Δύο εμβόλια ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς, το οποίο χορηγείται εδώ και δεκαετίες , είναι ο ασφαλέστερος και πιο αποτελεσματικός τρόπος για την ενίσχυση της ανοσίας στον ιό. ¨Ομως πυκνώνουν οι ενδείξεις ότι πολλοί κάτοικοι επηρεάζονται από κηρύγματα κατά του εμβολιασμού.

Οι νομοθέτες του Τέξας έχουν τελευταία εισαγάγει νομοσχέδια για να αποδυναμώσουν τις εντολές εμβολίων και να διευκολύνουν τους γονείς να λάβουν εξαιρέσεις για τα παιδιά τους – και υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις ότι το χειρότερο ξέσπασμα της πολιτείας εδώ και τρεις δεκαετίες έχει αλλάξει τη σκέψη τους.

Οι πρόσφατες αναφορές του ίδιου του Ντόναλντ Τραμπ για τα εμβόλια, όσο και το γεγονός ότι στις τάξεις της νέας κυβέρνησης υπάρχουν πολλοί αντιεμβολιαστές, οδηγούν αναλυτές στο συμπέρασμα ότι η Αμερική “γλιστρά στον Μεσαίωνα”.

Στο Τέξας, πρόσφατα, πέθαναν δύο παιδιά κι ένας ενήλικος από ιλαρά και οι επιστήμονες προβλέπουν ότι θα υπάρξουν δεκάδες χιλιάδες κρούσματα, γιατί όλο και περισσότεροι πείθονται ότι είναι επικίνδυνο το εμβόλιο και αρνούνται να εμβολιαστούν, αυτοί και τα παιδιά τους.

Αντί για εμβόλιο… μπακαλιάρος!

Αντιθέτως, εμπιστεύονται τα ζελεδάκια: Δίπλα στα κέντρα εμβολιασμού που παραμένουν άδεια, σχηματίζονται ουρές μπροστά σε αντίσκηνα που έχουν στηθεί και πουλάνε το θαυματουργό φάρμακο: Λάδι μπακαλιάρου σε ζελεδάκια με γεύση λεμόνι…

Είναι ένα …επίτευγμα του υπουργού Υγείας, Ρόμπερτ Κένεντι τζούνιορ. Διακηρύσσει ότι πολλά εμβόλια, ειδικά με την τεχνολογία mRNA, είναι θανατηφόρα και έχει απαγορεύσει στις αρμόδιες επιτροπές να εγκρίνουν ερευνητικά προγράμματα για αυτά.

Επίσης, υποχρεώνει τους υπαλλήλους του Οργανισμού Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) και του Κέντρου Ελέγχου Επιδημιών (CDC), αντί να κάνουν τη δουλειά τους, να αναζητήσουν στοιχεία στα social media και άλλα, που υποστηρίζουν τις σκοταδιστικές αντιλήψεις του. Πολλοί δεν αντέχουν και παραιτούνται.

Όπως αναφέρει η Texas Tribune, οι υποθέσεις επικεντρώνονται στις περιοχές των Ρεπουμπλικανών ηγετών της Βουλής του Τέξας, συμπεριλαμβανομένου Ντάστιν Μπάροους , και του πολιτειακού βουλευτή Ken King , προέδρου της επιτροπής κρατικών υποθέσεων. Τέσσερις από τις δέκα κομητείες στην καθορισμένη περιοχή εστίας του Τέξας βρίσκονται στην περιοχή που ελέγχει ο πρώτος.Η περιφέρεια του King περιλαμβάνει την κομητεία Gaines, η οποία έχει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση κρουσμάτων.

Και οι δύο υποστηρίζουν προτάσεις για απόσυρση των απαιτήσεων εμβολίων υπό το φως των κρουσμάτων στις περιφέρειές τους.

Στα τέλη Φεβρουαρίου, ο Μπάροους είπε ότι παρακολουθούσε στενά την κατάσταση. Επαίνεσε την ανταπόκριση της πολιτείας στις αρχές Μαρτίου και είπε ότι η πολιτεία «φέρνει τα εμβόλια στον νομό… και φροντίζει οι άνθρωποι να έχουν τους πόρους και τα εργαλεία που χρειάζονται για να κάνουν τους εμβολιασμούς».

Κόντρα για τα εμβόλια

«Γενικά, δεν υποστηρίζω τα αναγκαστικά εμβόλια», είπε ο πολιτειακός εκπρόσωπος Ντέιβιντ Σπίλερ , , του οποίου η περιφέρεια έχει δει ένα επιβεβαιωμένο κρούσμα ιλαράς μέχρι στιγμής. “Υποστηρίζω τους γονείς να κάνουν την επιλογή για τα παιδιά τους και εκείνους που θέλουν να το κάνουν. Προφανώς υπάρχουν συνέπειες αν υπάρχει πρόβλημα, αλλά υποστηρίζω την επιλογή του εμβολίου.”

Ο πολιτειακός αντιπρόσωπος Pat Curry , ο οποίος εισήγαγε ένα νομοσχέδιο για τη διάθεση των εντύπων εξαίρεσης εμβολίων στους γονείς στο Διαδίκτυο, είπε ότι δεν είναι ειδικός στα εμβόλια, αλλά πίστευε ότι «κάθε γονέας πρέπει να έχει την επιλογή του τι θέλει να κάνει».

Τα περισσότερα νομοσχέδια που σχετίζονται με το εμβόλιο δεν έχουν ακόμη εισαχθεί στην επιτροπή της Βουλής, ενώ η Γερουσία έχει προτείνει έναν αριθμό νομοσχεδίων που απαιτούν από τους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης να λάβουν «πλήρη ενημερωμένη συγκατάθεση» πριν από τη χορήγηση ενός εμβολίου σε ένα παιδί και ένα «νομοσχέδιο δικαιωμάτων» των γονέων που περιλαμβάνει το δικαίωμα εξαίρεσης του παιδιού τους από τον εμβολιασμό.

Ο πολιτειακός εκπρόσωπος Gary VanDeaver και πρόεδρος της Επιτροπής Δημόσιας Υγείας, είπε ότι η επιτροπή του εξετάζει ακόμη ποια νομοσχέδια θα ακούσει.

«Δεν μας ενδιαφέρει κανένα είδος επαναφοράς του εμβολίου ιλαράς», είπε την Τρίτη. «Το MMR είναι ένα ασφαλές εμβόλιο και κάτι που πρέπει να συνεχίσει να ενθαρρύνεται για τα παιδιά — την ίδια στιγμή, αναγνωρίζοντας ότι οι γονείς έχουν το δικαίωμα να εξαιρεθούν».

Ο VanDeaver αναγνώρισε την «πιθανότητα» ότι οι αυξημένες εξαιρέσεις θα μπορούσαν να κάνουν τα κρούσματα πιο πιθανά και επώδυνα, αλλά είπε ότι η σωστή εκπαίδευση των Τεξανών σχετικά με τη σημασία της λήψης του εμβολίου ιλαράς θα βοηθούσε.

«Αν κάνουμε καλύτερη δουλειά εκπαιδεύοντας τους ανθρώπους, νομίζω ότι θα είμαστε εντάξει», είπε.

Οι Δημοκρατικοί και οι υποστηρικτές των εμβολίων κατέκριναν, όπως αποκαλούσαν, έλλειψη καθοδήγησης από κορυφαίους νομοθέτες που συνέβαλε στην επιδείνωση της κρίσης.

Η μετάδοση είναι παρόμοια με αυτή της Covid-19, με τα σταγονίδια στον αέρα να μεταφέρουν τον ιό μεταξύ των ανθρώπων. Η μόλυνση προκαλεί εξανθήματα, πυρετό, σε ήπιες περιπτώσεις εγκεφαλίτιδα (οίδημα εγκεφάλου) και σε σοβαρές περιπτώσεις πνευμονία και τύφλωση.

Η νοσηλεία και οι θάνατοι αφορούν συντριπτικά σε μη εμβολιασμένα άτομα, με τα ποσοστά θνησιμότητας στις ανεπτυγμένες χώρες να κυμαίνονται από μία στις 1.000 έως μία στις 5.000 περιπτώσεις ιλαράς.

Κάθε άτομο που έχει μολυνθεί από ιλαρά θα μεταδώσει, κατά μέσο όρο, τον ιό σε 12 έως 18 άλλα άτομα. Αυτό την καθιστά πιο μολυσματική από τον κορονοϊό. Για παράδειγμα, κάποιος με την παραλλαγή όμικρον θα μεταδώσει τον ιό σε περίπου οκτώ άτομα.

Το 2022 ο ΠΟΥ είχε περιγράψει την ιλαρά ως «άμεση απειλή σε κάθε περιοχή του κόσμου». Ο εκτεταμένος αντίκτυπος της Covid-19 κατέστησε πιο δύσκολη την πρόσβαση των ανθρώπων στην υγειονομική περίθαλψη, μειώνοντας την ικανότητα των τακτικών υπηρεσιών υγείας, όπως οι εμβολιασμοί, να λειτουργούν σωστά.

Τα νέα δεδομένα του ΠΟΥ για την Ευρώπη αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια των χαμηλότερων ποσοστών εμβολιασμού, αναφέρει δημοσίευμα του Conversation. Η ιλαρά μπορεί να προληφθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου με εμβόλια, με δύο δόσεις του εμβολίου να παρέχουν μεγαλύτερη από 99% προστασία έναντι της μόλυνσης. Το εμβόλιο διαθέτει πολύ υψηλό ποσοστό ασφαλείας και οι σοβαρές παρενέργειες είναι εξαιρετικά σπάνιες.

Το ποσοστό του πληθυσμού που χρειάζεται να εμβολιαστεί για να διατηρηθεί σε χαμηλά επίπεδα η τοπική μετάδοση και να αποφευχθούν τα κρούσματα (η λεγόμενη «ανοσία της αγέλης») είναι περίπου 95%.

Ο ΠΟΥ Ευρώπης τόνισε ορισμένα παραδείγματα όπου υπάρχουν σαφή κενά στην κάλυψη εμβολίων. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Ρουμανία, λιγότερο από το 80% των επιλέξιμων παιδιών εμβολιάστηκαν το 2023, με τα ποσοστά να είναι κάτω του 50% τα τελευταία πέντε ή περισσότερα χρόνια. Η Ρουμανία είχε τον υψηλότερο αριθμό κρουσμάτων ιλαράς στην Ευρώπη το 2024, περίπου 30.692 περιπτώσεις.

Παιδιά κάτω των πέντε ετών αναλογούσαν στο 40% και πλέον από τα 127.350 κρούσματα που καταγράφηκαν τον περασμένο χρόνο στην περιοχή, η οποία περιλαμβάνει 53 χώρες στην Ευρώπη και στην Κεντρική Ασία, αναφέρει σε ανακοίνωσή του ο ΠΟΥ.
“Η ιλαρά έχει επιστρέψει και αυτό συνιστά προειδοποίηση. Χωρίς υψηλά ποσοστά εμβολιασμού, δεν υπάρχει ασφάλεια για την υγεία”, δήλωσε ο περιφερειακός διευθυντής του ΠΟΥ για την Ευρώπη Χανς Χένρι Κλούγκε. 
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων ( ECDC ) — μια ανεξάρτητη υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης –η Ρουμανία αντιμετωπίζει το πιο έντονο ξέσπασμα της νόσου, αλλά όλες οι χώρες της ΕΕ έχουν αναφέρει κρούσματα.
Οπως ανακοίνωσε το ECDC, από τις αρχές του 2024 ως τις αρχές του 2025 περισσότερα από 32.000 κρούσματα ιλαράς καταγράφηκαν στην ΕΕ, την Ισλανδία, το Λίχτενσταϊν και τη Νορβηγία–μια “σημαντική” αύξηση από το 2023, όταν είχαν σημειωθεί 2.400 κρούσματα.
Η ευρωπαϊκή υπηρεσία προειδοποιεί ότι τα κρούσματα πιθανόν να συνεχίσουν να αυξάνονται μέσα στους επόμενους μήνες γιατί κατά τους πρώτους έξι μήνες του 2024 ο αριθμός των νέων κρουσμάτων κορυφώθηκε.
 “Αυτό υποδηλώνει ότι ο ιός κυκλοφορεί στην περιοχή και ο αριθμός των κρουσμάτων πιθανόν θα αυξηθεί την άνοιξη του 2025”, σημειώνει το ECDC.
  Τα περισσότερα κρούσματα τον περασμένο χρόνο αναφέρθηκαν στη Ρουμανία (27.568), στην Ιταλία (1.097), τη Γερμανία (637), το Βέλγιο (551) και την Αυστρία (542).  
 Ωστόσο, όλες οι χώρες στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ)–η ΕΕ, η Ισλανδία, το Λίχτενσταϊν και η Νορβηγία–κατέγραψαν κρούσματα.
 Δεκαοχτώ άνθρωποι πέθαναν από ιλαρά στη Ρουμανία και ένας στην Ιρλανδία.   
 Η μεγάλη πλειονότητα των μολυσμένων ατόμων (86%) ήταν ανεμβολίαστα, σύμφωνα με το ECDC, ενώ πολλά ήταν παιδιά κάτω των 4 ετών. 

Την ίδια ώρα στην Ευρώπη, η αύξηση των κρουσμάτων ιλαράς είναι ανησυχητική. Σε χώρες της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), ακόμη και σε αυτές που είχαν δηλώσει εξάλειψη της ιλαράς ως ενδημικής νόσου, έχουν αναφερθεί περισσότερα από 30.000 κρούσματα ιλαράς σε 40 από τα 53 κράτη- μέλη, κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Οκτωβρίου 2023, εκ των οποίων 2 στα 5 ήταν παιδιά ηλικίας 1-4 ετών και 1 στα 5 ενήλικες 20 ετών και άνω. Την ίδια χρονική περίοδο καταγράφηκαν περίπου 21.000 νοσηλείες και 5 θάνατοι.

Η αναζωπύρωση της ιλαράς αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στην ελάττωση της εμβολιαστικής κάλυψης στις χώρες της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας κατά την περίοδο 2020 – 2022, όπου περισσότερα από 1,8 εκατομμύρια παιδιά έχασαν την ευκαιρία να εμβολιαστούν. Η πανδημία COVID-19 επηρέασε σημαντικά την ανοσοποίηση με αποτέλεσμα τη συσσώρευση παιδιών που δεν είναι επαρκώς εμβολιασμένα. Επιπλέον, τα διεθνή ταξίδια και η άρση των μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης έχουν αυξήσει τον κίνδυνο διασυνοριακής μετάδοσης και εξάπλωσης της ιλαράς ιδιαίτερα σε κοινότητες που έχουν χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα οροεπιδημιολογικής μελέτης αποτύπωσης της ανοσίας έναντι της ιλαράς στην Ελλάδα το διάστημα 2020-2021, εκτιμήθηκε ότι το 89,8% των συμμετεχόντων στη μελέτη είχαν αντισώματα έναντι της ιλαράς (προστασία από τη νόσο) είτε μέσω παρελθούσας νόσησης ή μέσω εμβολιασμού. Να σημειωθεί ότι η τελευταία επιδημία ιλαράς σημειώθηκε στην Ελλάδα, την περίοδο 2017-2018 με περισσότερα από 3.200 κρούσματα και 4 θανάτους.

Ο ΕΟΔΥ, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης ενδεχόμενης έξαρσης κρουσμάτων ιλαράς, αποφάσισε την εφαρμογή μέτρων, ενώ οδηγίες για την καταγραφή των κρουσμάτων δόθηκαν και στα νοσοκομεία. Τα μέτρα του ΕΟΔΥ, κατά σειρά προτεραιότητας είναι:

• Ενημέρωση του πληθυσμού για τον έλεγχο της εμβολιαστικής του κάλυψης και την έγκαιρη ολοκλήρωση του εμβολιασμού με δύο δόσεις, σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, σε περίπτωση που δεν έχει αυτός ολοκληρωθεί και δεν υπάρχει προηγούμενη καταγεγραμμένη νόσηση.
• Επιπλέον δράσεις ενημέρωσης με τη συνεργασία των ΥΠΕ, των Δήμων και των τοπικών ιατρικών συλλόγων στις περιοχές με χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη.
• Συνεργασία του ΕΟΔΥ με τη ΜΚΟ «Υγεία για Όλους» για τη διενέργεια μαζικού εμβολιασμού σε καταυλισμούς Ρομά με τη συνδρομή των Κινητών Ομάδων Υγείας (ΚΟΜΥ). Για το σκοπό αυτό ο ΕΟΔΥ θα προμηθευτεί εμβόλια ιλαράς-ερυθράς-παρωτίτιδας.
• Ενημέρωση κέντρων φιλοξενίας προσφύγων και μεταναστών, παρότι οι φιλοξενούμενοι είναι κατά κανόνα εμβολιασμένοι, εξαιτίας της κινητικότητας του πληθυσμού και του συγχρωτισμού, που ευνοεί τη μετάδοση.
• Ενημέρωση του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού και εκτίμηση της εμβολιαστικής τους κάλυψης.
• Ενημέρωση ταξιδιωτών ώστε να ολοκληρώνουν τον εμβολιασμό έναντι της ιλαράς πριν από το ταξίδι τους, ιδιαίτερα αν πρόκειται να ταξιδέψουν σε χώρες με έξαρση κρουσμάτων, σε συνεργασία με τα ταξιδιωτικά γραφεία τουρισμού.

Η ιλαρά είναι ιογενής εξανθηματική λοίμωξη που παρουσιάζει πολύ υψηλή μεταδοτικότητα και μεταδίδεται από άτομο σε άτομο αερογενώς, με σταγονίδια και με άμεση επαφή με ρινικές ή φαρυγγικές εκκρίσεις ασθενών. Σπανιότερα, μεταδίδεται μέσω αντικειμένων, που πρόσφατα μολύνθηκαν με ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις. Η μετάδοση γίνεται 4 ημέρες πριν από την έκθυση του εξανθήματος έως 4 ημέρες μετά. Τα κρούσματα ιλαράς εμφανίζονται συνήθως στο τέλος του χειμώνα και τις αρχές της άνοιξης.

Η εκτίμηση είναι ότι τα κρούσματα ιλαράς αναμένεται να συνεχίσουν να αυξάνονται τους επόμενους μήνες λόγω της μείωσης της εμβολιαστικής κάλυψης του πληθυσμού, η οποία καταγράφηκε στη διάρκεια της πανδημίας Covid, της μεγάλης πιθανότητας εισαγωγής από περιοχές με έντονη κυκλοφορία του ιού και του γεγονότος ότι τους επόμενους μήνες αναμένεται κορύφωση της ιλαράς.

Η εξαιρετικά μεταδοτική αυτή ασθένεια που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές, ιδιαίτερα σε παιδιά και ευάλωτα άτομα, μπορεί να προληφθεί μέσω του εμβολιασμού, γι αυτό τα υγειονομικά συστήματα έχουν ξεκινήσει εκστρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης.

Τι γίνεται όμως στην Ελλάδα;

Σε αυξημένη επαγρύπνηση βρίσκονται και οι υγειονομικές αρχές στη χώρας μας, καθώς εκτιμάται ότι η ανοδική τάση αναμένεται να συνεχιστεί εάν δεν ληφθούν μέτρα.

Το 2024, επιβεβαιώθηκαν έξι ύποπτα κρούσματα και αναμένονται τα αποτελέσματα της φυλογενετικής ανάλυσης ώστε να προσδιορισθούν με ακρίβεια οι πύλες εισόδου του ιού στη χώρα.

Το ΑΠΕ-ΜΠΕ απευθύνθηκε στο Εργαστήριο Αναφοράς Ιλαράς και Ερυθράς που βρίσκεται στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ και, υπό την επιστημονική επίβλεψη του Δρ Ε. Αγγελάκη, ιατρού βιοπαθολόγου, διευθυντή Ερευνών και την τεχνική καθοδήγηση της Δρ Ε. Χορευτή, βιολόγου, ειδικής λειτουργικής επιστήμονα, δραστηριοποιείται στην εργαστηριακή διερεύνηση των ύποπτων κρουσμάτων που προκαλούνται από τους ιούς της ιλαράς και της ερυθράς.

Το Εργαστήριο συμμετέχει στο παγκόσμιο δίκτυο εργαστηρίων (ένα από κάθε χώρα), που έχει δημιουργήσει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για την παρακολούθηση της ιλαράς. Το Εργαστήριο διαπιστεύεται ετησίως από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) και το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Αναφοράς Ιλαράς και Ερυθράς στο Λουξεμβούργο.

Σε ό,τι αφορά στην εξάλειψη του ιού της ιλαράς στην Ευρώπη, το Εθνικό Εργαστήριο Αναφοράς και τα λοιπά μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου (LabNet) είναι σε ετοιμότητα προκειμένου να εντοπίζονται τα «hot spots» της κυκλοφορίας του ιού και να προσδιορίζονται οι οδοί μετάδοσής τους από χώρα σε χώρα.

Ο ρόλος του Εθνικού Εργαστηρίου Αναφοράς είναι η επιβεβαίωση των κρουσμάτων ιλαράς, με μοριακό έλεγχο σε φαρυγγικά επιχρίσματα και με ορολογικό έλεγχο με εξέταση του αίματος του ασθενούς, ώστε να επιτευχθεί η ορθή διάγνωση, δεδομένου του ότι και άλλα εξανθηματικά νοσήματα έχουν παρόμοια εικόνα. Επίσης, το Εργαστήριο πραγματοποιεί την περαιτέρω διερεύνηση και επιβεβαίωση κρουσμάτων από όλα τα δημόσια και ιδιωτικά εργαστήρια της χώρας. Το εργαστήριο χρησιμοποιεί εξειδικευμένες τεχνικές για την ανάλυση του γονιδιώματος και τον γενετικό χαρακτηρισμό των στελεχών του ιού της ιλαράς, με στόχο την επιδημιολογική πορεία του ιού και τα στελέχη του ιού απομονώνονται σε καλλιέργειες.

Η τρέχουσα κατάσταση

«Η άνοδος των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων ιλαράς σε πολλές χώρες της Ευρώπης από τις αρχές του έτους, έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία στις Αρχές της Δημόσιας Υγείας της χώρας μας», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Αγγελάκης.

Την περίοδο 2000-2017 σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ετήσιος αριθμός των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων ιλαράς μειώθηκε κατά μέσο όρο 59%. Από το 2017 και μετά έχουν σημειωθεί επιδημίες ιλαράς σε όλες τις ηπείρους ανεξαιρέτως.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σε 41 ευρωπαϊκά κράτη το 2022 σημειώθηκαν 941 επιβεβαιωμένα κρούσματα ιλαράς, ενώ το 2023 υπήρξε μία ανησυχητική αύξηση με αποτέλεσμα ο αριθμός να ανέλθει στα 42.200.

Συγκεκριμένα, η Ρουμανία, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία κατέγραψαν 1.078, 101, 73 και 39 κρούσματα, αντίστοιχα. Η αύξηση των κρουσμάτων επιταχύνεται ολοένα τους τελευταίους μήνες και η ανοδική τάση αναμένεται να συνεχιστεί εάν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα για την αποφυγή περαιτέρω εξάπλωσης, τονίζει ο κ. Αγγελάκης.

Στην Ελλάδα, από το 2020 έως και το 2023 δεν επιβεβαιώθηκε κανένα κρούσμα ιλαράς. Το 2024, και συγκεκριμένα μέσα στο πρώτο μισό του Φεβρουαρίου, επιβεβαιώθηκαν έξι ύποπτα κρούσματα, ένα από την Θεσσαλονίκη, τέσσερα από τα Χανιά και ένα από την Αθήνα. Παρόλο που τα επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι τα κρούσματα από τις προαναφερθείσες περιοχές δεν συνδέονται μεταξύ τους, αναμένονται τα αποτελέσματα της φυλογενετικής ανάλυσης ώστε να προσδιορισθούν με ακρίβεια οι πύλες εισόδου του ιού στη χώρα. Μέχρι στιγμής, δεν έχουν προκύψει άλλα ύποπτα κρούσματα, ενώ η επιτήρηση συνεχίζεται με τη συνεργασία του ΕΟΔΥ και των Υγειονομικών Αρχών της χώρας.

Ιλαρά: Εξαιρετικά μεταδοτική και σοβαρή ασθένεια

Η ιλαρά είναι μια οξεία ιογενής ασθένεια του αναπνευστικού. Μεταδίδεται μέσω των σταγονιδίων που εντοπίζονται στους βλεννογόνους της μύτης και του φάρυγγα και είναι εξαιρετικά μολυσματική: ένα άτομο το οποίο νοσεί μπορεί δυνητικά να μεταδώσει τον ιό σε τουλάχιστον άλλα οχτώ, ενώ ο ιός SARS-CoV-2 ο οποίος προκαλεί τη COVID-19, σε μόλις τρία. Τα γενικότερα συμπτώματα της λοίμωξης περιλαμβάνουν υψηλό πυρετό – έως 40°C – κακουχία, βήχα και επιπεφυκίτιδα, ενώ χαρακτηριστική είναι η εμφάνιση των κηλίδων Koplik στη στοματική κοιλότητα και η ταχεία εξάπλωση ενός κηλιδοβλατιδώδους εξανθήματος σε όλο το σώμα (Εικ.1)

Πρόκειται για σοβαρή ασθένεια, όπου 6 – 20% των ανθρώπων που θα νοσήσουν θα έχουν σαν επιπλοκή ωτίτιδα, διάρροια, ή πνευμονία, ενώ ένας στους 1000 ασθενείς θα αναπτύξει εγκεφαλίτιδα. Μία σπάνια επιπλοκή της νόσου είναι η υποξεία σκληρυντική πανεγκεφαλίτις, η οποία εμφανίζεται έως και επτά χρόνια μετά τη λοίμωξη. Επιπροσθέτως, η ιλαρά έχει βαρειά κλινική εικόνα σε άτομα ανοσοκατεσταλμένα όπως, για παράδειγμα, από λοίμωξη από ιό HIV, λευχαιμία, λέμφωμα, κακοήθεια ή ακτινοθεραπεία.

Πρόληψη με εμβολιασμό

Το βασικό μέτρο πρόληψης της νόσου είναι ο εμβολιασμός. Στην Ελλάδα το εμβόλιο εντάχθηκε στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών το 1981 με μία δόση, ενώ από το 1999 χορηγούνται δύο δόσεις. Η αποτελεσματικότητα του εμβολίου είναι υψηλή, 93% μετά από την πρώτη δόση και 97% μετά και την δεύτερη, στο πρώτο και πέμπτο έτος ηλικίας αντίστοιχα, ενώ η διάρκεια της ανοσίας είναι ισόβια.

Στην Ελλάδα κυκλοφορούν τα παρακάτω εμβόλια:

1. M-M-R VaxPro (Sanofi Pasteur): Εξασθενημένα στελέχη των ιών της ιλαράς (Ender’s/Edmonston) και της παρωτίτιδας (Jeryl Lynn) και εξασθενημένα στελέχη του ιού της ερυθράς (Wistar RA 27/3) που έχουν καλλιεργηθεί σε ανθρώπινα διπλοειδή κύτταρα.
2. PRIORIX (GSK): Εξασθενημένα στελέχη των ιών της ιλαράς (Schwarz) και της παρωτίτιδας (RIT 4385 προερχόμενο από το στέλεχος Jeryl Lynn) τα οποία καλλιεργούνται σε ινοβλάστες εμβρύου όρνιθας και του εξασθενημένου στελέχους του ιού της ερυθράς (Wistar RA 27/3) το οποίο καλλιεργείται σε ανθρώπινα διπλοειδή κύτταρα.
3. PRIORIX-TETRA (GSK): Περιέχει τα εξασθενημένα στελέχη των ιών της ιλαράς, παρωτίτιδας και ερυθράς όπως και στο PRIORIX, συν το εξασθενημένο στέλεχος του ιού της ανεμευλογιάς (Oka-strain), το οποίο έχει καλλιεργηθεί σε ανθρώπινα διπλοειδή κύτταρα.

Σύμφωνα με τις οδηγίες της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμού και την αντίστοιχη Εγκύκλιο που εξέδωσε στις 9 Φεβρουαρίου του τρέχοντος έτους η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη συστήνονται τα παρακάτω :

1. Σε παιδιά και εφήβους συστήνονται 2 δόσεις του εμβολίου MMR, με τη 2η δόση να χορηγείται σε ηλικία 24-36 μηνών (μπορεί όμως να χορηγηθεί και νωρίτερα, αρκεί να έχουν περάσει 4 εβδομάδες μετά την πρώτη δόση). Και οι δύο δόσεις πρέπει να χορηγούνται μετά το 12ο μήνα ζωής. Παιδιά και έφηβοι που δεν έχουν εμβολιασθεί με τη 2η δόση πρέπει να αναπληρώσουν το ταχύτερο δυνατόν.
2. Σε περιόδους επιδημίας μπορεί να γίνεται εμβολιασμός με MMR από την ηλικία των 6 μηνών. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να επανεμβολιάζονται με 2 δόσεις MMR μετά την ηλικία των 12 μηνών σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα. Βρέφη ηλικίας 6 έως 11 μηνών που πρόκειται να επισκεφτούν χώρες στις οποίες
3. ενδημούν η ιλαρά, η παρωτίτιδα και η ερυθρά συστήνεται να εμβολιαστούν με μια (1) δόση του εμβολίου MMR πριν την αναχώρησή τους.
4. Αναφορικά με τους ενήλικες, τονίζεται ότι σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμανεμβολιασμών ενηλίκων, τα άτομα που γεννήθηκαν πριν το 1970 θεωρούνται άνοσα.

Όσοι έχουν γεννηθεί μετά το 1970, θα πρέπει να έχουν εμβολιασθεί με δύο (2) δόσεις MMR, με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων μεταξύ των δόσεων. Σε περίπτωση που δεν υπάρχει ιστορικό νόσησης ή το ιστορικό εμβολιασμού είναι άγνωστο, το άτομο θεωρείται μη εμβολιασμένο και συστήνεται η χορήγηση δύο δόσεων εμβολίου με ελάχιστο μεσοδιάστημα τεσσάρων εβδομάδων.

Ομάδες πληθυσμού σε ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο για νόσηση από ιλαρά είναι οι παρακάτω:

• Εργαζόμενοι σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας
• Εκπαιδευτικοί
• Φοιτητές, σπουδαστές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης
• Ενήλικες που πρόκειται να ταξιδέψουν στο εξωτερικό
• Μέλη οικογενείας ατόμων με ανοσοκαταστολή
• Ασθενείς με HIV λοίμωξη (ο εμβολιασμός συστήνεται όταν τα CD4 ≥200/μL)»

Η ιλαρά, που κάποτε ήταν ελεγχόμενη μέσω εκτεταμένου εμβολιασμού, επανεμφανίζεται λόγω της μείωσης των εμβολιασμών σε διεθνές επίπεδο, δηλώνουν η Παθολόγος, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, Καθηγήτρια Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ και η Βιολόγος, Παναγιώτα Ζαχαράκη, αναφερόμενες σε διεθνή δεδομένα για την εξαιρετικά μολυσματική νόσο, και εξηγώντας πώς ο εμβολιασμός με MMR ενηλίκων μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση μέρους της ανοσίας της αγέλης που έχει χαθεί λόγω δισταγμού για εμβολιασμό.

Σύμφωνα με τα δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, του Πανεπιστημίου Harvard, του Πανεπιστημίου Lancaster και του U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) τα περιστατικά ιλαράς το 2023 αυξήθηκαν κατά 18% σε 9 εκατομμύρια παγκοσμίως. Οι θάνατοι από ιλαρά αυξήθηκαν κατά 43% συγκριτικά με την περασμένη χρονιά με 130.000 θανάτους το 2022, με τους περισσότερους θανάτους να είναι παιδιών σε αναπτυσσόμενες χώρες.

Οι προσπάθειες για την αύξηση του εμβολιασμού (με MMR – εμβόλιο ιλαράς, ερυθράς, παρωτίτιδας παιδιών και ενηλίκων) στοχεύουν στην αποκατάσταση της ανοσίας της αγέλης και στην πρόληψη των εξάρσεων.

Πριν τη δυνατότητα του εμβολιασμού, 2,6 εκατομμύρια μικρά παιδιά κάθε χρόνο έχαναν τη ζωή τους και εκατομμύρια άλλα ζούσαν με κώφωση ή εγκεφαλική βλάβη. Οι επιπλοκές της ιλαράς  κυμαίνονται από σχετικά ήπιες, όπως διάρροια, έως πιο σημαντικές όπως πνευμονία, φλεγμονή του μέσου ωτός και εγκεφαλίτιδα (σπανιότερα, υποξεία σκληρυντική πανεγκεφαλίτιδα), έλκος του κερατοειδούς, με δημιουργία ουλών. Στον απόηχο της επιτυχούς εξάλειψης της ευλογιάς στη δεκαετία του 1970, μια παρόμοια παγκόσμια προσπάθεια εμβολιασμού συνέτριψε τη θνησιμότητα από ιλαρά από 2,6 εκατομμύρια το 1980 σε 73.000 έως το 2014.

Ο αριθμός R της ιλαράς

Δηλαδή, ο μέσος αριθμός ατόμων που θα μολύνει κάποιος που νοσεί από τον ιό, κυμαίνεται από 15 (ή και παραπάνω) και ξεπερνά ακόμη και τις πιο ανεξέλεγκτες παραλλαγές του SARS-CoV-2. Λόγω αυτής της μολυσματικότητας, δεν ήταν ποτέ απολύτως δυνατό να επιτευχθεί η εκρίζωση, αλλά πολλές χώρες έχουν κηρυχθεί απαλλαγμένες από την ιλαρά από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Για παράδειγμα, η ΗΠΑ θεωρήθηκε απαλλαγμένη από τη νόσο το 2000, μετά τον εμβολιασμό ή τη νόσηση του 95 % του πληθυσμού. 
Ωστόσο, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο θεωρήθηκε απαλλαγμένο από ιλαρά το 2016, έχασε το καθεστώς του μόλις δύο χρόνια αργότερα. Και τώρα υπάρχουν αυξανόμενοι αριθμοί κρουσμάτων σε όλη την Αγγλία, με σημαντική έξαρση στο Λονδίνο.
Το κύριο όπλο στον πόλεμο κατά της ιλαράς ήταν το εμβόλιο MMR, που κυκλοφόρησε το 1971, το οποίο παρέχει επίσης ανοσία κατά της παρωτίτιδας και της ερυθράς – δύο άλλων ιών με δυνητικά δυσάρεστες μακροπρόθεσμες επιπτώσεις.

Η παγκόσμια ανάπτυξη του MMR ήταν ίσως ο μεγαλύτερος θρίαμβος για τη δημόσια υγεία του τελευταίου τετάρτου του 20ου αιώνα, σώζοντας τουλάχιστον 56 εκατομμύρια ζωές σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΠΟΥ από το 2000 μέχρι το 2021. 

Μία μελέτη το 1998 προκάλεσε διστακτικότητα για τον εμβολιασμό

Μέχρι που, το 1998, στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet διατυπώθηκαν ψευδείς ισχυρισμοί σχετικά με μια σύνδεση μεταξύ του εμβολίου MMR και του αυτισμού. Το 2010, η εργασία ανακλήθηκε από το περιοδικό και ο κύριος συγγραφέας του, ο Andrew Wakefield, απομακρύνθηκε από την άσκηση της ιατρικής στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Παρά τις πολυάριθμες μελέτες που επιβεβαιώνουν τόσο την αποτελεσματικότητα όσο και την ασφάλεια του MMR και την αποτυχία να βρουν οποιαδήποτε σχέση με τον αυτισμό, πολλοί άνθρωποι άρχισαν να έχουν δεύτερες σκέψεις σχετικά με το να εμβολιάσουν τα παιδιά τους. Η διστακτικότητα του εμβολιασμού βοήθησε την ιλαρά να επιστρέψει με τους παγκόσμιους θανάτους να ανέρχονται σε 130.000 το 2022.

Ο διστακτικός εμβολιασμός αποτελεί πλέον πρόβλημα για όλα τα προγράμματα εμβολιασμού, ιδιαίτερα για την ιλαρά, καθώς το R του 15 ή περισσότερο σημαίνει ότι οποιαδήποτε πτώση της κάλυψης του εμβολίου θα έχει ως αποτέλεσμα ταχεία αύξηση των κρουσμάτων.

Όπου η κάλυψη του εμβολίου γίνεται τοπικά χαμηλή, μπορεί να υπάρξουν τοπικές επιδημίες σημαντικής σοβαρότητας. Πολλές χώρες έχουν, πλέον, χάσει την αξιολόγηση του απαλλαγμένου από ιλαρά κράτους και ιδίως στην Ευρώπη κράτη όπως η Αλβανία, η Τσέχικη Δημοκρατία και η Ελλάδα, καθώς και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Ο εμβολιασμός MMR δεν είναι μόνο για παιδιά. Ακόμα κι αν ένας ενήλικας έχει λάβει έναν εμβολιασμό με MMR ως παιδί ή επιβίωσε από προσβολή ιλαράς τις ημέρες πριν από τον εμβολιασμό, η ανοσία του μπορεί να εξασθενήσει. Αν και η νόσηση μετά τον πρώτο εμβολιασμό είναι σπάνια, ο εμβολιασμός με MMR ενηλίκων εξακολουθεί να αξίζει τον κόπο, καθώς υπερβαίνει την προστασία του ατόμου που λαμβάνει τον εμβολιασμό και αφορά ένα μεγαλύτερο σύνολο.

Η ενίσχυση της ανοσίας των ενηλίκων έναντι αυτών των τριών ιών μειώνει την πιθανότητα ασυμπτωματικής λοίμωξης και ελαχιστοποιεί την πιθανότητα της  φορείας. Ο εμβολιασμός με MMR ενηλίκων μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση μέρους της ανοσίας της αγέλης που έχει χαθεί λόγω δισταγμού για εμβολιασμό.

Η επιλογή του MMR στους ενήλικες που δεν έχουν εμβολιαστεί ή έχουν εμβολιαστεί με μία δόση, βοηθά στην προστασία όλων από την ιλαρά και βοηθά στην πρόληψη της ερυθράς σε εγκύους και τα μωρά τους. Επίσης, και για τους άντρες, η επιλογή του MMR, αν δεν έχει κάποιος εμβολιαστεί ή έχει εμβολιαστεί από μία μόνο δόση, προστατεύει και από την ορχίτιδα, τη φλεγμονή των όρχεων που είναι σύμπτωμα της παρωτίτιδας. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι περίπου 1 στα 5 ανεμβολίαστα άτομα  που νοσούν από ιλαρά μπορεί να χρειαστούν νοσηλεία, ενώ από 1 μέχρι 3 σε κάθε 1000 παιδιά που νοσούν πεθαίνουν από σοβαρές επιπλοκές. Από την άλλη πλευρά, άτομα που εμβολιάζονται θεωρούνται προστατευμένοι δια βίου:  μία δόση έχει 93% αποτελεσματικότητα και δύο δόσεις 97%.

Η εμβολιαστική εκστρατεία κατά της ιλαράς — μιας δυνητικά θανατηφόρας ασθένειας — έχει μειωθεί παγκοσμίως λόγω της πανδημίας Covid-19, θέτοντας εκατομμύρια παιδιά σε κίνδυνο, υπογραμμίζεται σε έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και των αμερικανικών Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) που δόθηκε σήμερα στη δημοσιότητα.

Ο ιός της ιλαράς είναι ένας από τους πιο μεταδοτικούς, αλλά το εμβόλιο είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό για την πρόληψη της λοίμωξης. Ωστόσο, απαιτείται εμβολιαστική κάλυψη της τάξης του 95% προκειμένου να αποφευχθούν εστίες μετάδοσης.

«Εδώ και τρία χρόνια κρούαμε τον κώδωνα του κινδύνου για τη μείωση του ποσοστού εμβολιαστικής κάλυψης και τον αυξημένο κίνδυνο για την υγεία των παιδιών σε όλον τον κόσμο», δήλωσε ο Εφραίμ Τέκλε Λεμάνγκο, υπεύθυνος για τα προγράμματα εμβολιασμού της Unicef, υπογραμμίζοντας πως στενεύουν τα περιθώρια για την ανάκτηση του χαμένου εδάφους.

Λόγω της Covid-19, «τα προγράμματα ανοσοποίησης έχουν επηρεαστεί σοβαρά», δήλωσε ο Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. «Πίσω από κάθε στατιστικό στοιχείο της έκθεσης βρίσκεται ένα παιδί που κινδυνεύει από μια ασθένεια που μπορεί να προληφθεί», επεσήμανε.

Τη χρονιά που πέρασε περίπου 40 εκατομμύρια παιδιά δεν έλαβαν μια δόση εμβολίου κατά της ιλαράς: την πρώτη για 25 εκατομμύρια και τη δεύτερη για 14,7 εκατομμύρια, σύμφωνα με την κοινή έκθεση του ΠΟΥ και των CDC.

Ως εκ τούτου, το παγκόσμιο ποσοστό εμβολιαστικής κάλυψης έναντι της ιλαράς υπολογίζεται στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2008. Στο «κόκκινο» βρίσκονται χώρες όπως η Νιγηρία, η Ινδία, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Αιθιοπία και Ινδονησία.

Από τις αρχές του 2022 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει καταγράψει αύξηση των σοβαρών επιδημικών κρουσμάτων. Τον περασμένο Απρίλιο, ο ΠΟΥ προειδοποίησε ότι τα αναφερόμενα κρούσματα ιλαράς είχαν αυξηθεί κατά σχεδόν 80% το πρώτο δίμηνο του έτους σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2021.