Σπύρος Σιδέρης

Η προοπτική αυτή γεννά εύλογα ερωτήματα:

• Ποιες είναι οι νομικές και πολιτικές συνέπειες μιας τέτοιας αποχώρησης;
• Πώς διαμορφώνεται το τοπίο στον πυρηνικό έλεγχο;
• Και τι μπορεί να σημαίνει για την ασφάλεια στην ευρύτερη περιοχή;

Αναστολή συνεργασίας με τον ΟΗΕ και ενδείξεις αποχώρησης

Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχαμάντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ, ανακοίνωσε την έγκριση ψηφίσματος που απαγορεύει την εγκατάσταση καμερών της IAEA σε πυρηνικές εγκαταστάσεις, καθώς και την είσοδο επιθεωρητών στη χώρα. Το ψήφισμα ποινικοποιεί επίσης κάθε παροχή πληροφοριών από την ιρανική κυβέρνηση προς τη διεθνή υπηρεσία.

Πρόκειται για ένα βήμα που, σύμφωνα με αναλυτές, προλειαίνει το έδαφος για επίσημη αποχώρηση από την NPT, επικαλούμενη το άρθρο 10 της Συνθήκης που προβλέπει δικαίωμα αποχώρησης «σε περίπτωση εξαιρετικών γεγονότων που έθεσαν σε κίνδυνο τα ανώτατα συμφέροντα του κράτους».

Η νομική βάση και το επιχείρημα των “επιθέσεων”

Ο πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του κοινοβουλίου, Αμπάς Γκολρού, τόνισε ότι η επίθεση των ΗΠΑ σε εγκαταστάσεις στη Φόρντο, την Νατάνζ και το Ισφαχάν συνιστά σαφή παραβίαση των διεθνών υποχρεώσεων των επιτιθέμενων χωρών, και δικαιολογεί την αποχώρηση της Τεχεράνης.

Ο Γκολρού υπογράμμισε ότι εξετάζονται όλα τα νομικά και διπλωματικά μέτρα αντίδρασης, ενώ ο επικεφαλής της IAEA, Ραφαέλ Γκρόσι, κάλεσε την Τεχεράνη να επανέλθει στο πλαίσιο επιθεώρησης, δηλώνοντας πως η συνεργασία με την Υπηρεσία αποτελεί κρίσιμο εργαλείο διαλόγου και αποκλιμάκωσης.

Παρότι κάποιοι επιθεωρητές της IAEA βρίσκονται ήδη στο Ιράν, δεν έχουν πρόσβαση στις πληγείσες εγκαταστάσεις, γεγονός που εντείνει την αδιαφάνεια γύρω από την κατάσταση του προγράμματος.

Η ιστορική δέσμευση και η ρήξη μετά την Επανάσταση

Το Ιράν είχε υπογράψει τη Συνθήκη Μη Διάδοσης ήδη από τη δεκαετία του ’70, επί της βασιλείας του Σάχη. Η τότε συνεργασία με τις ΗΠΑ στα πλαίσια του προγράμματος «Ατομική ενέργεια για την Ειρήνη» περιλάμβανε τη δημιουργία του πρώτου πυρηνικού ερευνητικού αντιδραστήρα στην Τεχεράνη, με αμερικανική τεχνική υποστήριξη.

Ωστόσο, η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 έφερε ριζική αλλαγή: η νέα ηγεσία κατήγγειλε τα προγράμματα του Σάχη ως «προδοσία», και διέκοψε τη συνεργασία με τη Δύση. Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας και η ομηρία των διπλωματών οδήγησαν σε κυρώσεις από τις ΗΠΑ και σε οριστική διακοπή τεχνικής βοήθειας.

Το Ιράν, από τότε, διαμαρτύρεται για την αθέτηση των υποχρεώσεων των ΗΠΑ στο πλαίσιο της NPT, καταγγέλλοντας παρεμπόδιση της τεχνολογικής του ανάπτυξης.

Το “μοντέλο της Βόρειας Κορέας” και οι φόβοι κλιμάκωσης

Η πιθανότητα αποχώρησης της Τεχεράνης από την NPT ανασύρει μνήμες από το παράδειγμα της Βόρειας Κορέας, η οποία μετά την αποχώρησή της ξεκίνησε παραγωγή και δοκιμές πυρηνικών όπλων.

Αν και η Τεχεράνη αρνείται κατηγορηματικά ότι επιδιώκει στρατιωτικό πυρηνικό οπλοστάσιο, οι επανειλημμένες παραβιάσεις των όρων της IAEA, οι υψηλοί ρυθμοί εμπλουτισμού ουρανίου και η άρνηση πλήρους διαφάνειας έχουν ενισχύσει τις υποψίες της διεθνούς κοινότητας.

Η ενδεχόμενη πλήρης ρήξη με την IAEA σημαίνει ότι δεν θα υφίσταται πλέον μηχανισμός ελέγχου, με αποτέλεσμα την ενίσχυση των σεναρίων περί κατασκευής πυρηνικών όπλων και πιθανή παραπομπή του φακέλου στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Αυτό, με τη σειρά του, ανοίγει τη συζήτηση για στρατιωτική παρέμβαση, κυρίως αν ΗΠΑ, Βρετανία ή Γαλλία επιμείνουν στη διάλυση των πυρηνικών υποδομών του Ιράν.

Ο κίνδυνος περιφερειακού ανταγωνισμού εξοπλισμών

Η αποχώρηση του Ιράν από την NPT ενδέχεται να προκαλέσει ντόμινο εξελίξεων σε γειτονικά κράτη. Η Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και άλλα κράτη του Κόλπου ενδέχεται να στραφούν στην ανάπτυξη δικών τους πυρηνικών προγραμμάτων για λόγους αποτροπής, με κίνδυνο να μετατραπεί η Μέση Ανατολή σε πεδίο ανταγωνισμού πυρηνικών εξοπλισμών.

Η διεθνής κοινότητα έχει επενδύσει επί δεκαετίες στη διατήρηση της NPT ως εργαλείου σταθερότητας. Η αποχώρηση της Τεχεράνης μπορεί να υπονομεύσει συνολικά το παγκόσμιο καθεστώς μη διάδοσης.

Το κρίσιμο ερώτημα του εμπλουτισμένου ουρανίου

Αυτή τη στιγμή, το κύριο σημείο τριβής είναι οι αποθήκες εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Σύμφωνα με δυτικές πηγές, η Τεχεράνη διαθέτει πάνω από 400 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%, ποσοστό που την φέρνει επικίνδυνα κοντά σε δυνατότητα κατασκευής πυρηνικής βόμβας.

Οι ΗΠΑ επιμένουν ότι οι επιθέσεις στις πυρηνικές εγκαταστάσεις της καθήλωσαν το πρόγραμμα δεκαετίες πίσω, ωστόσο δεν υπάρχουν αδιάσειστες αποδείξεις ότι εξουδετερώθηκε η ικανότητα παραγωγής πολεμικών κεφαλών.

Σύμφωνα με τον Ραφαέλ Γκρόσι, ο Ιρανός Υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί τον ενημέρωσε πως το ουράνιο αυτό μεταφέρθηκε σε άγνωστη τοποθεσία. Η έλλειψη διαφάνειας οξύνει τις ανησυχίες και εντείνει τις πιέσεις για συμφωνία μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον.

Η “θρησκευτική ασπίδα” και το ενδεχόμενο αλλαγής δόγματος

Μέχρι σήμερα, οι Ιρανοί αξιωματούχοι επικαλούνταν τη φετφά του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, σύμφωνα με την οποία η παραγωγή, κατοχή και χρήση πυρηνικών όπλων είναι θρησκευτικά απαγορευμένη (χαράμ).

Ωστόσο, οι αυξανόμενες πιέσεις και οι επιθέσεις κατά ιρανικών στόχων φαίνεται να μετατοπίζουν το εσωτερικό αφήγημα. Ορισμένοι αξιωματούχοι και σύμβουλοι του Χαμενεΐ ζητούν επανεξέταση της πυρηνικής στρατηγικής, υπονοώντας αλλαγή δόγματος και άρση της ηθικής απαγόρευσης.

Αν αυτό επιβεβαιωθεί, θα σημαίνει σημαντική μεταστροφή και πιθανή επιτάχυνση μιας στρατιωτικής διάστασης στο πυρηνικό πρόγραμμα.

Η απειλή του Ιράν να αποχωρήσει από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης δεν είναι απλώς ένα διαπραγματευτικό χαρτί – είναι στρατηγικό μήνυμα προς τη Δύση, αλλά και προς την ίδια την περιοχή. Αν δεν υπάρξει διπλωματική εκτόνωση τις επόμενες εβδομάδες, το φάσμα ενός νέου πυρηνικού αδιεξόδου δεν είναι απλώς πιθανό. Είναι σχεδόν αναπόφευκτο.

Σπύρος Σιδέρης

Το ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο καθώς η Ευρώπη, αν και απούσα από τις διαπραγματεύσεις, παραμένει ενεργός παρατηρητής, θέτοντας σαφή όρια ως προς τις κυρώσεις και την πυρηνική απειλή. Όλα αυτά συμβαίνουν υπό τη βαριά σκιά των αποτυχημένων προσπαθειών αναβίωσης του Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης (JCPOA) και της κλιμακούμενης έντασης στις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ, με το φάσμα στρατιωτικής αναμέτρησης να πλανάται στην περιοχή.

Στο Τελ Αβίβ, οι πληροφορίες που μετέδωσε η Ισραηλινή Ραδιοφωνία (IBC) περί υψηλής πιθανότητας επίτευξης συμφωνίας ΗΠΑ-Ιράν προκάλεσαν συναγερμό. Το κατεστημένο ασφαλείας της χώρας ενημέρωσε ανώτερους υπουργούς για το νέο αυτό σενάριο, σηματοδοτώντας μια ξεκάθαρη μεταβολή στην εκτίμηση του Ισραήλ για την τροχιά των συνομιλιών. Μέχρι πρότινος, η κυρίαρχη άποψη ήταν πως η επίτευξη συμφωνίας ήταν εξαιρετικά δύσκολη, ωστόσο τώρα η εικόνα δείχνει να αλλάζει δραματικά. Ενδεικτικό της σοβαρότητας της κατάστασης είναι η έκτακτη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου για την πολιτική και την ασφάλεια, η οποία έχει προγραμματιστεί για την ερχόμενη Κυριακή, με μοναδικό αντικείμενο την αξιολόγηση των εξελίξεων.

Παρά τις ενδείξεις για πρόοδο, το Ισραήλ εμμένει στη σκληρή γραμμή του. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου, ανανεώνοντας τις πάγιες θέσεις του, ζήτησε τη διάλυση της ιρανικής πυρηνικής υποδομής, θεωρώντας την οποιαδήποτε διπλωματική συμφωνία ανεπαρκή χωρίς πλήρη εξάρθρωση του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης. Ο ίδιος και κορυφαίοι αξιωματούχοι της ισραηλινής κυβέρνησης έχουν επανειλημμένα διακηρύξει την αποφασιστικότητά τους να εμποδίσουν το Ιράν από το να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ακόμη και μονομερώς εάν χρειαστεί.

Την ίδια ώρα, από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο Ντόναλντ Τραμπ επιβεβαίωσε ότι οι συνομιλίες με την Τεχεράνη προχωρούν καλά, εκτιμώντας πως είναι «σίγουρα δυνατή» μια νέα συμφωνία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν έχουν ήδη ολοκληρώσει τρεις γύρους έμμεσων συνομιλιών μέσω της διπλωματικής διόδου του Ομάν. Κύριος στόχος είναι ο περιορισμός του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν με αντάλλαγμα την άρση οικονομικών κυρώσεων. Στον τρίτο γύρο, που έλαβε χώρα το περασμένο Σάββατο, και οι δύο πλευρές εξέφρασαν συγκρατημένη αισιοδοξία για τη μείωση των διαφορών τους.

Η νέα αυτή δυναμική ανησυχεί ιδιαίτερα τον Ραφαέλ Γκρόσι, επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, ο οποίος προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε συμφωνία χωρίς την εμπλοκή του ΙΑΕΑ δεν μπορεί να είναι αξιόπιστη. Κατά τη διάρκεια κοινής συνέντευξης Τύπου με τον Γάλλο υπουργό Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό, ο Γκρόσι τόνισε ότι «βρισκόμαστε σε κρίσιμες στιγμές» και ότι πρέπει να υπάρξει πρόοδος τις επόμενες εβδομάδες. Παράλληλα, ανέφερε πως βρίσκεται σε συνεχή επαφή με τον Ιρανό ΥΠΕΞ Αμπάς Αρακτσί και τον Αμερικανό απεσταλμένο Στιβ Γουίτκοφ, υπογραμμίζοντας πως ο ΙΑΕΑ προσφέρει τεχνική υποστήριξη και μηχανισμούς παρακολούθησης για να διασφαλιστεί η συμμόρφωση.

Ο Γκρόσι αποκάλυψε επίσης ότι, παρόλο που οι επιθεωρήσεις στις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις συνεχίζονται, το επίπεδο διαφάνειας έχει υποχωρήσει σημαντικά. Τόνισε ότι παρουσίασε στην Τεχεράνη ένα σύνολο μέτρων για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, ωστόσο δεν έκρυψε την ανησυχία του ότι η διμερής διαδικασία ΗΠΑ-Ιράν και η συνεργασία ΙΑΕΑ-Ιράν είναι αλληλένδετες, κάτι που σημαίνει ότι η αποτυχία στη μία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά και την άλλη.

Η ευρωπαϊκή στάση απέναντι στις εξελίξεις παραμένει σύνθετη. Ο Γάλλος ΥΠΕΞ εξέφρασε την υποστήριξη του Παρισιού στον διάλογο μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, αν και παραδέχθηκε την απουσία της Ευρώπης από τις συνομιλίες. «Είναι προς το συμφέρον της Ευρώπης να μην αποκτήσει το Ιράν πυρηνικά όπλα», ανέφερε, προσθέτοντας πως οι κυρώσεις που είχαν αρθεί πριν από 10 χρόνια μπορούν να επανέλθουν εάν η Τεχεράνη δεν τηρήσει τις δεσμεύσεις της. Επισήμανε ακόμη ότι η ήπειρος πλησιάζει σε μια σημαντική απόφαση για το μέλλον του JCPOA το ερχόμενο καλοκαίρι.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στο ζήτημα των κυρώσεων. Η Γαλλία κατηγορεί ανοιχτά το Ιράν για παραβίαση των δεσμεύσεων εμπλουτισμού ουρανίου και διατηρεί επιφυλάξεις για την αξιοπιστία των ιρανικών διαβεβαιώσεων. Ωστόσο, αναγνώρισε ότι και οι δύο πλευρές επιδιώκουν μια βιώσιμη και επαληθεύσιμη συμφωνία, εκφράζοντας την ελπίδα πως οι επόμενοι γύροι συνομιλιών θα οδηγήσουν σε απτά αποτελέσματα.

Οι δηλώσεις αυτές έγιναν λίγο μετά από μια κεκλεισμένων των θυρών συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για τη μη διάδοση πυρηνικών όπλων, υπό την προεδρία του Μπαρό και με τη συμμετοχή του Γκρόσι. Το γεγονός αυτό ενισχύει την αίσθηση ότι η διεθνής κοινότητα βρίσκεται σε συναγερμό, αναγνωρίζοντας ότι η αποτυχία των συνομιλιών θα μπορούσε να οδηγήσει όχι μόνο σε διπλωματική αποσταθεροποίηση, αλλά και σε στρατιωτική κλιμάκωση στην περιοχή.

Από την πλευρά του, ο Ντόναλντ Τραμπ εξακολουθεί να εφαρμόζει την πολιτική της «μέγιστης πίεσης», με αυστηροποίηση κυρώσεων και ρητορική απειλών. Τον Μάρτιο, έστειλε επιστολή στον Αλί Χαμενεΐ, προτείνοντας απευθείας διαπραγματεύσεις, αλλά και απειλώντας με στρατιωτική δράση εάν η διπλωματική οδός αποτύχει. Το δίπολο αυτό –πρόσκληση για διάλογο και ταυτόχρονη στρατιωτική απειλή– προσδίδει στη διαδικασία μια εύθραυστη ισορροπία, που μπορεί ανά πάσα στιγμή να καταρρεύσει.

Καθώς πλησιάζει ο τέταρτος γύρος συνομιλιών, το ερώτημα που πλανάται είναι αν η διεθνής κοινότητα, υπό την πίεση των γεωπολιτικών συμφερόντων και των πυρηνικών εντάσεων, θα καταφέρει να θέσει ένα σταθερό πλαίσιο ασφάλειας και εμπιστοσύνης ή αν θα οδηγηθεί ξανά σε μια παρατεταμένη κρίση, με άγνωστες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή και τον κόσμο.

Σπύρος Σιδέρης

Σε δύο εμπιστευτικές εκθέσεις προς τα κράτη μέλη την Τρίτη, ο ΙΑΕΑ δήλωσε ότι το Ιράν είχε προσφερθεί να μην αυξήσει το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου σε καθαρότητα 60% και είχε κάνει προετοιμασίες για να το πράξει.

«Το ενδεχόμενο το Ιράν να μην αυξήσει το απόθεμά του σε ουράνιο εμπλουτισμένο σε ποσοστό 60% U-235 συζητήθηκε κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του γενικού διευθυντή της ΙΑΕΑ Ραφαέλ Γκρόσι στο Ιράν την περασμένη εβδομάδα», ανέφερε η μία από τις δύο τριμηνιαίες εκθέσεις.

Η έκθεση πρόσθεσε ότι η υπηρεσία του ΟΗΕ επιβεβαίωσε ότι το Ιράν «έχει αρχίσει να εφαρμόζει προπαρασκευαστικά μέτρα για το σκοπό αυτό».

Αλλά ένας ανώτερος διπλωμάτης δήλωσε ότι η ιρανική προσφορά, η οποία περιορίζει το απόθεμα σε περίπου 185 κιλά, εξαρτήθηκε από την ακύρωση από τις δυτικές δυνάμεις ενός σχεδιαζόμενου ψηφίσματος κατά της Τεχεράνης σε μια συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου της ΙΑΕΑ λίγες ημέρες αργότερα.

Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, οι ευρωπαϊκές χώρες, με την υποστήριξη των ΗΠΑ, φαίνεται να προχωρούν το σχέδιό τους για να αυξήσουν την πίεση στο Ιράν με την υιοθέτηση ψηφίσματος που θα καταδικάζει την έλλειψη συνεργασίας του με την Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ/ΙΑΕΑ) κατά τη συνεδρίαση των διοικητών του στη Βιέννη την Τετάρτη.

Το κρίσιμο ψήφισμα αναμένεται να κατατεθεί τις επόμενες ώρες και να ψηφιστεί την Πέμπτη, δήλωσαν διπλωματικές πηγές στο AFP.

Η Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία -με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών- σκοπεύουν να εισαγάγουν το ψήφισμα κατά του Ιράν σε μια περίοδο που έχουν αυξηθεί οι ανησυχίες για την ταχεία επέκταση του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης.

• Η Τεχεράνη αρνείται ότι έχει πυρηνικές φιλοδοξίες για στρατιωτική χρήση και υπερασπίζεται το δικαίωμά της να διαθέτει πυρηνικό πρόγραμμα για μη στρατιωτικούς σκοπούς, ιδίως στον τομέα της ενέργειας.

Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ), το Ιράν είναι το μόνο κράτος που δεν διαθέτει πυρηνικά όπλα και μπορεί να εμπλουτίσει ουράνιο σε ποσοστό έως και 60%.

Διπλωμάτες δήλωσαν στο AFP ότι η καταδίκη αποσκοπεί στην αύξηση της διπλωματικής πίεσης προς το Ιράν να επιστρέψει στη συμμόρφωση και να αντιμετωπίσει τις μακροχρόνιες ανησυχίες που εγείρει ο ΙΑΕΑ. Παρόμοιο ψήφισμα είχε εγκριθεί τον περασμένο Ιούνιο από το Συμβούλιο.

Σύμφωνα με ένα προσχέδιο, οι δυτικές χώρες απαιτούν μια «ολοκληρωμένη έκθεση» από τον επικεφαλής της ΙΑΕΑ Ραφαέλ Γκρόσι.

Η πρόσθετη έκθεση θα επιδιώξει να ρίξει περισσότερο φως στις πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης μιας «πλήρους έκθεσης» σχετικά με τη συνεργασία της Τεχεράνης με την ΙΑΕΑ για τα ίχνη ουρανίου που βρέθηκαν σε μη δηλωμένες τοποθεσίες.

Την περασμένη εβδομάδα, ο γενικός διευθυντής της ΙΑΕΑ Ραφαέλ Γκρόσι επισκέφθηκε στο Ιράν δύο σημαντικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, ενώ ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν δήλωσε ότι ήθελε να διαλύσει τις «αμφιβολίες και τις ασάφειες» σχετικά με το πρόγραμμα της Τεχεράνης.

• Η Κέλσι Ντέιβενπορτ, εμπειρογνώμονας στην Ένωση Ελέγχου Όπλων, δήλωσε στο AFP ότι η επίσκεψη του Γκρόσι στην Τεχεράνη «ήρθε πολύ αργά για να αποφύγει την καταδίκη από το Συμβούλιο» συμπληρώνοντας ότι το Ιράν «έχασε μια ευκαιρία να δείξει ότι είναι σοβαρό για την αποκλιμάκωση», είπε.

«Η λήψη συγκεκριμένων μέτρων για την ενίσχυση της εποπτείας του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν από την ΙΑΕΑ και η απάντηση στις ερωτήσεις του οργανισμού σχετικά με τις αδήλωτες πυρηνικές δραστηριότητες στο παρελθόν θα είχε διασκεδάσει τις εικασίες ότι το Ιράν εμπλέκεται σε παράνομες πυρηνικές δραστηριότητες», είπε επίσης.

Το Ιράν εξέφρασε αυτή την εβδομάδα την ελπίδα ότι οι συνομιλίες για το πυρηνικό του πρόγραμμα θα διεξαχθούν «χωρίς πιέσεις και πολιτικές σκοπιμότητες». Οι ΗΠΑ δήλωσαν ότι αναμένουν μια αλλαγή στη «συμπεριφορά» της Τεχεράνης πέρα από τα λόγια.

Η επίσκεψη Γκρόσι θεωρήθηκε ως μία από τις τελευταίες ευκαιρίες για διπλωματία πριν από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο.

Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του μεταξύ 2017 και 2021, ο Ντόναλντ Τραμπ ακολούθησε πολιτική «μέγιστης πίεσης» στο Ιράν και επέβαλε εκ νέου αυστηρές κυρώσεις στο Ιράν, οι οποίες συνεχίστηκαν και με την κυβέρνηση του Τζο Μπάιντεν.

Το 2018, ο Τραμπ ανακοίνωσε την απόσυρση των ΗΠΑ από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, η οποία συνήφθη μεταξύ της Τεχεράνης και έξι μεγάλων δυνάμεων το 2015 υπό τον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και επέτρεψε την άρση των κυρώσεων κατά του Ιράν με αντάλλαγμα τον περιορισμό των πυρηνικών δραστηριοτήτων του και τη διασφάλιση του ειρηνικού χαρακτήρα τους.

Σε απάντηση στην απόσυρση των ΗΠΑ από τη συμφωνία, η Τεχεράνη άρχισε να υπαναχωρεί σταδιακά από την πλειονότητα των δεσμεύσεών της στο πλαίσιο της συμφωνίας.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας του ΟΗΕ λέει ότι βομβαρδίστηκε ο πυρηνικός σταθμός της Ζαπορίζια.

«Πάνω από δέκα πλήγματα» είχαν ως στόχο τον σταθμό», δήλωσε ο Γκρόσι, ο οποίος, χωρίς να επιρρίψει την ευθύνη στις ρωσικές ή τις ουκρανικές δυνάμεις, εξέφρασε τον αποτροπιασμό του για το γεγονός ότι «ορισμένοι θεωρούν ότι ο πυρηνικό σταθμός αποτελεί νόμιμο στρατιωτικό στόχο».

«Θέλουμε η αποστολή του IAEA με επικεφαλής τον γενικό διευθυντή (Ραφαέλ) Γκρόσι να βρει έναν τρόπο μέσω (…) διαδρόμων ασφαλείας για να φθάσει στον σταθμό και να κάνει το καλύτερο δυνατό για την αποτροπή του κινδύνου» μιας πυρηνικής καταστροφής, δήλωσε ο Ζελένσκι στη διάρκεια της συνάντησης, σύμφωνα με βίντεο που έδωσε στη δημοσιότητα η ουκρανική προεδρία. Όπως τόνισε, πρόκειται για ζήτημα που αποτελεί προτεραιότητα για την ασφάλεια όχι μόνο της Ουκρανίας αλλά του κόσμου ολόκληρου.

Η διεθνής κοινότητα πρέπει να εξασφαλίσει από τη Ρωσία «την άμεση αποστρατιωτικοποίηση του (πυρηνικού) σταθμού», σημείωσε ο Ζελένσκι, ζητώντας την αποχώρηση των ρώσων στρατιωτών και την επιστροφή των εγκαταστάσεων «υπό τον ουκρανικό έλεγχο».

Ο πυρηνικός σταθμός της Ζαπορίζια είναι ένας από τους τέσσερις που λειτουργούν στην Ουκρανία και ο μεγαλύτερος στην Ευρώπη, καθώς διαθέτει έξι αντιδραστήρες ισχύος 1.000 MW έκαστος.

Ρωσικά στρατεύματα τον κατέλαβαν τον Μάρτιο, λίγες ημέρες μετά την έναρξη της εισβολής στην Ουκρανία. Η ευρύτερη περιοχή της Ζαπορίζια έγινε στόχος αρκετών βομβαρδισμών, για τους οποίους τόσο η Μόσχα όσο και το Κίεβο αρνούνται την ευθύνη. Την προηγούμενη εβδομάδα, ο πυρηνικός σταθμός είχε αποσυνδεθεί για λίγο από το δίκτυο ηλεκτροδότησης, για πρώτη φορά στην ιστορία του.

Ο σταθμός, ο μεγαλύτερης στην Ευρώπη, καταλήφθηκε στις αρχές Μαρτίου από τα ρωσικά στρατεύματα. Από τις 5 Αυγούστου, το Κίεβο και η Μόσχα αλληλοκατηγορούνται για τους βομβαρδισμούς — σε μία περίπτωση βλήματα έπεσαν κοντά σε ένα κτίριο αποθήκευσης ραδιενεργών υλικών και σε μια άλλη οι βομβαρδισμοί προκάλεσαν την αυτόματη διακοπή ενός αντιδραστήρα.

Η κατάληψη των εγκαταστάσεων από τους Ρώσους στρατιώτες “συνιστά σοβαρή απειλή για την ασφάλειά του και αυξάνει τους κινδύνους δυστυχήματος ή πυρηνικού συμβάντος (…) Είναι επείγουσα ανάγκη να επιτραπεί μια επιθεώρηση του IAEA και να εξασφαλιστεί η αποχώρηση όλων των ρωσικών δυνάμεων” από το σημείο, είπε ο Στόλτενμπεργκ στη διάρκεια μιας συνέντευξης Τύπου στις Βρυξέλλες με τον πρόεδρο της Σερβίας Αλεξάνταρ Βούτσιτς.

Ο ρωσικός έλεγχος της Ζαπορίζια “θέτει σε κίνδυνο τον πληθυσμό της Ουκρανίας, των γειτονικών χωρών, καθώς και τη διεθνή κοινότητα”, επέμεινε ο Γενς Στόλτενμπεργκ.

Τα πλήγματα που έθεσαν πρόσφατα στο στόχαστρο τον σταθμό, προκαλώντας φόβους για πυρηνική καταστροφή, είχαν ως αποτέλεσμα να συγκληθεί μια συνεδρίαση την περασμένη εβδομάδα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και ο γενικός γραμματέας του IAEA, Ραφαέλ Γκρόσι, τάχθηκε υπέρ μιας αποστολής στο σημείο “χωρίς καθυστέρηση” για να επιθεωρήσει τις εγκαταστάσεις.

Η Ρωσία κατηγόρησε τις υπηρεσίες του ΟΗΕ ότι εμπόδισαν την αποστολή του IAEA. Η Ουκρανία, από την πλευρά της, εναντιώθηκε σε αυτήν θεωρώντας πως θα νομιμοποιούσε τη ρωσική κατοχή των εγκαταστάσεων στα μάτια τις διεθνούς κοινότητας.

Η Ρωσία δηλώνει πως θα κάνει «ό,τι χρειάζεται» προκειμένου ειδικοί από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) να μπορέσουν να επισκεφθούν τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια στη νότια Ουκρανία, εν μέσω φόβων για την ασφάλεια του εργοστασίου λόγω των βομβαρδισμών.

Ο σταθμός παραγωγής πυρηνικής ενέργειας της Ζαπορίζια, ο μεγαλύτερος στην Ευρώπη, καταλήφθηκε από τη Ρωσία τον Μάρτιο λίγες μέρες αφότου εισέβαλε στην Ουκρανία. Ο σταθμός έχει βρεθεί στο στόχαστρο πυρών τις τελευταίες ημέρες, με τη Μόσχα και το Κίεβο να αλληλοκατηγορούνται για τον βομβαρδισμό, που κινδυνεύει να προκαλέσει πυρηνικό δυστύχημα όπως παραδέχονται και οι δύο.

«Σε στενή συνεργασία με την Υπηρεσία και την ηγεσία της, θα κάνουμε ό,τι χρειάζεται ώστε ειδικοί της IAEA να βρεθούν στον σταθμό και να δώσουν μια αληθινή αξιολόγηση των καταστρεπτικών ενεργειών της ουκρανικής πλευράς», ανέφερε σε ανακοίνωση που δημοσιοποιήθηκε σήμερα η εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα.

Ενώ η Ρωσία υποστηρίζει πως η Ουκρανία πυροβολεί απερίσκεπτα εναντίον του σταθμού, το Κίεβο υποστηρίζει πως ρωσικά στρατεύματα χτύπησαν τους εαυτούς τους ώστε να επιρριφθεί η ευθύνη στην Ουκρανία για οποιεσδήποτε συνεπαγόμενες διακοπές ρεύματος.

Ουκρανοί αξιωματούχοι σημειώνουν ακόμη πως οι ρωσικές δυνάμεις χρησιμοποιούν τον σταθμό για κάλυψη ενώ βομβαρδίζουν κοντινές – υπό τον έλεγχο των ουκρανικών δυνάμεων – πόλεις.

Ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες έκανε έκκληση την περασμένη εβδομάδα να σταματήσουν όλες οι εχθροπραξίες κοντά στον σταθμό.

Ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Ρωσίας στην IAEA φέρεται να δήλωσε πως μια επίσκεψη στον σταθμό από την υπηρεσία θα εξεταστεί στο εγγύς μέλλον αλλά τα εμπόδια παραμένουν.

«Για εμάς, το πιο σημαντικό πράγμα είναι να διασφαλίσουμε απολύτως την ασφάλεια της διεθνούς αποστολής», δήλωσε ο Μιχαήλ Ουλιάνοφ, σύμφωνα με το ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων RIA.

«Είμαι εξαιρετικά ανήσυχος για τον χθεσινό βομβαρδισμό του μεγαλύτερου πυρηνικού σταθμού της Ευρώπης, που αναδεικνύει τον πολύ ρεαλιστικό κίνδυνο μίας πυρηνικής καταστροφής η οποία μπορεί να απειλήσει την δημόσια υγεία και το περιβάλλον στην Ουκρανία και (περιοχές) πέραν αυτής», δηλώνει σε ανακοίνωσή του ο γενικός διευθυντής της IAEA Ραφαέλ Γκρόσι.

Ο Γκρόσι καλεί όλες τις πλευρές στην ουκρανική σύρραξη να επιδείξουν την «ύψιστη αυτοσυγκράτηση» στην περιοχή του πυρηνικού σταθμού.

Βλήματα έπληξαν γραμμή υψηλής τάσης του σταθμού αναγκάζοντας τον διαχειριστή να θέσει εκτός λειτουργίας πυρηνικό αντιδραστήρα παρά το γεγονός ότι δεν ανιχνεύθηκε διαρροή ραδιενέργειας. Ο πυρηνικός σταθμός κατελήφθη από τις ρωσικές δυνάμεις στις αρχές το Μαρτίου, στην αρχική φάση του πολέμου, αλλά συνεχίζει να λειτουργεί με ουκρανούς τεχνικούς.

Η ουκρανική εταιρεία πυρηνικής ενέργειας Energoatom επέρριψε στην Ρωσία την ευθύνη για τις ζημίες στον σταθμό, ενώ το ρωσικό υπουργείο Αμυνας κατηγόρησε τις ουκρανικές δυνάμεις για τον βομβαρδισμό, λέγοντας ότι διαρροή ραδιενέργειας αποφεύχθηκε μόνο κατά τύχην.

Ο Ραφαέλ Γκρόσι δήλωσε ότι στρατιωτικές επιχειρήσεις που απειλούν την ασφάλεια του πυρηνικού σταθμού της Ζαπορίζια «είναι απολύτως απαράδεκτες και πρέπει να αποφευχθούν πάση θυσία».

«Οποιαδήποτε δύναμη πυρός κατευθύνεται προς και από τον σταθμό ισοδυναμεί με παιγνίδι με την φωτιά, με εν δυνάμει καταστροφικές συνέπειες».