και τα συριακά και διεθνή κόμματα».

Τα κουρδικά κόμματα στη Συρία είναι χωρισμένα σε δύο βασικά πλαίσια: την κουρδική εθνική ενότητα, υπό την ηγεσία του Κόμματος της Συριακής Δημοκρατικής Ένωσης, ενός από τα σημαντικότερα κόμματα που κήρυξε αυτοδιοίκηση στις αρχές του 2014 σε τρεις περιοχές όπου οι Κούρδοι αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού, και το αντιπολιτευόμενο Κουρδικό Εθνικό Συμβούλιο, το οποίο σχηματίστηκε στα τέλη του 2011 και αποτελεί μέρος του Συριακού Εθνικού Συνασπισμού.

Ο Νασρεντίν Ιμπραχίμ, γραμματέας του Κουρδικού Δημοκρατικού Κόμματος, επιβεβαίωσε ότι ελπίζουν ότι τα κόμματα του Κουρδικού Συμβουλίου θα συμμετάσχουν στη διάσκεψη αυτή, τονίζοντας ότι «η διάσκεψη αυτή δεν υποκαθιστά τον κουρδοκουρδικό διάλογο και ελπίζουμε ότι θα συμμετάσχουν όλα τα κουρδικά κόμματα».

• Εν τω μεταξύ, οι δυνάμεις του διεθνούς συνασπισμού πραγματοποίησαν στρατιωτικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά στις βάσεις τους στην ύπαιθρο της επαρχίας Ντέιρ Εζόρ στην ανατολική Συρία, στα κοιτάσματα φυσικού αερίου Coneco και πετρελαίου Omar, ταυτόχρονα με την άφιξη στρατιωτικών και υλικοτεχνικών ενισχύσεων στις βάσεις αυτές.

Στρατιωτικός αξιωματούχος του Στρατιωτικού Συμβουλίου της Ντέιρ Εζόρ αποκάλυψε ότι οι δυνάμεις του συνασπισμού πραγματοποίησαν αποβατική επιχείρηση στην περιοχή αλ-Σουρ της Ντέιρ Εζόρ και συνέλαβαν έναν ηγέτη του Ισλαμικού Κράτους.

Η ίδια πηγή επεσήμανε ότι η εκπαίδευση συνέπεσε με την άφιξη στρατιωτικών και υλικοτεχνικών ενισχύσεων στις βάσεις αυτές, συμπεριλαμβανομένων δεκάδων φορτηγών φορτωμένων με στρατιωτικό εξοπλισμό, βαρέα πυροβόλα και τεθωρακισμένα οχήματα, που προέρχονται από το πέρασμα αλ Γουαντίντ που συνδέει τη συριακή περιοχή με το γειτονικό Ιράκ.

• Οι αμερικανικές στρατιωτικές ενισχύσεις έρχονται εν μέσω της κλιμάκωσης των εχθροπραξιών μεταξύ της Τουρκίας και των συμμάχων της, του Εθνικού Στρατού και της ομάδας Φαρ αλ Χουρίγιε εναντίον των δυνάμεων SDF που υποστηρίζονται από τον διεθνή συνασπισμό και την Ουάσιγκτον στην περιοχή του φράγματος Τισρίν στην ανατολική περιφέρεια του Χαλεπίου και της πολιορκίας της πόλης Αΐν αλ Αράμπ στο Κομπάνι στην ίδια περιοχή.

Εν τω μεταξύ η κλιμάκωση των μαχών μετά την πτώση του ανατραπέντος Σύρου προέδρου Μπασάρ αλ Άσαντ έχει προκαλέσει τον θάνατο δεκάδων ανθρώπων και από τις δύο πλευρές.

Οι στρατιωτικές βάσεις και τα σημεία όπου σταθμεύουν από το 2015 οι δυνάμεις των ΗΠΑ και του συνασπισμού, στο πλαίσιο των πολεμικών αποστολών τους για την καταπολέμηση της τρομοκρατικής οργάνωσης ISIS, έχουν δεχθεί δεκάδες επιθέσεις με ρουκέτες, παρά την ενίσχυση των δυνάμεών τους στην περιοχή.

Σπύρος Σιδέρης

«Ο Σύρος πρόεδρος Αχμέντ αλ Σαράα θα επισκεφθεί την Άγκυρα την Τρίτη μετά από πρόσκληση του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν», ανέφερε σε ανακοίνωσή της τη Δευτέρα η υπηρεσία επικοινωνίας της τουρκικής προεδρίας.

• Ο Ερντογάν και ο Αλ Σαράα θα συζητήσουν τις τελευταίες εξελίξεις στη Συρία, καθώς και πιθανές κοινές δράσεις για την τόνωση της συριακής οικονομίας και την επίτευξη διαρκούς σταθερότητας και ασφάλειας, καθώς και τη στήριξη που μπορεί να παράσχει η Τουρκία στη μεταβατική κυβέρνηση και τον συριακό λαό, αναφέρεται στην ανακοίνωση.

Ο πρώτος προορισμός του αλ-Σαράα μετά τον διορισμό του ως προσωρινού προέδρου της Συρίας ήταν το Ριάντ, όπου συζήτησε με τον πρίγκιπα Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, πρίγκιπα διάδοχο του θρόνου και πρωθυπουργό της Σαουδικής Αραβίας, στο Ριάντ την Κυριακή, τις τελευταίες εξελίξεις στη Συρία και τους τρόπους στήριξης της ασφάλειας και της σταθερότητάς της.

• Της επίσκεψης του Σαράα στην Τουρκία είχαν προηγηθεί πολλαπλές επισκέψεις από τουρκικής πλευράς. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επισκέφθηκε τη Δαμασκό και ο επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Ιμπραχήμ Καλίν την επισκέφθηκε δύο φορές τον Δεκέμβριο, ως ο πρώτος υψηλόβαθμος ξένος αξιωματούχος που επισκέφθηκε τη χώρα μόλις τρεις ημέρες μετά την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ στις 11 Δεκεμβρίου. Στη συνέχεια επισκέφθηκε και πάλι τη Συρία την προπερασμένη Κυριακή, ταυτόχρονα με την επίσκεψη του Φιντάν στη Βαγδάτη, όπου συναντήθηκε με τον Σαράα, τον υπουργό Εξωτερικών Άσαντ αλ Σαϊμπάνι και τον επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Ανάς Κατάμπ.

Αντιπροσωπεία του τουρκικού υπουργείου Άμυνας επισκέφθηκε τη Δαμασκό την περασμένη Τετάρτη, μετά από συνομιλίες στην Άγκυρα στα μέσα Ιανουαρίου μεταξύ μιας συριακής αντιπροσωπείας αποτελούμενης από τους υπουργούς Εξωτερικών, Άμυνας και Πληροφοριών και τους Τούρκους ομολόγους τους, με τον Ερντογάν να υποδέχεται τη συριακή αντιπροσωπεία.

Η Τουρκία έχει επανειλημμένα ανακοινώσει ότι η συριακή διοίκηση με επικεφαλής τον Αλ-Σαράα θα εξοντώσει τις κουρδικές μονάδες, τις SDF, εάν αρνηθούν να διαλυθούν και να ενταχθούν στον ενιαίο συριακό στρατό.

Έχει επίσης επιβεβαιώσει ότι θα τους υποστηρίξει στη φύλαξη των φυλακών που φιλοξενούν χιλιάδες μαχητές του ISIS και τις οικογένειές τους στη βορειοανατολική Συρία, οι οποίες σήμερα φυλάσσονται από τις SDF, κάτι που η Αμερική χρησιμοποιεί ως πρόσχημα για τη συνεχή υποστήριξή της προς τις κουρδικές μονάδες, τις οποίες θεωρεί σύμμαχο στον πόλεμο κατά του ISIS.

• Η Τουρκία προχώρησε πρόσφατα στη δημιουργία ενός τετραπλού περιφερειακού άξονα με το Ιράκ, τη Συρία και την Ιορδανία, ο οποίος αποσκοπεί στην ανάληψη κοινών προσπαθειών για την εξάλειψη των τρομοκρατικών οργανώσεων, κυρίως του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK) στο βόρειο Ιράκ, των κουρδικών Μονάδων Προστασίας του Λαού (YPG) στη Συρία και του Ισλαμικού Κράτους.

Η Τουρκία, η Συρία, το Ιράκ και η Ιορδανία θα συνεργαστούν για την καταπολέμηση των υπολειμμάτων του ISIS, δήλωσε ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν σε συνέντευξη Τύπου με τον ομόλογό του του Κατάρ μετά τις συνομιλίες τους στη Ντόχα την Κυριακή, σε μια κίνηση που θα επιτρέψει στις ΗΠΑ να διακόψουν τους δεσμούς με τους Κούρδους μαχητές στη Συρία.

«Το κύριο ζήτημα είναι ότι οι [κουρδικές Μονάδες Προστασίας του Λαού] προστατεύουν τους αιχμαλώτους του (ISIS) και τους κρατούν στις φυλακές και δεν κάνουν τίποτα άλλο», δήλωσε.

Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι ο Φιντάν συζήτησε περιφερειακά θέματα με τον Ιορδανό ομόλογό του Αϊμάν Σαφάντι τη Δευτέρα, κυρίως τις εξελίξεις στη Συρία και την Παλαιστίνη.

• Εν τω μεταξύ, ο επικεφαλής των εξωτερικών σχέσεων της «Αυτόνομης Διοίκησης» (κουρδική) της βόρειας και ανατολικής Συρίας, Ιλχάμ Αχμάντ, ζήτησε από το Ισραήλ να παρέμβει στη Συρία ενόψει της κλιμάκωσης των συγκρούσεων μεταξύ των υποστηριζόμενων από την Τουρκία παρατάξεων του «Συριακού Εθνικού Στρατού» και των «SDF» στο ανατολικό Χαλέπι, ενώ εξέφρασε την άρνησή του να άρει τις κυρώσεις που έχουν επιβληθεί στη Συρία και απηύθυνε έκκληση στην Αμερική να μην σταματήσει την υποστήριξή της προς τις κουρδικές Μονάδες Προστασίας του Λαού (YPG).

«Η ασφάλεια της Συρίας χρειάζεται την παρέμβαση του Ισραήλ και η κρίση στη Μέση Ανατολή απαιτεί από όλους να κατανοήσουν ότι μια δημοκρατική λύση για την περιοχή δεν θα επιτευχθεί χωρίς τον ρόλο του Ισραήλ και του εβραϊκού λαού», δήλωσε ο Ιλχάμ Αχμέντ στην ισραηλινή εφημερίδα The Jerusalem Post την Κυριακή.

Πρόσθεσε ότι στη βόρεια και ανατολική Συρία υπάρχει αυτοδιοίκηση, ενώ οι παράκτιες πόλεις έχουν ειδικό καθεστώς και «οι κοινότητες των Δρούζων έχουν δημιουργήσει τη δική τους διοίκηση». Αυτές κοινότητες είναι υποστηριζόμενες από φατρίες που τις προστατεύουν, και αν κάποιος έρθει (ξαφνικά) να προσπαθήσει [η συριακή διοίκηση] να συγκεντρώσει ή να ενοποιήσει όλα αυτά τα τμήματα κάτω από ένα σύστημα, αυτό θα οδηγήσει σε έναν εσωτερικό εμφύλιο πόλεμο.

• Αυτό δεν θα γίνει αποδεκτό από τις διάφορες συνιστώσες της Συρίας, σημείωσε ο Αχμέντ ενώ προειδοποίησε ότι η αφαίρεση της Χαγιάτ Ταχρίρ αλ Σαμ (HTS) από τον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων και η άρση των κυρώσεων κατά της Συρίας θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο στην HTS να αναλάβει τον έλεγχο της Συρίας.

Ο Ιλχάμ Αχμέντ, τον περασμένο μήνα τηλεφώνησε στον υπουργό Εξωτερικών του Ισραήλ Γκιντεόν Σάαρ και τον προειδοποίησε ότι η διαγραφή της HTS από τον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων και η άρση των κυρώσεων στη Συρία θα μπορούσαν να ανοίξουν τον δρόμο στην HTS να αναλάβει τον πλήρη έλεγχο της χώρας και να ακολουθήσει την προσέγγιση του «μοναδικού ηγεμόνα», χωρίς να επιτρέψει τη συμμετοχή άλλων και χωρίς καμία αλλαγή στην ιδεολογία της, τονίζοντας ότι «όλοι γνωρίζουμε το ιστορικό και την ιστορία της (HTS)».

Εξέφρασε την ελπίδα ότι η νέα κυβέρνηση των ΗΠΑ με επικεφαλής τον Ντόναλντ Τραμπ δεν θα λάβει απόφαση να αποσύρει τους στρατιώτες της από τη Συρία, προειδοποιώντας ότι η αποχώρηση θα μπορούσε να έχει αρνητικές επιπτώσεις.

Σπύρος Σιδέρης

Αυτή η αναζήτηση μιας νέας τάξης μπορεί να ονομαστεί «Αρμονία της Μέσης Ανατολής», αναφερόμενη στη δομή που καθιερώθηκε από το Συνέδριο της Βιέννης το 1815.

Οι προφανείς ομοιότητες μεταξύ της τάξης που πρέπει να οικοδομηθεί στη Μέση Ανατολή σήμερα και της τάξης που εγκαθιδρύθηκε στην Ευρώπη το 1815 καθιστούν αυτή την ονοματολογία ουσιαστική. Ένας από τους κύριους στόχους του Συνεδρίου της Βιέννης ήταν να αποκαταστήσει το status quo που είχε διαταραχθεί μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, οι οποίοι είχαν αναθεωρητικές βλέψεις, και να φέρει σταθερότητα στο κέντρο της Ευρώπης. Οι δυνάμεις του status quo της εποχής, η Βρετανία, η Ρωσία και η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, όρισαν αυτή τη νέα τάξη ως «Ευρωπαϊκή Αρμονία».

• Η οικοδόμηση μιας νέας δομής που θα αντικαταστήσει την τάξη Σάικς-Πικό, δηλαδή της μυστικής συνθήκη του 1916 μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας, με τη σύμφωνη γνώμη της Ρωσίας και της Ιταλίας, για τον καθορισμό των αμοιβαία συμφωνημένων σφαιρών επιρροής και ελέγχου τους σε μια ενδεχόμενη διαίρεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αποδυναμώθηκε από τη διαδικασία της Αραβικής Άνοιξης, ίσως είναι το πιο σημαντικό θέμα της ημερήσιας διάταξης στη Μέση Ανατολή σήμερα.

Η έννοια της «Αρμονίας της Μέσης Ανατολής» αναφέρεται στη δημιουργία ενός συστήματος κρατών στην περιοχή, το οποίο θα είναι πολύ αδύναμο για να αποτελεί απειλή για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, αλλά πολύ ισχυρό για να ελέγχεται από περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία, το Ιράν και η Σαουδική Αραβία. Η τάξη αυτή εξυπηρετεί τους γεωπολιτικούς στόχους των ΗΠΑ ενισχύοντας την ασφάλεια του Ισραήλ, ενώ από την άλλη πλευρά, αποσκοπεί στο να αποτρέψει τους περιφερειακούς παράγοντες από το να αυξήσουν την ισχύ τους και να ανέλθουν σε ηγετική θέση.

Η παραδοσιακή τάξη πραγμάτων στη Μέση Ανατολή βασιζόταν στην απεριόριστη πρόσβαση στο πετρέλαιο, στην εγγύηση της ασφάλειας του Ισραήλ και στην ελεύθερη χρήση των θεοπολιτικών, γεωπολιτικών και γεωοικονομικών πόρων της περιοχής από τις δυτικές δυνάμεις για την καταπολέμηση των αντιδυτικών επαναστατικών ιδεολογιών.

Στην πραγματικότητα, οι πρώτες προκλήσεις για την παραδοσιακή τάξη της Μέσης Ανατολής, η οποία δημιουργήθηκε υπό την ηγεσία δυτικών παραγόντων μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, εμφανίστηκαν αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

• Η πρώτη από αυτές τις προκλήσεις στις δυτικές αυτοκρατορικές πολιτικές στην περιοχή, με επίκεντρο τον σοσιαλιστικό αραβικό εθνικισμό, έλαβε χώρα στην Αίγυπτο. Το 1952, νεαροί αξιωματικοί με επικεφαλής τον Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ κατάφεραν να κλονίσουν τη δυτική επιρροή στην Αίγυπτο, η οποία διαρκούσε για περισσότερα από εκατό χρόνια, με το πραξικόπημα των Ελεύθερων Αξιωματικών.

Η εθνικοποίηση της διώρυγας του Σουέζ μετά το πραξικόπημα κατέστησε την Αίγυπτο επίκεντρο ενός ισχυρού κινήματος αντίστασης κατά της δυτικής ηγεμονίας. Η υποστήριξη του Νάσερ στον πόλεμο της ανεξαρτησίας της Αλγερίας και στον εμφύλιο πόλεμο της Υεμένης ενέπνευσε νέους αξιωματικούς στο Ιράκ, την Υεμένη, τη Συρία, το Σουδάν και τη Λιβύη και ενθάρρυνε τα στρατιωτικά πραξικοπήματα στις χώρες αυτές.

Για ένα τέταρτο του αιώνα, η διαδικασία αυτή αποτέλεσε μεγάλο πονοκέφαλο για τις δυτικές δυνάμεις, αποσταθεροποιώντας την παραδοσιακή τάξη της Μέσης Ανατολής. Στο Ιράν, η εθνικοποίηση των ιρανικών πετρελαϊκών πόρων από τον Μοχάμεντ Μοσαντέκ και η ισλαμική επανάσταση του 1979 στο Ιράν μπορούν επίσης να σημειωθούν ως σημαντική πρόκληση.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αναπτύχθηκαν δύο βασικές πολιτικές για την αποτροπή αμφισβήτησης του status quo υπέρ της Δύσης. Η πρώτη ήταν η αποκατάσταση της περιφερειακής τάξης μετά το πετρελαϊκό εμπάργκο της δεκαετίας του 1970. Κατά τη διαδικασία αυτή, η ισχύς των αναθεωρητικών φορέων αποδυναμώθηκε, ενώ οι φορείς του status quo υποστηρίχθηκαν. Μετά το εμπάργκο, το κέντρο βάρους στη Μέση Ανατολή μετατοπίστηκε από τα αναθεωρητικά κέντρα, όπως η Συρία και η Αίγυπτος, στα κέντρα του status quo, όπως το Ντουμπάι και το Ριάντ.

• Η δεύτερη πολιτική ήταν ο ορισμός της περιοχής του Κόλπου από το Δόγμα Κάρτερ ως περιοχής ζωτικού ενδιαφέροντος των ΗΠΑ και η έναρξη μιας μακροχρόνιας στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ στην περιοχή. Με τις εισβολές στο Ιράκ και το Αφγανιστάν στις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι δρώντες που είχαν τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν την περιφερειακή τάξη αποδυναμώθηκαν και απομακρύνθηκαν από την εξίσωση ισχύος, ενώ δρώντες με παρόμοιες τάσεις εκφοβίστηκαν.

Έτσι, στη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο εποχή, η δυτική επιρροή στην περιοχή έφτασε στο απόγειό της και οι φορείς του status quo υποστηρίχθηκαν εκ νέου μέσω στρατιωτικών ενισχύσεων. Και οι δύο πολιτικές στόχευαν βασικά στη στόχευση κρατών που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τη Δύση.

Στη δεκαετία του 2010, προέκυψε μια νέα πρόκληση για το περιφερειακό status quo, το οποίο είχε καθοριστεί υπέρ της Δύσης. Αυτή τη φορά οι αμφισβητίες δεν ήταν κράτη ή χαρισματικοί ηγέτες, αλλά οι ίδιοι οι λαοί της Μέσης Ανατολής. Αν και ο πρώτος στόχος των αιτημάτων για πολιτική αλλαγή που αντηχούσαν στους αραβικούς δρόμους ήταν τα καθεστώτα που εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα της Δύσης στην περιοχή, ο κύριος στόχος ήταν να αλλάξει ριζικά η περιφερειακή τάξη πραγμάτων που λειτουργούσε υπέρ της Δύσης.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι δυτικές δυνάμεις και οι φορείς που είναι οι θεματοφύλακες του περιφερειακού status quo κατέβαλαν συντονισμένες προσπάθειες να καταστείλουν τα αυξανόμενα αιτήματα για κοινωνική αλλαγή κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης.

Στην Αίγυπτο αποτράπηκε ο δημοκρατικός μετασχηματισμός, ενώ στη Λιβύη, την Υεμένη και τη Συρία τα αιτήματα για αλλαγή μετατράπηκαν σε εμφύλιους πολέμους μέσω διαφόρων παρεμβάσεων. Ωστόσο, η απροσδόκητη κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία στις αρχές Δεκεμβρίου έδειξε ότι τα αιτήματα για αλλαγή εξακολουθούν να είναι ισχυρά στους αραβικούς δρόμους.

• Στη νέα εποχή, τέθηκε σε εφαρμογή μια νέα στρατηγική για την αποτροπή προκλήσεων στο περιφερειακό status quo που καθορίστηκε υπέρ της Δύσης: η παρέμβαση στην κατανομή των πόρων. Στόχος αυτής της νέας περιφερειακής τάξης, που ονομάστηκε «Αρμονία της Μέσης Ανατολής», είναι να αφεθεί ο έλεγχος των πόρων της περιοχής στα χέρια μειονοτικών δομών που έχουν αναπτύξει αρμονικές σχέσεις με τη Δύση.

Η παραχώρηση των πλούσιων πετρελαϊκών κοιτασμάτων στο Νότιο Σουδάν μετά τη διαίρεση του Σουδάν, η παραχώρηση των πετρελαϊκών πόρων της χώρας στον έλεγχο της κουρδικής περιοχής στο βορρά στη νέα τάξη που εγκαθιδρύθηκε στο Ιράκ, η μεταβίβαση των πετρελαϊκών αποθεμάτων της Λιβύης στον έλεγχο του Χαλίφα Χαφτάρ, ο περιορισμός των δικαιωμάτων της Αιγύπτου στη χρήση των υδάτων του Νείλου και η παραχώρηση των πετρελαϊκών και υδάτινων πόρων της Συρίας στον έλεγχο της οργάνωσης των YPG αποτελούν σαφή παραδείγματα της νέας περιφερειακής τάξης που επιχειρείται να οικοδομηθεί μέσω του ελέγχου των πόρων.

Ο κύριος σκοπός αυτής της νέας τάξης, η οποία προορίζεται να εγκαθιδρυθεί με επίκεντρο τη Δύση, είναι να αποδυναμώσει τη θέληση των λαών της περιοχής να αντισταθούν μειώνοντας το μερίδιό τους στην οικονομική πίτα και να αποτρέψει το σχηματισμό αυτοδύναμων, ανεξάρτητων πολιτικών συστημάτων.