Οι επάλληλες κρίσεις αυτής της περιόδου (υγειονομική, ενεργειακή, πληθωριστική), η φτωχοποίηση τμημάτων του πληθυσμού και η γενικευμένη κοινωνική ανασφάλεια, επιδεινώνουν το πρόβλημα των εξαρτήσεων (όχι μόνο από ναρκωτικά αλλά και από αλκοόλ, καθώς και από αναδυόμενες εξαρτήσεις όπως το διαδίκτυο, τα ηλεκτρονικά παιγνίδια και ο τζόγος) και οδηγούν – σε συνδυασμό με τη νεοφιλελεύθερη διαχείριση από την κυβέρνηση της ΝΔ που απαξιώνει τις δημόσιες δομές και εντείνει τις ανισότητες – στην περαιτέρω εξαθλίωση μιας κοινωνικής ομάδας υψηλής ευαλωτότητας όπως τα εξαρτημένα άτομα.

Η πανδημία και η υποβάθμιση όλων των υπόλοιπων υγειονομικών αναγκών, δημιούργησε πολλαπλά λειτουργικά προβλήματα στους δημόσιους φορείς για την αντιμετώπιση των εξαρτήσεων και σήμερα προέχει η «επούλωση των πληγών» της υγειονομικής κρίσης. Απαιτείται όμως και μια επικαιροποιημένη εθνική στρατηγική για τις εξαρτήσεις στην μετά-covid εποχή, με καθολική, ισότιμη και πλουραλιστική κάλυψη των αναγκών (από την πρόληψη και τη μείωση της βλάβης μέχρι την απεξάρτηση και την κοινωνική επανένταξη), αλλά και με σεβασμό των δικαιωμάτων των εξαρτημένων. Είναι η ώρα της διασύνδεσης και των συνεργειών ανάμεσα στις διαφορετικές δομές για την αντιμετώπιση των εξαρτήσεων με τις δομές της ΠΦΥ, τις κοινοτικές δομές Ψυχικής Υγείας και τις κοινωνικές υπηρεσίες της Αυτοδιοίκησης.

Αυτό που σε κάθε περίπτωση δε χρειάζεται είναι η διαχείριση του προβλήματος των εξαρτήσεων με όρους επικοινωνιακούς και μικροπολιτικής εκμετάλλευσης, η «κοινωνική ευαισθησία» χωρίς ουσιαστική μέριμνα, η αποσπασματικότητα των δράσεων και η αγνόηση των κοινωνικών προσδιοριστών του φαινομένου.

Με άλλα λόγια, και η υπόθεση των εξαρτήσεων είναι ζήτημα που για να αντιμετωπιστεί δομικά απαιτεί πολιτικές Ισότητας και Κοινωνικής Αξιοπρέπειας, δηλαδή αριστερές και προοδευτικές πολιτικές.

Για παράδειγμά η κατοχή μικρών ποσοτήτων αποποινικοποιήθηκε. Όχι μόνο για τη κάνναβη, αλλά και για την ηρωίνη, την έκσταση ή την κρυσταλλική μεθαμφεταμίνη. Η διακίνηση ναρκωτικών εξακολουθεί να αποτελεί ποινικό αδίκημα, αλλά η κατοχή μικρών ποσοτήτων τιμωρείται ως πλημμέλημα, όπως η παράνομη στάθμευση.

Μπορεί να αποτελέσει το πορτογαλικό παράδειγμα πρότυπο και για άλλες χώρες; Αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει η γερμανική DEUTSCHE WELLE με το ρεπορτάζ της “Θετική εξέλιξη σε όλους τους τομείς”, το οποίο και παρατίθεται:

«Θετική εξέλιξη σε όλους τους τομείς»

Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους. Φυσικά και συνεχίζεται το εμπόριο ναρκωτικών, όπως εξακολουθούν να υπάρχουν και τοξικομανείς, αλλά έχει μειωθεί ο αριθμός των φυλακισμένων σε σχέση με πριν από 25 χρόνια και έχει μειωθεί ο αριθμός των χρηστών.

Τέλη της δεκαετίας του 1990 καταγράφονταν 200 θάνατοι και 10.000 συλλήψεις ετησίως. Οι φυλακές είχαν γεμίσει από τοξικομανείς και μικροεμπόρους, η πολιτική είχε σηκώσει τα χέρια ψηλά. Στη συνέχεια όμως μια κόρη του προέδρου του Κοινοβουλίου πέθανε από υπερβολική δόση και στη συνέχεια ο πατέρας της ζήτησε δημόσια από το κράτος να δίνει ναρκωτικά με ελεγχόμενο τρόπο. Η επαναστατική αυτή πρόταση δεν βρήκε ανταπόκριση, αλλά από το 2001 όποιος καπνίζει μαριχουάνα δεν διώκεται ποινικά, ούτε καν όταν παίρνει ναρκωτικά με σύριγγα.

 Ο Ζοάο Γκουλά είναι ένας από τους αρχιτέκτονες της πορτογαλικής πολιτικής για τα ναρκωτικά, επικεφαλής του Ινστιτούτου Εξάρτησης και επί πολλά χρόνια επικεφαλής του Κέντρου Παρακολούθησης Ναρκωτικών. Η πορτογαλική συνταγή είναι κοινωνική εργασία για περιστασιακούς χρήστες μαριχουάνας, θεραπεία για τοξικομανείς και αυστηρότερες ποινές για εμπόρους.

«Σήμερα μπορούμε να πούμε ότι τίποτα δεν συνέβη από αυτά που προέβλεπαν οι επικριτές μας. Το αντίθετο μάλιστα, είχαμε πολύ θετική εξέλιξη σε όλους τους τομείς. Πρωταρχικός μας στόχος ήταν και είναι να προσφέρουμε βοήθεια στους ανθρώπους, τις υπηρεσίες που χρειάζονται. Δίνουμε συμβουλές στους εξαρτημένους και προσφέρουμε θεραπεία. Εάν ανακαλύψουμε παράγοντες κινδύνου, όπως οικογενειακά προβλήματα ή ψυχολογικές ευπάθειες, προσπαθούμε να αποτρέψουμε τους ανθρώπους να συνεχίσουν τη ζωή τους μέσα στα ναρκωτικά. Αυτό είναι ένα μεγάλο πλεονέκτημα του συστήματός μας».

Πρόστιμα και όχι φυλακίσεις για χρήστες

Οι επιτρεπόμενες μικροποσότητες ορίζονται επακριβώς και όποιος συλλαμβάνεται με αυτές του επιβάλλεται απλά πρόστιμο.

Αλλά πάνω από όλα ο συλληφθείς προσέρχεται ενώπιον της Επιτροπής  Καταπολέμησης της Τοξικομανίας, που αποτελείται από δικηγόρους, κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους.

Ο Βάσκο Γκόμες είναι επικεφαλής μιας τέτοιας επιτροπής στη Λισαβόνα. «Περίπου το 80% αυτών που έρχονται σε εμάς είναι περιστασιακοί χρήστες», λέει. «Τους διαφωτίζουμε για τους κινδύνους, τους ενημερώνουμε και τους βοηθάμε να αντισταθούν στους μελλοντικούς πειρασμούς».

Παλαιότερα η Πορτογαλία έδινε πολλά χρήματα για μαζικές διώξεις εγκλημάτων που σχετίζονταν με τα ναρκωτικά. Σήμερα το κράτος χρηματοδοτεί συμβουλευτικά κέντρα, προγράμματα υποκατάστασης και θεραπείες. «Είναι πολύ καλύτερα έτσι από το να στέλνεις τους χρήστες αμέσως στη φυλακή» λέει ο Γκόμες. Το 2000 η Πορτογαλία είχε γύρω στους 100.000 τοξικομανείς, το 1% του πληθυσμού. Το 2019, πριν την πανδημία καταγράφηκαν 25.000 χιλιάδες. Βέβαια υπάρχουν και πισωγυρίσματα και κριτική. Γιατί με την πανδημία πολλοί καταφεύγουν και πάλι στα ναρκωτικά, ενώ ασκείται κριτική στα προγράμματα υποκατάστασης. Πολλοί θεωρούν ως πραγματική λύση την αποτοξίνωση.

Πηγές: DW, ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ