Ρούλα Σκουρογιάννη

Π. Μπακάκος: Η ΧΑΠ παραμένει τρίτη αιτία θανάτου – Καθυστερεί η διάγνωση

Ο Καθηγητής Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ και Γενικός Γραμματέας της ΕΠΕ Πέτρος Μπακάκος ανέδειξε το μέγεθος του προβλήματος, υπογραμμίζοντας ότι η ΧΑΠ αφορά περισσότερους από 340 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως και εξακολουθεί να αποτελεί την τρίτη αιτία θανάτου διεθνώς.

Όπως σημείωσε, παρά τη σημαντική βελτίωση στη θεραπευτική φαρέτρα, η νόσος συνεχίζει να υποδιαγιγνώσκεται, με πολλούς ασθενείς να φτάνουν σε ειδικό όταν η ΧΑΠ έχει ήδη εξελιχθεί.
Η ΕΠΕ τονίζει ότι η λειτουργική εξέταση αναπνοής (σπιρομέτρηση) πρέπει:

·         να ενσωματώνεται στην πρωτοβάθμια φροντίδα,

·         να προτείνεται σε κάθε άτομο άνω των 40 ετών με ιστορικό καπνίσματος ή χρόνια συμπτώματα.

Η έγκαιρη διάγνωση, σύμφωνα με τον καθηγητή, αποτελεί το «κρίσιμο πρώτο βήμα» για να μειωθούν οι παροξύνσεις και η επιβάρυνση στο σύστημα υγείας.

Πιλοτικά προγράμματα πνευμονικής αποκατάστασης: Ένα νέο μοντέλο φροντίδας στην κοινότητα

Σημαντικό μέρος της παρουσίασης αφιερώθηκε στα πιλοτικά προγράμματα πνευμονικής αποκατάστασης της ΕΠΕ που λειτουργούν στους Δήμους Περιστερίου και Θεσσαλονίκης.
Τα προγράμματα αυτά αποτελούν νέα πρόταση πολιτικής για το πώς η εξειδικευμένη αναπνευστική φροντίδα μπορεί να «μεταφερθεί» εκτός νοσοκομείου, μέσα στην κοινότητα.

Το πρόγραμμα στο Περιστέρι

Ξεκίνησε πιλοτικά με:

·         δημοτικό γυμναστήριο εξοπλισμένο για ασθενείς με αναπνευστικά προβλήματα,

·         εξειδικευμένες γυμνάστριες υπό εργοφυσιολογική επίβλεψη,

·         παρουσία φυσικοθεραπευτή, ψυχολόγου και πνευμονολόγου σε κάθε συνεδρία,

·         παράλληλη διατροφική υποστήριξη σε συνεργασία με τοπικό νοσοκομείο.

Τα αποτελέσματα έδειξαν εντυπωσιακή βελτίωση σε αντοχή, συμπτώματα και ψυχολογικό φορτίο των συμμετεχόντων.

Το πρόγραμμα στη Θεσσαλονίκη

Με παραπομπές από τον θεράποντα ιατρό και πλήρη κλινική αξιολόγηση στο ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου», το πρόγραμμα εφαρμόστηκε σε δύο δημοτικά γυμναστήρια και διήρκεσε έξι μήνες, με συνεδρίες δύο φορές την εβδομάδα.

Μετρήσεις πριν και μετά έδειξαν:

·         σημαντική μείωση δύσπνοιας,

·         βελτίωση μυϊκής αντοχής,

·         αναβάθμιση της ποιότητας ζωής,

·         μεγαλύτερη αυτονομία σε καθημερινές δραστηριότητες.

Η ΕΠΕ υπογραμμίζει ότι το μοντέλο αυτό μπορεί να αποτελέσει πρότυπο για επέκταση στο ΕΣΥ, καλύπτοντας ένα μεγάλο κενό στη χρόνια φροντίδα των αναπνευστικών νοσημάτων.

Π. Κατσαούνου: Ανάγκη προστασίας από λοιμώξεις: 18% θνητότητα από γρίπη ή RSV σε νοσηλευόμενους με ΧΑΠ

Με ιδιαίτερη έμφαση παρουσιάστηκαν τα νέα στοιχεία για τις αναπνευστικές λοιμώξεις.
Η Καθηγήτρια Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ Παρασκευή Κατσαούνου παρουσίασε δεδομένα σύμφωνα με τα οποία ασθενείς με ΧΑΠ που νοσηλεύθηκαν λόγω γρίπης ή RSV εμφάνισαν θνητότητα 18%, ένα εύρημα που καταδεικνύει την ιδιαίτερη ευαλωτότητα του πληθυσμού.

Η Κατσαούνου τόνισε ότι ο συστηματικός εμβολιασμός, ανεξαρτήτως ηλικίας, είναι απαραίτητος για κάθε άτομο με ΧΑΠ. Οι συστάσεις περιλαμβάνουν εμβολιασμό για:

·         πνευμονιόκοκκο,

·         γρίπη,

·         RSV,

·         COVID-19,

·         κοκκύτη (κάθε 10 έτη),

·         καθώς και εφάπαξ για έρπητα ζωστήρα.

«Ο εμβολιασμός αποτελεί θεμέλιο λίθο στην προστασία των ασθενών και στη μείωση των σοβαρών παροξύνσεων», υπογράμμισε.

Μια ολιστική προσέγγιση για το μέλλον της ΧΑΠ

Η ΕΠΕ διαμορφώνει ένα συνεκτικό πλαίσιο πολιτικών και δράσεων για τη ΧΑΠ, με προτεραιότητες:

·         την προώθηση της έγκαιρης διάγνωσης,

·         τη διεύρυνση των προγραμμάτων πνευμονικής αποκατάστασης,

·         την ενίσχυση του εμβολιασμού,

·         και τη δημιουργία ενιαίων πρωτοκόλλων για τη διαχείριση παροξύνσεων και τη διαδικασία εξιτηρίου.

Με βάση τα νέα δεδομένα και τις επιτυχημένες πιλοτικές εφαρμογές, η ΕΠΕ υπογραμμίζει ότι η ΧΑΠ μπορεί να αντιμετωπιστεί πιο αποτελεσματικά, με καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς και μικρότερη επιβάρυνση για το σύστημα υγείας.

Νίκος Γιαννόπουλος

Αφού κάνει μία επισκόπηση προηγούμενων δημόσιων παρέμβασέων της (για τον Εθνικό Ηλεκτρονικό Φάκελο Υγείας και τον Ελεγχο και Βελτιστοποίηση των κανόνων συνταγογράφησης) η ΕΠΕ εστιάζει το ενδιαφέρον της στις ανακοινώσεις που έκανε το Υπουργείο Υγείας στις 5 Σεπτεμβρίου.

Ο αρμόδιος Υπουργός Αδωνις Γεωργιάδης είχε δηλώσει τότε τα εξής: “Οδηγήσαμε το ελληνικό σύστημα υγείας σήμερα στο να είναι το πιο ψηφιοποιημένο σύστημα σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. (…) Και συλλογή δεδομένων από όλους τους Έλληνες ασθενείς 24 ώρες το 24ωρο, όπου σε συνδυασμό με το μεγάλο πρόγραμμα «Σπύρος Δοξιάδης» και τις προληπτικές εξετάσεις, συγκεντρώνονται τα δεδομένα υγείας όλου του ελληνικού πληθυσμού μέσα σε μια εφαρμογή.

Η συγκέντρωση ανωνυμοποιημένων δεδομένων μέσω του myHealth app δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη καινοτόμων θεραπειών μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Η Ελλάδα καλεί διεθνή ερευνητικά ιδρύματα και εταιρείες να αξιοποιήσουν αυτά τα δεδομένα, με στόχο να καταστεί παγκόσμιο hub στην επιστήμη της υγείας”.

Οπως συμπεραίνει η ΕΠΕ “από το πρώτο μέρος στις παραπάνω δηλώσεις προκύπτει ότι τα δεδομένα Υγείας ολόκληρου του πληθυσμού της Ελλάδας συγκεντρώνονται πλέον μαζικά, συστηματικά και κεντρικοποιημένα. Το γεγονός αυτό από μόνο του είναι άκρως επικίνδυνο σε επίπεδο συστημικού σχεδιασμού, καθώς οποιοδήποτε πρόβλημα ή περιστατικό παραβίασης ασφάλειας πολλαπλασιάζει τη σοβαρότητα της επίπτωσης του σχετικού ρίσκου, λόγω της έκτασης της ενδεχόμενης ζημιάς.

Πρόκειται για εξαιρετικά σημαντικό παράγοντα ρίσκου σε όλα τα επίπεδα ανάπτυξης και χρήσης των συστημάτων που το υποστηρίζουν, από τη σχεδίαση μέχρι και τη συντήρησή τους σε καθημερινή βάση. Προφανώς θα πρέπει να έχει αναλυθεί διεξοδικά, να έχει αξιολογηθεί συστηματικά κάθε αναμενόμενος κίνδυνος πραγματοποίησης (τυχαίος ή στοχευμένος), να έχουν ληφθεί τα αντίστοιχα αντισταθμιστικά μέτρα ήδη από τη σχεδίαση (για παράδειγμα, κατανεμημένες και απομονωμένες βάσεις δεδομένων στην τελική εγκατάσταση-χρήση), και κυρίως να έχουν ενημερωθεί και να έχουν συναινέσει ρητά σε αυτή τη διαχείριση των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων τους οι ίδιοι οι πολίτες-υποκείμενα, σύμφωνα με όσα προβλέπει ο ΓΚΠΔ”.

Η ΕΠΕ, που πιστεύει ότι οι πολίτες δεν ενημερώνονται επαρκώς για κρίσιμες λεπτομέρειες αυτών των λεπτομερειών, επικαλείται ένα ακόμα δυσλειτουργικό, κατά την οπτική της, παράδειγμα.

Για τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης από το νοσοκομείο Λάρισας δημοσιεύτηκαν, επίσης το Σεπτέμβριο του 2015, τα εξής: “Αναλυτικά, το σύστημα καθοδηγεί τον χειριστή κατά τη διαλογή, αναλύοντας κλινικά δεδομένα και εντοπίζοντας σήματα κινδύνου ακόμα και σε ασθενείς με συνήθη
συμπτώματα. Η διαδικασία περιλαμβάνει τη λήψη στοιχείων του ασθενούς, την καταγραφή ζωτικών σημείων που λαμβάνει νοσηλευτής, όπως είναι οι σφίξεις και ο κορεσμό οξυγόνου, και στη συνέχεια την ταξινόμηση της κατάστασης μέσω αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης. Το σύστημα προτείνει την κατάλληλη ειδικότητα ιατρού για την περίθαλψη, ενώ ο τελικός λόγος παραμένει στον νοσηλευτή”.

Κατά την ΕΠΕ η παραπάνω περιγραφή παρουσιάζει “τρία εξαιρετικά σοβαρά προβλήματα:

1. Η φράση “καθοδηγεί το χρήστη” που υπάρχει στο κείμενο είναι εντελώς διαφορετική από τη φράση “συμβουλεύει τον ειδικό” όπως θα έπρεπε να είναι βάσει των προβλέψεων του ΚΤΝ.

2. Η φράση “ταξινόμηση της κατάστασης μέσω αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης” δεν συνοδεύεται από κανέναν περιορισμό ή προδιαγραφή σχετικά με αυτούς τους αλγορίθμους. Στην Επείγουσα Ιατρική υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες και πρωτόκολλα με βάση τα οποία γίνεται η διαλογή ασθενών (triage), ενώ εδώ υπονοείται ότι η λήψη απόφασης από μοντέλα και αλγορίθμους ΤΝ μπορεί να είναι εντελώς αυτόνομη και ανεξάρτητη, χωρίς πλήρη επεξηγησιμότητα (explainability).

3. Η φράση “ο τελικός λόγος παραμένει στο νοσηλευτή” είναι εντελώς παραπλανητικός. Αρμόδιοι και υπεύθυνοι για τη διαλογή ασθενών στα Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών (ΤΕΠ) είναι εξειδικευμένοι ιατροί (Εντατικολόγοι), όχι Νοσηλευτές.

Παρόμοια προβλήματα η ΕΠΕ εντοπίζει και στην κυβερνητική πρωτοβουλία για τη σύναψη μνημονίου συνεργασίας με την OpenAΙ με σκοπό τη χρήση του εργαλείου του ChatGPT στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Για το πρόγραμμα ειπώθηκαν, μεταξύ άλλων, τα εξής: “Ποιος είναι ο στόχος; Να βοηθήσει τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές να κατανοήσουν και να είναι σε θέση να αξιοποιήσουν την Τεχνητή Νοημοσύνη με τρόπο ασφαλή, υποστηρικτικό και προσαρμοσμένο στις εξατομικευμένες εκπαιδευτικές ανάγκες τους. Ο σχεδιασμός του προγράμματος δίνει έμφαση στην υπεύθυνη χρήση και τη διαφάνεια, και τον ρόλο του εκπαιδευτικού ως σχεδιαστή της μαθησιακής εμπειρίας”.

Η ΕΠΕ όμως διαπιστώνει πως “δεν φαίνεται να υπάρχει καμία συγκεκριμένη πρόβλεψη, τουλάχιστον προς το παρόν, σχετικά με τη σκοπιμότητα και τον τρόπο ενσωμάτωσης εργαλείων genAI στα σχολεία. Δηλαδή, αντί ο στόχος να είναι η βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και της αντιμετώπισης τυχόν μειονεκτημάτων σε αυτή (για παράδειγμα, μαθησιακές δυσκολίες), το ίδιο το εργαλείο γίνεται αυτοσκοπός και χρόνος θα καταναλώνεται απλά για την εκμάθησή του, χωρίς συγκεκριμένο λόγο και πλάνο εφαρμογής. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν έντονες συζητήσεις στη διεθνή κοινότητα, τόσο στην Παιδαγωγική όσο και στην Πληροφορική, ως προς αυτά τα ζητήματα, με σημεία που ακόμα δεν έχουν αποσαφηνιστεί ως προς τα θετικά και τα αρνητικά τους χαρακτηριστικά. Όμως, στην Ελλάδα φαίνεται πως αυτή η έντονη και επίκαιρη συζήτηση δεν απασχολεί καθόλου την Πολιτεία. Για τους παραπάνω λόγους, η Homo Digitalis κατέθεσε στο Υπουργείο Παιδείας αίτημα χορήγησης εγγράφων για το μνημόνιο συνεργασίας «OpenAI for Greece»12”.

Νίκος Γιαννόπουλος

Το Υπουργείο Παιδείας, αφού ενημέρωσε τους διαπιστευμένους συντάκτες ότι το πρόβλημα λύθηκε μετά από τηλεφωνική επικοινωνία της Σοφίας Ζαχαράκη με τους υπευθύνους, ανακοίνωσε ότι το σύστημα δέχθηκε κυβερνοεπίθεση. Ακριβώς το ίδιο είχε ισχυριστεί και για τη δυσλειτουργία (πολύ πιο εκτεταμένη τότε) που παρατηρήθηκε, ακριβώς πριν από δύο χρόνια, τον Μάιο του 2023.

Ηταν όμως όντως “κυβερνοεπίθεση” η αιτία για την οποία τέθηκε εκτός λειτουργίας το σύστημα για δύο ώρες; Η Ενωση Πληροφορικών Ελλάδας με ανακοίνωσή της εξέφρασε αμφιβολίες συνοδεύοντας μάλιστα το κείμενό της με σοβαρή επιχειρηματολογία που καλό θα είναι να απαντηθεί κάποια στιγμή από το Υπουργείο και από το Ινστιστούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Οπως σημειώνει χαρακτηριστικά η ΕΠΕ ” έχουμε κουραστεί να ακούμε για δήθεν πολυπρόσωπες ομάδες από hackers που στοχεύουν τα Πληροφοριακά Συστήματα του ΙΕΠ. Για όποιον δεν το γνωρίζει, ενημερώνουμε ότι ακόμη κι ένας μαθητής του τομέα Πληροφορικής των ΕΠΑΛ, ο οποίος ίσως να μην έχει διάθεση να γράψει εξετάσεις εκείνη την ημέρα, μπορεί να δοκιμάσει μια επίθεση τύπου DDoS, χρησιμοποιώντας κάποιο έτοιμο σενάριο κελύφους (shell script) από τα πολλά που κυκλοφορούν ως εκπαιδευτικά παραδείγματα στο διαδίκτυο”.

Πηγή με γνώση του θέματος που μίλησε στο Libre τόνισε ότι “εφόσον θέλουμε να είμαστε σοβαροί πρέπει να αποδεχτούμε ότι πολύ δύσκολα υπήρξε κυβερνοεπίθεση στο εν λόγω σύστημα. Μάλλον έχουμε να κάνουμε με κατασκευαστική δυσλειτουργία του συστήματος. Το ίδιο συνέβη και τον Μάιο του 2023 άλλωστε. Το σύστημα υποτίθεται ότι είναι κατασκευασμένο για να “αντέχει” εκατομμύρια επισκέψεις τις ώρες και τις ημέρες αιχμής. Εδώ μιλάμε για ένα πρόβλημα στο log in. Για ποια κυβερνοεπίθεση μιλούν λοιπόν”;

Περαιτέρω στοιχεία για την κυβερνοεπίθεση το Υπουργείο δεν έδωσε στη δημοσιότητα. Γι’ αυτό και η ΕΠΕ προχώρησε σε διατύπωση συγκεκριμένων ερωτημάτων εκ των οποίων πολλά έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Το κυριότερο αφορά τον τρόπο με τον οποίο διατέθηκε, αν τελικώς διατέθηκε, το κονδύλι ύψους 595.200 ευρώ που είχε προβλεφθεί για μία σειρά ενεργειών στο σύστημα μετά το έντονο πρόβλημα που διαπιστώθηκε τον Μάιο του 2023. Μεταξύ αυτών των ενεργειών ήταν η ανάθεση σε ιδιωτική εταιρεία να κάνει στοχευμένες βελτιώσεις στην υποδομή καθώς και η εκπόνηση σχεδίου ανάκαμψης από καταστροφές.

Εχουν περάσει δύο χρόνια από τότε και δεν υπάρχει η παραμικρή ενημέρωση για το πως χρησιμοποιήθηκαν τα χρήματα και ποιο είναι το περιεχόμενο παραδοτέων έργων που είχαν ήδη καθοριστεί (όπως η μελέτη εφαρμογής, τα σενάρια ελέγχου λογισμικού και πλάνου δοκιμών ελέγχου κτλ.

Εν τέλει η ΕΠΕ ρωτά:

• Πως διαπιστώνεται και πως τεκμηριώνεται ότι πρόκειται για ένα ακόμα περιστατικό κυβερνοεπίθεσης”, στο ίδιο υποσύστημα, με τον ίδιο τρόπο, ξανά με επιτυχία;
• Πως ακριβώς ξοδεύτηκαν τα 595.200 ευρώ ακριβώς για αυτό το σκοπό, δηλαδή να διαπιστωθούν οι ελλείψεις και να βελτιωθεί η αξιοπιστία της ΤΘΔΔ;
• Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την “επιτυχία” των δύο μέχρι τώρα “κυβερνοεπιθέσεων” και για όποια πιθανόν ακολουθήσει στο μέλλον;

Η ΕΠΕ δεσμεύτηκε επίσης ότι εφόσον ενημερωθεί αναλυτικά θα καταθέσει δημόσια γνωμοδότηση για το περιστατικό σε σχέση με τα παραπάνω ερωτήματα.

Το Υπουργείο, άρα, χρωστά τεκμηριωμένες απαντήσεις. Αφενός για το που οφείλεται το νέο πρόβλημα, αφετέρου για τον τρόπο με τον οποίο ξοδεύτηκαν τα σχεδόν 600.000 ευρώ και αν τελικά οι προσπάθειες αναβάθμισης και ενίσχυσης του συστήματος έπιασαν τόπο.

Όπως επισημαίνει η ΕΠΕ,

• «μια ολόκληρη βάση δεδομένων με τα προφίλ όλων των μαθητών προσχολικής και σχολικής ηλικίας στην Ελλάδα έχει αξία πραγματικά ανεκτίμητη για ένα σωρό εταιρίες. Ακόμα και με ένα πολύ συντηρητικό νούμερο της τάξης των $20 ανά άτομο, πρόκειται για δεκάδες ή και εκατοντάδες εκατομμύρια δολαρίων». Και καταλήγει: «Με τη συγκεκριμένη σύμβαση το υπουργείο Παιδείας δίνει τη δυνατότητα σε μια ιδιωτική εταιρία να αντλήσει τέτοια δεδομένα από μια πολύ “δύσκολη” κατηγορία υποκειμένων, δηλαδή ανήλικα παιδιά και τις οικογένειές τους. Και μάλιστα χωρίς να τους δίνεται δυνατότητα αίτησης διαγραφής τους όπως προβλέπεται βάσει GDPR, ούτε και καμία τέτοια υποχρέωση της εταιρίας ποτέ στο μέλλον μετά τη λήξη της σύμβασης».

Ακολουθεί ολόκληρη η ανακοίνωση της ΕΠΕ

Εδώ και μερικές ημέρες έχουν δημοσιοποιηθεί οι λεπτομέρειες της σύμβασης μεταξύ υπουργείου Παιδείας και της εταιρίας Cisco, σχετικά με την παροχή υπηρεσιών τηλεδιάσκεψης για την κάλυψη των αναγκών τηλε-εκπαίδευσης εδώ και ένα χρόνο λόγω της πανδημίας.

Η Ένωση Πληροφορικών Ελλάδας (ΕΠΕ) έχει επισημάνει πολλές φορές στο παρελθόν ότι η προχειρότητα της αντιμετώπισης των έργων στις Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) αποτελεί, κάκιστη πρακτική, αλλά και άκρως επικίνδυνη συμπεριφορά εκ μέρους των αρμόδιων φορέων.

Πέρα από τις τοποθετήσεις των συνδικαλιστικών οργάνων των εκπαιδευτικών και ορισμένα δημοσιεύματα δεν έχει υπάρξει κάποια αντίδραση από τους συναρμόδιους φορείς και τις ανεξάρτητες Αρχές. Για την υπόθεση είναι πλέον γνωστά και δημοσιευμένα1,2,3 τα βασικά στοιχεία της. Ως ΕΠΕ επισημαίνουμε τρεις διαστάσεις του ζητήματος που χρειάζεται να διερευνηθούν ως προς την έκταση της ζημιάς που έχει προκληθεί:

1. Οικονομικά στοιχεία: Μαθαίνουμε ότι η σύμβαση που δημοσιεύτηκε αποτελεί στην πραγματικότητα μία ακόμα από τις πολλές τροποποιήσεις που έχουν γίνει επί της αρχικής τον τελευταίο 1,5 περίπου χρόνο. Το πραγματικό κόστος ανέρχεται σε πάνω από δύο εκατομμύρια ευρώ, παρότι το υπουργείο Παιδείας επέμενε μέχρι πρόσφατα ότι η παραχώρηση της υπηρεσίας (Webex) έχει γίνει δωρεάν από την εταιρία. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Ν.3861/2010, είναι υποχρεωτική η ανάρτηση στο διαδίκτυο πράξεων αποδοχής δωρεών από το Δημόσιο, καθώς φυσικά και συμβάσεων με συγκεκριμένο κόστος, τόσο σε προκηρύξεις-διαγωνισμούς όσο και σε απευθείας αναθέσεις. Τίποτα από αυτά δεν έχει συμβεί στη συγκεκριμένη περίπτωση.
2. Προσωπικά δεδομένα: Η υλοποίηση υπηρεσίας τηλε-εκπαίδευσης στα σχολεία αποτελεί εξ’ ορισμού ευαίσθητο και ιδιαίτερα απαιτητικό έργο ΤΠΕ. Από την αρχή της πανδημίας ως ΕΠΕ έχουμε δηλώσει4 έτοιμοι να συνεισφέρουμε στη σωστή σχεδίαση και υλοποίηση αυτού του σημαντικού έργου υποδομής, με σκοπό να παραμείνει διαθέσιμο και μετά την πανδημία. Στον τομέα των προσωπικών δεδομένων, όμως, η προχειρότητα δεν οδηγεί απλά σε οικονομικές επιπτώσεις, αλλά και σε παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών των μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας, συμπεριλαμβανομένων και των ανήλικων μαθητών.

Το νομοθετικό πλαίσιο που θέτει η ευρωπαϊκή οδηγία GDPR, που έχει ενσωματωθεί στο εθνικό Δίκαιο, είναι σαφέστατο και εξαιρετικά αυστηρό ως προς τις ποινές παραβίασής του. Στη σύμβαση του υπουργείου Παιδείας για το Webex, ειδικότερα στο άρθρο 8, έχουν παραβιαστεί βασικές αρχές και προβλέψεις της σχετικής νομοθεσίας. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Υπάρχει υποχρέωση ρητής άδειας (opt-in) του υποκειμένου προς τρίτους όταν ζητείται η παραχώρηση και η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. Η άδεια αυτή δεν επιτρέπεται να δοθεί από άλλο μέρος, π.χ. από το υπουργείο Παιδείας ή από εκπαιδευτικό προσωπικό εκ μέρους των κηδεμόνων των μαθητών, και μάλιστα χωρίς ρητή ενημέρωσή τους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση το υπουργείο Παιδείας φαίνεται να παραχωρεί αυτή την άδεια εκ μέρους των μαθητών και των κηδεμόνων τους, και μάλιστα χωρίς καμία σχετική ενημέρωσή τους.

Data Protection Impact Assessment (DPIA)5 είναι η μελέτη εκτίμησης αντικτύπου που συντάσσεται σε ορισμένες περιπτώσεις, προληπτικά και με σκοπό την καθοδήγηση των διαδικασιών GDPR, όταν τα προσωπικά δεδομένα αφορούν μεγάλες ομάδες πληθυσμού ή είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα (π.χ. ιατρικά) ή αφορούν ανηλίκους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως η μελέτη εκτίμησης αντικτύπου συντάχτηκε εκ’ των υστέρων6 και ενδεχομένως χωρίς οι συντάκτες της (Εργαστήριο Νομική Πληροφορικής, Παν. Αθηνών) να γνωρίζουν το περιεχόμενο της σύμβασης.

Σύμφωνα με την μελέτη εκτίμηση αντικτύπου (σελίδες 47-48) ο κίνδυνος παράνομης πρόσβασης στα προσωπικά δεδομένα που συλλέγονται κατά την τηλεκπαίδευση που τηρούνται στις υποδομές της CISCO από 1) Mη εξουσιοδοτημένο προσωπικό της CISCO 2) Yπεργολάβοι Επεξεργασίας που η CISCO έχει διορίσει 3) Κακόβουλοι «εισβολείς» (hackers/crackers) θεωρείται “περιορισμένος” (επιπέδου 2 με μέγιστο επίπεδο το 4) με δεδομένο ότι “Δεν τηρούνται προσωπικά δεδομένα μαθητών παρά μόνο στην εξαιρετική περίπτωση που αυτοί χρησιμοποιούν -παρά τις αντίθετες συστάσεις του ΥΠΑΙΘ- την πλατφόρμα τηλεκπαίδευσης μέσω της εφαρμογής της CISCO και μόνον εφόσον καταχωρίσουν σε αυτή το ονοματεπώνυμο και την πραγματική διεύθυνση email τους” . Η υπόθεση όμως αυτή είναι η εσφαλμένη η καταχώρηση των πραγματικών στοιχείων των μαθητών είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση καθώς οι μαθητές οφείλουν να δηλώνουν το ονοματεπώνυμό τους α)για την καταγραφή των απουσιών και β)για την αποφυγή εισόδου κακόβουλων χρηστών με ψευδώνυμα στις τάξεις. Συνεπώς η εκτίμηση του κινδύνου όσον αφορά την παράνομη πρόσβασης στα προσωπικά δεδομένα των μαθητών είναι εσφαλμένη αφού βασίζεται σε λάθος υπόθεση.

3. Κοινωνική-ηθική διάσταση: Είναι πραγματικά δύσκολο να κατανοήσει κάποιος το λόγο που το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε την παραχώρηση εξαιρετικά πολύτιμων δεδομένων δωρεάν σε μια ιδιωτική εταιρία, χωρίς μάλιστα να ενημερώσει κανέναν. Πολύ περισσότερο, όταν τα δεδομένα αυτά αφορούν παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας, καθώς και των γονέων τους, δηλαδή περίπου 1,5 εκατομμυρίων πολιτών.

Αναφέρεται το επιχείρημα ότι πρόκειται για ανωνυμοποιημένα μετα-δεδομένα, δηλαδή πληροφορίες που υποτίθεται δεν ταυτοποιούν συγκεκριμένα πρόσωπα. Πέρα του ότι αυτό βάσει της σύμβασης δεν διασφαλίζεται στην πράξη με κανένα μηχανισμό επίβλεψης βάσει GDPR (βλ. παραπάνω), αξίζει να αναφερθεί το εξής παράδειγμα:

Η εφαρμογή Webex βλέπει και καταγράφει την IP κάθε συμμετέχοντα. Αυτό γίνεται υποχρεωτικά για λόγους ταυτοποίησης του δικτύου, π.χ. αν είναι στο σχολικό δίκτυο. Ταυτόχρονα η IP καταγράφεται και από third-parties, με cookies ή κατά την επίσκεψη σε sites (όχι μόνο του συγκεκριμένου ενδιαφερόμενου).

Αυτά τα δύο σύνολα κάποια στιγμή είναι διαθέσιμα ως ανωνυμοποιημένα δεδομένα τηλεμετρίας, καθώς η IP δεν θεωρείται “προσωπικό” δεδομένο και η αποδοχή cookies το επιτρέπει ακόμα και εντός του GDPR. Όταν λοιπόν αυτά τα δεδομένα συνδυαστούν, τα δεδομένα από το Webex “ερμηνεύουν” πολλά άλλα δεδομένα traffic, ή και το αντίστροφο.

Με παρόμοιο τρόπο μπορεί κάποιος να ανακαλύψει για συγκεκριμένη IP σε συγκεκριμένη ώρα, δηλαδή για κάποιο μαθητή/οικογένεια, την περιοχή διαμονής, την οικογενειακή κατάσταση (αν έχει αδέλφια στην ίδια ηλικία), την οικονομική κατάσταση (αν συνδέονται με ένα Η/Υ και με καλή/κακή σύνδεση ISP), κτλ.

Τα παραπάνω οδηγούν σε συγκεκριμένα προφίλ συμπεριφοράς, όχι μόνο για λόγους μάρκετινγκ όπως νομίζει ο περισσότερος κόσμος. Για παράδειγμα, οι τράπεζες τα χρησιμοποιούν για να κάνουν εκτίμηση πιστοληπτικής ικανότητας υποψήφιου πελάτη, πολλές φορές πριν καν έρθουν σε επαφή μαζί του. Το ίδιο και οι ασφαλιστικές εταιρίες, π.χ. Υγείας ή οχημάτων, που κάνουν εκτίμηση κινδύνου και συσχέτιση με άλλα δημογραφικά δεδομένα, βάσει τόπου διαμονής, ηλικίας, οικογενειακής κατάστασης, κτλ.

Η κοστολόγηση των παραπάνω δεδομένων είναι δύσκολη, καθώς εξαρτάται κυρίως από τη λεπτομέρεια και τη μαζικότητα. Ένα τέτοιο προφίλ από μόνο του δεν σημαίνει σχεδόν τίποτα και, κατά κανόνα, καμία ιδιωτική εταιρία δεν ενδιαφέρεται για το όνομα ή τη διεύθυνση κατοικίας ενός μεμονωμένου πολίτη. Όμως, μια ολόκληρη βάση δεδομένων με τα προφίλ όλων των μαθητών προσχολικής και σχολικής ηλικίας στην Ελλάδα έχει αξία πραγματικά ανεκτίμητη για ένα σωρό εταιρίες. Ακόμα και με ένα πολύ συντηρητικό νούμερο της τάξης των $20 ανά άτομο, πρόκειται για δεκάδες ή και εκατοντάδες εκατομμύρια $. Με τη συγκεκριμένη σύμβαση το υπουργείο Παιδείας δίνει τη δυνατότητα σε μια ιδιωτική εταιρία να αντλήσει τέτοια δεδομένα από μια πολύ “δύσκολη” κατηγορία υποκειμένων, δηλαδή ανήλικα παιδιά και τις οικογένειές τους. Και μάλιστα χωρίς να τους δίνεται δυνατότητα αίτησης διαγραφής τους όπως προβλέπεται βάσει GDPR, ούτε και καμία τέτοια υποχρέωση της εταιρίας ποτέ στο μέλλον μετά τη λήξη της σύμβασης (βλ. άρθρο 8).

Mε βάση τα όσα γίνονται γνωστά σήμερα, το υπουργείο όχι μόνο δεν ζήτησε την άδεια γονέων για να προβεί σε αυτή την παραχώρηση, αλλά το έκανε χωρίς αξιόπιστη μελέτη εκτίμηση αντικτύπου, χωρίς διαφάνεια και χωρίς την παραμικρή αποζημίωση εκ μέρους της εταιρίας.

Eπισημαίνουμε ως ΕΠΕ την υποχρέωση της Πολιτείας να τηρεί τους Νόμους που η ίδια θεσμοθετεί και να μην απαξιώνει και παραβιάζει τα δικαιώματα των πολιτών τους οποίους έχει υποχρέωση να προστατεύει και υπηρετεί. Αναμένουμε την άμεση, σοβαρή και καθοριστική παρέμβαση των συναρμόδιων φορέων στην υπόθεση και είμαστε πρόθυμοι να συνεισφέρουμε σε αυτό.