Ρούλα Σκουρογιάννη

Το κεντρικό μήνυμα εστιάζει σε μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης βιοϊατρικής: τη «Συμπονετική φροντίδα σε έναν ψηφιακό κόσμο». Σε μια εποχή όπου η πληροφορική, τα μεγάλα δεδομένα (Big Data) και η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) αναδιαμορφώνουν ριζικά τον υγειονομικό χάρτη, η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην τεχνολογική αναβάθμιση και τη διατήρηση του ανθρωποκεντρικού της χαρακτήρα.

Τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης απέναντι στο ιατρικό άγγιγμα

Η Τεχνητή Νοημοσύνη διαθέτει την εντυπωσιακή ικανότητα να ανιχνεύει περίπλοκα μοτίβα σε εξετάσεις, να καταγράφει όγκους δεδομένων με ακρίβεια και να βελτιστοποιεί τις καθημερινές γραφειοκρατικές ροές εργασίας. Ωστόσο, η κλινική πράξη αποδεικνύει καθημερινά ότι η ιατρική δεν είναι μόνο κώδικας και αλγόριθμοι.

Ένα ψηφιακό σύστημα δεν μπορεί να αναγνωρίσει τον δισταγμό στο βλέμμα ενός ασθενούς, δεν μπορεί να ερμηνεύσει τη βαριά σιωπή του, ούτε να αντιληφθεί τον βαθύ φόβο που συχνά κρύβεται πίσω από μια τυπική, καθησυχαστική ευγένεια. Ειδικότερα στην ελληνική αλλά και ευρύτερα τη μεσογειακή κουλτούρα, το πραγματικό νόημα της επικοινωνίας μεταδίδεται έμμεσα: μέσα από τον τόνο της φωνής, τις νοηματοδοτημένες παύσεις και, κυρίως, μέσα από τη μακρόχρονη σχέση εμπιστοσύνης που χτίζεται ανάμεσα στον γιατρό και την οικογένεια. Αυτή η θεραπευτική συμμαχία αποτελεί ένα άυλο κεφάλαιο που κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αποτυπώσει ή να αντικαταστήσει.

Ο θεσμός του οικογενειακού γιατρού στην Ευρώπη: Μοντέλο σταθερότητας

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο οικογενειακός γιατρός (ή Γενικός Ιατρός) αποτελεί τη ραχοκοκαλιά των πιο επιτυχημένων συστημάτων υγείας. Χώρες με ισχυρή παράδοση στην ΠΦΥ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο (NHS), η Ολλανδία και οι σκανδιναβικές χώρες, χρησιμοποιούν τον οικογενειακό γιατρό ως υποχρεωτικό σημείο εισόδου (gatekeeper) για το σύστημα υγείας.

Τα ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν ότι τα συστήματα υγείας που βασίζονται σε έναν ισχυρό θεσμό οικογενειακού γιατρού επιτυγχάνουν:

• Καλύτερα προγράμματα πρόληψης και έγκαιρης διάγνωσης του πληθυσμού.
• Σημαντική αποσυμφόρηση των τμημάτων επειγόντων περιστατικών (ΤΕΠ) στα νοσοκομεία.
• Ορθολογικότερη διαχείριση των δημόσιων δαπανών υγείας, αποφεύγοντας τις άσκοπες διαγνωστικές εξετάσεις και τις περιττές παραπομπές σε εξειδικευμένους γιατρούς.

Η ελληνική πραγματικότητα και τα βήματα μεταρρύθμισης

Στην Ελλάδα, η εδραίωση του θεσμού του οικογενειακού γιατρού αποτελεί ένα διαχρονικό στοίχημα της πολιτικής υγείας, το οποίο βρίσκεται σε φάση δυναμικής εξέλιξης. Παρά τις δομικές δυσκολίες, τις ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό συγκεκριμένων ειδικοτήτων (Γενικής Ιατρικής και Παθολογίας) και τις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες της νησιωτικής και ορεινής χώρας, η ανάγκη για έναν προσωπικό σύμβουλο υγείας για κάθε πολίτη είναι πιο επιτακτική από ποτέ.

Η ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης της ΠΦΥ και η καθολική κάλυψη του πληθυσμού με εύκολη πρόσβαση σε οικογενειακό γιατρό αποτελούν κρίσιμες προτεραιότητες για τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της βιωσιμότητας του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ).

Οι αξίες της οικογενειακής ιατρικής πρέπει να καθοδηγούν την ψηφιακή υγεία

Η εισαγωγή της τεχνολογίας στην υγεία δεν πρέπει να γίνει εις βάρος της ανθρώπινης επαφής. Από τις απλές εφαρμογές τηλεϊατρικής και ανταλλαγής μηνυμάτων έως τα εξελιγμένα συστήματα υποστήριξης κλινικών αποφάσεων, κάθε ψηφιακό εργαλείο οφείλει να υπηρετεί τις θεμελιώδεις αξίες της ιατρικής: τη συνέχεια της φροντίδας, τη συμπόνια και την ολιστική κατανόηση του ατόμου μέσα στο περιβάλλον του.

Όταν η τεχνολογία σχεδιάζεται με τη συμμετοχή των ίδιων των οικογενειακών γιατρών, των ασθενών και των τοπικών κοινοτήτων, τότε μόνο μπορεί να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες της καθημερινής κλινικής πράξης.

Ασφάλεια, αξιοπιστία και ισότητα στην ψηφιακή υγεία

Για να γίνει αποδεκτή η ψηφιακή μετάβαση, οι ασθενείς και οι επαγγελματίες υγείας πρέπει να νιώθουν ασφαλείς. Κάθε τεχνολογικό σύστημα που εντάσσεται στην ΠΦΥ πρέπει να χαρακτηρίζεται από:

1. Διαφάνεια: Σαφήνεια ως προς τους περιορισμούς των εργαλείων AI.
2. Τεκμηρίωση: Χρήση δεδομένων πραγματικού κόσμου (Real-World Evidence).
3. Λογοδοσία και Ιδιωτικότητα: Απόλυτη προστασία των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων των ασθενών.

Ο οικογενειακός γιατρός λειτουργεί ως ανάχωμα απέναντι στον κίνδυνο διεύρυνσης των υγειονομικών ανισοτήτων, προστατεύοντας τις ευάλωτες ομάδες που ενδεχομένως στερούνται ψηφιακών δεξιοτήτων.

Η «καλή» τεχνολογία οφείλει να εξοικονομεί χρόνο για τον ασθενή

Συχνά παρατηρείται το φαινόμενο, συστήματα που σχεδιάστηκαν για να εξοικονομούν χρόνο, να καταλήγουν να προσθέτουν περισσότερο διοικητικό φόρτο, περισσότερες οθόνες και επιπλέον άγχος στον γιατρό.

Η πραγματικά «καλή» και σωστά σχεδιασμένη τεχνολογία οφείλει να μειώνει τη γραφειοκρατία και να υποστηρίζει την κλινική κρίση. Ο απώτερος στόχος της ψηφιοποίησης πρέπει να είναι ένας: να απελευθερώσει πολύτιμο χρόνο για τον γιατρό, ώστε να μπορεί να κοιτάζει τον ασθενή στα μάτια, να τον ακούει με προσοχή και να χτίζει μαζί του μια σχέση ζωής.

Ο υπουργός Δικαιοσύνης ανακοίνωσε την ενεργοποίηση του θεσμού της Κοινωφελούς Εργασίας όταν αυτή επιβάλλεται ως κύρια ή εναλλακτική ποινή για αξιόποινες πράξεις υπό την ισχύ του νέου Ποινικού Κώδικα, στο πλαίσιο της εκδήλωσης για την αναβάθμιση των Υπηρεσιών Επιμελητών Ανηλίκων και Κοινωνικής Αρωγής, που χρηματοδοτείται από πόρους του ΕΣΠΑ.

Στον χαιρετισμό του ο κ. Τσιάρας τόνισε πως η πρωτοβουλία για την αναβάθμιση των δομών με κοινωνικό αποτύπωμα που υπάγονται στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, συμβάλλει στο σκέλος της πρόληψης της παραβατικότητας ενηλίκων και ανηλίκων. Χαρακτηριστικά ανέφερε: «Έχουμε κάνει σημαντικά βήματα για την καταστολή της εγκληματικότητας με τις τροποποιήσεις των Ποινικού Κώδικα. Αυτό το πλαίσιο συμπληρώνεται με δράσεις στην κατεύθυνση της πρόληψης, με την αναβάθμιση των Υπηρεσιών Επιμελητών Ανηλίκων και Κοινωνικής Αρωγής, οι οποίες θα εποπτεύουν τις διαδικασίες της Κοινωφελούς Εργασίας, η έκτιση της οποίας ενεργοποιείται άμεσα ως κύρια ή εναλλακτική ποινή, όπως είχαμε δεσμευτεί».

Ο Υπουργός Δικαιοσύνης, σημείωσε ακόμη ότι: «έχει ήδη ολοκληρωθεί η σύνταξη της σχετικής Κοινής Υπουργικής Απόφασης μετά από μακρά συνεργασία με τους συναρμόδιους φορείς, τα εμπλεκόμενα Υπουργεία και τους φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και αναμένεται το επόμενο
διάστημα να τεθεί σε πλήρη εφαρμογή».

Τσιάρας: Σημαντικά βήματα για την προστασία της ανηλικότητας

Ειδικά για την προστασία της ανηλικότητας ο Υπουργός Δικαιοσύνης ανέφερε ότι το Υπουργείο έχει ήδη κάνει σημαντικά βήματα με την πολύτιμη συνεισφορά του Υφυπουργού Δικαιοσύνης Γ. Κώτσηρα με την εκπόνηση και την εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και την αναβάθμιση της εκπαίδευσης των δικαστικών λειτουργών σε θέματα που σχετίζονται με την ανηλικότητα, που έχει φέρει την Ελλάδα στην πρώτη θέση της κατάταξης του EU Justice Scoreboard.

Στην ημερίδα για την Αναβάθμιση των ΥΕΑ-ΚΑ, στην οποία συμμετείχαν διακεκριμένοι επιστήμονες που έχουν αναλάβει την ευθύνη της μελέτης και τη διαμόρφωση προτάσεων για την αναβάθμισή τους, παρουσιάστηκαν η δομή, οι στόχοι και τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα του ομώνυμου προγράμματος.

Στόχος του προγράμματος είναι η αναβάθμιση των Υπηρεσιών Επιμελητείας και Αρωγής, αφενός με την ανάπτυξη σύγχρονων εργαλείων παρέμβασης και μεθοδολογικού πλαισίου εργασίας για το επιστημονικό προσωπικό των δομών και αφετέρου με τη διοικητική αναδιοργάνωσή τους μέσω της ενίσχυσης του επιστημονικού προσωπικού τους και της εφαρμογής εξειδικευμένων κανόνων λειτουργίας.

Στη συνέχεια η Κοινωνιολόγος με ειδίκευση στην εγκληματολογία και υπεύθυνη του έργου της Αναδόχου Εταιρίας «Κοινωνία Γνώσης» Κ. Κουρούση, παρουσίασε το έργο, το οποίο περιλαμβάνει μελέτη αποτύπωσης της υπάρχουσας κατάστασης στις ΥΕΑ-ΚΑ, σεμινάρια επιμόρφωσης επιστημονικού προσωπικού, υπηρεσίες καθοδήγησης, υποστήριξης και εποπτείας του προσωπικού των δομών, υπηρεσίες συντονισμού της δράσης, δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης. Αναφέρθηκε στην πρωτοτυπία του έργου, καθώς για πρώτη φορά πραγματοποιείται ένα τέτοιο έργο που αξιολογεί ως κεντρική για την υλοποίησή του τη συμμετοχή των ίδιων των επαγγελματιών των Υπηρεσιών.

Ο χάρτης αναγκών των Υπηρεσιών Επιμελητείας και Αρωγής

Από την πλευρά της η Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και επιστημονική υπεύθυνη του έργου Όλγα Θέμελη, στην εισήγησή της αναφέρθηκε στον χάρτη των αναγκών των ΥΕΑ, όπως προκύπτουν από τα πορίσματα της μελέτης του έργου. Τόνισε την καίρια σημασία του θεσμού της επιμελητείας ανηλίκων για την προστασία της ανηλικότητας και τη σημασία της κάλυψης των αναγκών τους που αντανακλά στους ανηλίκους και στο σύνολο της κοινωνίας.

Η επιμελήτρια ανηλίκων, διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια του Υπ. Δικαιοσύνης, Α. Μαλλούχου, παρουσίασε τις συνθήκες που θα διευκόλυναν το έργο των επαγγελματιών του Συστήματος Ποινικής Δικαιοσύνης Ανηλίκων (ΣΠΔΑ), τον τρόπο που οι λειτουργοί του ΣΠΔΑ βιώνουν τον ρόλο τους και οραματίζονται το σύστημα ποινικής μεταχείρισης των ανήλικων δραστών, με προτάσεις των επαγγελματιών του ΣΠΔΑ για τη βελτίωση της απονομής δικαιοσύνης στους ανήλικους.

Η διευθύντρια των Εκπαιδευτικών Δομών στα Καταστήματα Κράτησης Κορυδαλλού, Κ. Ορφανάκη, αναφέρθηκε στον τρόπο που συμβάλλουν οι Επιμελητές Κοινωνικής Αρωγής στον στόχο της κοινωνικής επανένταξης, ιδίως μέσα από δομές εκπαίδευσης, κατάρτισης και επιμόρφωσης που συνδέονται με τον θεσμό.

Η επιμελήτρια Κοινωνικής Αρωγής. Θ. Αδαμάκη, παρουσίασε τη μεθοδολογία της έρευνας στις ΥΕΚΑ που ανέδειξε τα προβλήματα και την ανάγκη αναβάθμισής τους. Τέλος, ο Αν. Καθηγητής Σωφρονιστικής Πολιτικής στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Ν. Κουλούρης, αναφέρθηκε στα εργαλεία που αναπτύχθηκαν, στη συμβολή του έργου στην αναβάθμιση των ΥΕΚΑ και στις ανάγκες ανάπτυξης κανονιστικού πλαισίου αναφοράς που θα υποστηρίξει τις κοινωνικές παρεμβάσεις των επιμελητών/-τριών κοινωνικής αρωγής.