Η γεωπολιτική αστάθεια, οι ένοπλες συγκρούσεις, αλλά και η διογκούμενη διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια, συνθέτουν ένα δύσκολο σκηνικό που απαιτεί άμεση και συντονισμένη δράση. 

Ρούλα Σκουρογιάννη

Στασιμότητα στους δείκτες και η παγίδα της ημιτελούς θωράκισης

Τα στοιχεία αποκαλύπτουν ότι το 90% των βρεφών παγκοσμίως έλαβε τουλάχιστον μία δόση του εμβολίου DTP (διφθερίτιδας, τετάνου και κοκκύτη), ενώ το 85% ολοκλήρωσε το σχήμα των τριών δόσεων. Αν και παρατηρείται οριακή άνοδος σε σχέση με το προηγούμενο έτος, η κάλυψη παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα στενό εύρος διακυμάνσεων που μας ταλαιπωρεί εδώ και πάνω από μία δεκαετία.

Το πιο ανησυχητικό φαινόμενο, ωστόσο, δεν είναι τα παιδιά που δεν εμβολιάστηκαν ποτέ, αλλά εκείνα που ξεκινούν τη διαδικασία και στη συνέχεια «χάνονται» από το σύστημα υγείας. Αυτή η στασιμότητα εντοπίζεται κυρίως σε αναπτυσσόμενες χώρες που λαμβάνουν στήριξη από τη Διεθνή Συμμαχία για τα Εμβόλια (Gavi). Η έλλειψη συνέχειας αφήνει τα παιδιά μετέωρα και εκτεθειμένα, ακυρώνοντας στην πράξη τις προσπάθειες της πρώτης δόσης.

Η επιστροφή της ιλαράς ως καμπανάκι κινδύνου

Η ιλαρά, ένας από τους πιο μεταδοτικούς ιούς στον κόσμο, αποτελεί τον πιο σκληρό κριτή των εμβολιαστικών κενών. Περίπου 7,3 εκατομμύρια βρέφη που ξεκίνησαν τον βασικό εμβολιασμό τους δεν έλαβαν ποτέ την πρώτη δόση για την ιλαρά. Η κάλυψη για την πρώτη δόση παρέμεινε στο 84% και για τη δεύτερη στο 77% – ποσοστά που απέχουν δραματικά από το ασφαλές όριο του 95% που εγγυάται τη συλλογική ανοσία.

Ως άμεσο αποτέλεσμα αυτής της εμβολιαστικής τρύπας, δεκάδες χώρες ήρθαν αντιμέτωπες με μεγάλες και επιθετικές εξάρσεις ιλαράς. Όπως τονίζει η UNICEF, η απώλεια παιδικών ζωών από ασθένειες που προλαμβάνονται με ένα απλό και φθηνό εμβόλιο αποτελεί μια τραγωδία που μπορεί και πρέπει να αποφευχθεί.

Αντιθέσεις: Η σκληρή καθημερινότητα του πολέμου και η χαλάρωση της Δύσης

Η ανάλυση των δεδομένων φέρνει στο φως μια διπλή πρόκληση. Από τη μία πλευρά, στις εμπόλεμες και ανθρωπιστικά εύθραυστες περιοχές, τα συστήματα υγείας λυγίζουν κάτω από το βάρος της ανασφάλειας και της υποχρηματοδότησης. Χώρες όπως η Συρία καταγράφουν σημαντικές απώλειες στην εμβολιαστική κάλυψη μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Ωστόσο, υπάρχουν και φωτεινά παραδείγματα: το Σουδάν πέτυχε μια εντυπωσιακή αύξηση της τάξης των 35 ποσοστιαίων μονάδων στην πρώτη δόση DTP, αποδεικνύοντας ότι η θέληση και η σωστή οργάνωση μπορούν να φέρουν αποτελέσματα ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες.

Από την άλλη πλευρά, στον ανεπτυγμένο κόσμο και στις χώρες μεσαίου εισοδήματος, παρατηρείται μια εξίσου επικίνδυνη τάση οπισθοδρόμησης. Εκεί, η εύκολη πρόσβαση στα εμβόλια συνοδεύεται συχνά από μια επικίνδυνη χαλάρωση της πολιτικής δέσμευσης, δομικά προβλήματα στην οργάνωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας και ένα αυξανόμενο κύμα εμβολιαστικής διστακτικότητας. Χαρακτηριστικά, χώρες με παραδοσιακά ισχυρά συστήματα, όπως η Νότια Αφρική ή η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, είδαν τα ποσοστά τους να υποχωρούν δραματικά, αποδεικνύοντας ότι κανένα σύστημα υγείας δεν είναι απρόσβλητο από την εφησυχασμό.

Η υποβάθμιση των δεδομένων απειλεί τις μελλοντικές στρατηγικές

Ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Δρ Tedros Adhanom Ghebreyesus, υπενθυμίζει ότι ο εμβολιασμός είναι η πιο αποδοτική και δίκαιη παρέμβαση στη δημόσια υγεία. Παρά την ιστορική πρόοδο των τελευταίων 25 ετών, οι βάσεις αυτού του οικοδομήματος τώρα κλυδωνίζονται.

Οι περικοπές στη διεθνή χρηματοδότηση έχουν αρχίσει να επηρεάζουν τα συστήματα καταγραφής. Η δραματική μείωση των εθνικών ερευνών εμβολιασμού δυσχεραίνει τον εντοπισμό των παιδιών που μένουν απροστάτευτα. Χωρίς αξιόπιστα και έγκαιρα δεδομένα, οι υγειονομικές αρχές «τυφλώνονται», γεγονός που καθιστά σχεδόν βέβαιη την εμφάνιση νέων, απρόβλεπτων επιδημιών.

Οι τέσσερις πυλώνες για την ανάκτηση του χαμένου εδάφους

Για να επιτευχθεί η αναγκαία στροφή και να καλυφθεί το χαμένο έδαφος, ο ΠΟΥ και η UNICEF καλούν τις κυβερνήσεις και τους παγκόσμιους εταίρους να εστιάσουν σε τέσσερις άμεσες προτεραιότητες:

• Στοχευμένη στήριξη των εμβολιαστικών προγραμμάτων σε εμπόλεμες και ευάλωτες περιοχές, προκειμένου να προσεγγιστούν τα παιδιά που έχουν αποκοπεί από τις υπηρεσίες υγείας.
• Συστηματική καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και των θεωριών συνωμοσίας, με παράλληλη οικοδόμηση μιας σχέσης εμπιστοσύνης με τους γονείς και την τοπική κοινότητα.
• Εξασφάλιση βιώσιμων πόρων και ενίσχυση της χρηματοδότησης των εμβολιαστικών προγραμμάτων, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
• Επένδυση σε ισχυρά συστήματα καταγραφής και επιδημιολογικής επιτήρησης, ώστε κάθε δόση να φτάνει εκεί που υπάρχει πραγματική ανάγκη, προλαμβάνοντας τις εξάρσεις ασθενειών πριν πάρουν ανεξέλεγκτες διαστάσεις.

Στη χώρα μας, μεταπανδημικά, τα δεδομένα από το Δίκτυο Παρατηρητών Νοσηρότητας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, υποδεικνύουν έναρξη της εποχικής δραστηριότητας μεταξύ 10 Νοεμβρίου και 10 Δεκεμβρίου, ενώ η κορύφωση παρατηρείται γύρω στις αρχές του έτους.

«Σύμφωνα και με τα επιδημιολογικά δεδομένα που έχουν καταγραφεί από την επικράτηση της γρίπης στο νότιο ημισφαίριο, τη φετινή περίοδο στη χώρα μας αναμένεται η δραστηριότητα της εποχικής γρίπης να έχει μακρύτερη διάρκεια και με βαρύτερη νόσηση» αναφέρει μιλώντας στο Αθηναϊκό Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ), η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη.

Έως σήμερα, λόγω και της παρατεταμένης καλοκαιρίας στη χώρα μας, καταγράφονται μεν κρούσματα στον πληθυσμό, ωστόσο ο αριθμός δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλος. Όπως εξηγεί η κ. Αγαπηδάκη, συνήθως η περίοδος της εποχικής γρίπης διαρκεί από τον Οκτώβριο έως τα τέλη Μαρτίου. «Ωστόσο, φέτος, υπάρχει η εκτίμηση ότι η εποχική γρίπη στη χώρα μας ενδεχομένως θα έχει διάρκεια ακόμα και μέχρι το τέλος Απριλίου, κάτι που έχει ήδη θέσει σε εγρήγορση τους αρμόδιους φορείς και καθιστά επιτακτικό τον αντιγριπικό εμβολιασμό, ιδιαιτέρως για ανθρώπους με ευάλωτο ανοσοποιητικό σύστημα, όπως είναι τα άτομα με χρόνια νοσήματα, οι ηλικιωμένοι, οι έγκυες, τα βρέφη και τα μικρά παιδιά».

Ποιο στέλεχος γρίπης φαίνεται να επικρατεί

«Τα επιδημιολογικά δεδομένα του νότιου ημισφαιρίου, το οποίο προηγείται χρονικά του βόρειου όσον αφορά στη δραστηριότητα της εποχικής γρίπης, δίνουν μία ένδειξη του τι μπορεί να περιμένει η Ευρώπη για την τρέχουσα περίοδο εποχικής γρίπης. Στην Ιαπωνία και την Αυστραλία το εποχικό κύμα άρχισε νωρίτερα απ’ ό,τι συνήθως και χαρακτηρίστηκε από υψηλή μετάδοση στην κοινότητα, ξεπερνώντας το μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας.

Το κύμα χαρακτηρίστηκε κυρίως από την κυκλοφορία του στελέχους A/H1N1pdm, με χαμηλότερα επίπεδα του ιού B/Victoria. Ο ιός A/H3N2 ανιχνεύθηκε σε χαμηλά επίπεδα καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου, αν και στη Ν. Αφρική σημείωσε υψηλή κυκλοφορία κατά τους χειμερινούς μήνες», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) Χρήστος Χατζηχριστοδούλου.

Πρώιμα δεδομένα από το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνουν επικράτηση του αντιγονικά μετατοπισμένου κλάδου Κ του υπότυπου Α(Η3Ν2) στις ανιχνεύσεις, κάτι το οποίο ενδεχομένως υποδεικνύει αυξημένη μεταδοτικότητα. Τα Εθνικά Κέντρα Αναφοράς Γρίπης Νότιας και Βόρειας Ελλάδας ελέγχουν την ενδεχόμενη κυκλοφορία του εν λόγω κλάδου και στη χώρα μας».

Ασπίδα προστασίας ο εμβολιασμός

Ο αποτελεσματικότερος τρόπος πρόληψης είναι ο εμβολιασμός με το αντιγριπικό εμβόλιο, το οποίο, όταν χορηγηθεί σωστά και έγκαιρα, προφυλάσσει από τη μετάδοση του ιού της γρίπης και συμβάλλει στην προστασία από τις σοβαρές επιπλοκές της. Το αντιγριπικό εμβόλιο πρέπει να χορηγείται έγκαιρα και πριν από την έναρξη της περιόδου έξαρσης των κρουσμάτων, δεδομένου ότι απαιτούνται περίπου δύο εβδομάδες για την επίτευξη ανοσολογικής απάντησης.

Πέρυσι είχαν εμβολιαστεί κατά της γρίπης 2,4 εκατομμύρια πολίτες και φέτος μέχρι 11 Νοεμβρίου, περίπου 1 εκατομμύριο έχουν εμβολιαστεί.

Με την πορεία των εμβολιασμών στη χώρα μας να βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή και τον χειμώνα να πλησιάζει, φέρνοντας μαζί του την έξαρση των ιώσεων, η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας, Ειρήνη Αγαπηδάκη, εφιστά την προσοχή στους πολίτες για τον αντιγριπικό εμβολιασμό.

«Έχει μεγάλη αξία να μην αμελούμε τον ετήσιο εμβολιασμό για την εποχική γρίπη», σημειώνει η κ. Αγαπηδάκη και προσθέτει: «Το συμβατικό αντιγριπικό εμβόλιο μπορεί να γίνει πανεύκολα, δωρεάν και δεν χρειάζεται συνταγογράφηση από γιατρό. Μπορεί να χορηγηθεί σε κάθε πολίτη, ασφαλισμένους και ανασφάλιστους, τόσο μέσω των δημόσιων δομών υγείας, όσο και στα φαρμακεία. Κάθε εμβολιασμός καταχωρίζεται υποχρεωτικά στο Εθνικό Μητρώο Εμβολιασμών, εξασφαλίζοντας σωστή παρακολούθηση, ενημέρωση των αρμόδιων φορέων και προστασία της δημόσιας υγείας».

Η κ. Αγαπηδάκη επισημαίνει ότι κάθε χρόνο το αντιγριπικό εμβόλιο είναι επικαιροποιημένο, με βάση το στέλεχος της γρίπης που αναμένεται να επικρατήσει και χαρακτηρίζει τον εμβολιασμό ως την πιο αποτελεσματική ασπίδα προστασίας και στρατηγική πρόληψης, προκειμένου να σωθούν ζωές, συμβάλλοντας παράλληλα στη μείωση του φόρτου των υπηρεσιών υγείας.

Η αρμόδια αναπληρώτρια υπουργός Υγείας κάνει ειδική μνεία στη σημασία οι γιατροί και οι επαγγελματίες υγείας να ενημερώνουν τον πληθυσμό για την προστασία που παρέχουν τα εμβόλια, μειώνοντας σημαντικά την πιθανότητα νοσηλείας και θανάτου από επιπλοκές.

«Η πρόληψη είναι πάντα η καλύτερη θεραπεία και ο αντιγριπικός εμβολιασμός είναι το πιο απλό και αποτελεσματικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Ας αντιμετωπίσουμε τον εμβολιασμό όχι ως μια απλή υποχρέωση, αλλά ως πράξη υπευθυνότητας και κοινωνικής αλληλεγγύης. Μια μικρή, αλλά σημαντική προληπτική ενέργεια σήμερα, που θα αποτρέψει σοβαρές συνέπειες αύριο», καταλήγει η κ. Αγαπηδάκη.

Ποιοι πρέπει να εμβολιαστούν:

• Άτομα ηλικίας 60 ετών και άνω
• Βρέφη και παιδιά ηλικίας 6 μηνών ως 5 ετών
• Παιδιά ηλικίας άνω των 5 ετών και ενήλικες με έναν ή περισσότερους από τους παρακάτω επιβαρυντικούς παράγοντες ή χρόνια νοσήματα:
• Χρόνια νοσήματα αναπνευστικού, όπως άσθμα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια.
• Καρδιακή νόσο με σοβαρή αιμοδυναμική διαταραχή
• Ανοσοκαταστολή (κληρονομική ή επίκτητη)
• Μεταμόσχευση οργάνων και μεταμόσχευση μυελού των οστών
• Δρεπανοκυτταρική αναιμία (και άλλες αιμοσφαιρινοπάθειες)
• Σακχαρώδη διαβήτη ή άλλο χρόνιο μεταβολικό νόσημα
• Χρόνια νεφροπάθεια
• Χρόνιες παθήσεις ήπατος
• Νευρολογικά-νευρομυϊκά νοσήματα
• Σύνδρομο Down
• Έγκυες ανεξαρτήτως ηλικίας κύησης, λεχωΐδες και θηλάζουσες.
• Άτομα με νοσογόνο παχυσαρκία (Δείκτη Μάζας Σώματος >40Kg/m2) και παιδιά με ΔΜΣ >95ηΕΘ.
• Παιδιά που παίρνουν ασπιρίνη μακροχρόνια (πχ για νόσο Kawasaki, ρευματοειδή αρθρίτιδα και άλλα).
• Άτομα που βρίσκονται σε στενή επαφή με παιδιά μικρότερα των 6 μηνών ή φροντίζουν ή διαβιούν με άτομα με υποκείμενο νόσημα, που αυξάνει τον κίνδυνο επιπλοκών της γρίπης.
• Κλειστοί πληθυσμοί, όπως εσωτερικοί σπουδαστές (σχολείων, στρατιωτικών και αστυνομικών σχολών, ειδικών σχολείων κλπ), νεοσύλλεκτοι και προσωπικό ιδρυμάτων χρονίως πασχόντων, μονάδων φιλοξενίας ηλικιωμένων, καταστημάτων κράτησης.
• Εργαζόμενοι σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας (ιατρονοσηλευτικό προσωπικό, λοιποί εργαζόμενοι, φοιτητές επαγγελμάτων υγείας σε κλινική άσκηση) και σε κέντρα διαμονής προσφύγων-μεταναστών.
• Άστεγοι.
• Κτηνίατροι, πτηνοτρόφοι, χοιροτρόφοι, εκτροφείς [συμπεριλαμβανομένων εκτροφέων μίνκ (γουνοφόρα θηλαστικά)], σφαγείς και γενικά άτομα που έρχονται σε συστηματική επαφή με πτηνά ή χοίρους.

Σημειώνεται ότι για την τρέχουσα χειμερινή περίοδο, ο ιός της γρίπης θα κυκλοφορήσει παράλληλα με τον ιό SARS-CoV-2, που προκαλεί τη νόσο COVID-19.

Ο εμβολιασμός κατά των δύο ιών παραμένει το σημαντικότερο διαθέσιμο μέτρο πρόληψης, ιδιαίτερης αξίας για τις ομάδες υψηλού κινδύνου. Παράλληλα η τήρηση των κανόνων πρόληψης των λοιμώξεων αναπνευστικού (όπως συχνό πλύσιμο των χεριών, αποφυγή συγχρωτισμού, αερισμός των χώρων) αποτελούν πρόσθετα μέτρα, ενώ συστήνεται επίσης η έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής φροντίδας επί εμφάνισης κλινικής συμπτωματολογίας.

Με το σύνθημα τουΠ.Ο.Υ.:«Η Ανοσοποίηση για όλους είναι Ανθρώπινα Εφικτή» (Immunization for all is Humanly Possible), τονίζεται το δικαίωμα όλων των ανθρώπων στην πρόσβαση σε ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια.

«Ο εμβολιασμός έχει διαχρονικά συμβάλει στην εξάλειψη ασθενειών που στο παρελθόν προκαλούσαν σοβαρές επιδημίες και υψηλή θνησιμότητα», αναφέρει σε σχετική ανακοίνωσή του ο Πανελλήνιος Φαρμακευτικός Σύλλογος.

Παρά την πρόοδο, η παγκόσμια κοινότητα συνεχίζει να αντιμετωπίζει προκλήσεις: κενά στην εμβολιαστική κάλυψη, ανισότητες στην πρόσβαση, εστίες παραπληροφόρησης και νέες απειλές από αναδυόμενα λοιμώδη νοσήματα. Οι πρόσφατες επιδημίες ιλαράς στην Ευρώπη αναδεικνύουν την ανάγκη για συνεχή επένδυση στην πρόληψη και για διατήρηση της συλλογικής ανοσίας.

Στην Ελλάδα, το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών και Εφήβων 2025 περιλαμβάνει 16 εμβόλια που στοχεύουν στην πρόληψη σοβαρών νοσημάτων. Οι γονείς καλούνται να ενημερώνονται τακτικά για τις απαιτούμενες δόσεις και να φροντίζουν για την έγκαιρη κάλυψη των παιδιών και των εφήβων τους, εξασφαλίζοντας την αποτελεσματική προστασία τους.

Ταυτόχρονα, ο εμβολιασμός των ενηλίκων αποτελεί βασικό πυλώνα πρόληψης. Εμβόλια όπως αυτά κατά της εποχικής γρίπης, του πνευμονοκόκκου, του αναπνευστικού συγκυτιακού ιού, του έρπητα ζωστήρα και της ηπατίτιδας Β, προστατεύουν τις ευπαθείς ομάδες και μειώνουν τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα από λοιμώδη νοσήματα.

Γρίπη: τα φαρμακεία διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προστασία του πληθυσμού

Αναγνωρίζοντας τη δυσκολία αλλά και την επιβάρυνση που θα δεχόταν το δημόσιο σύστημα υγείας για να διενεργηθούν ετησίως περίπου 4 εκατομμύρια αντιγριπικοί εμβολιασμοί στη χώρα μας και φυσικά και το υπέρογκο κόστος -οικονομικό και μη- που θα μπορούσε να επιφέρει, μπορούμε να αντιληφθούμε το μέγεθος της δωρεάν και διαχρονικής αυτής προσφοράς στον τομέα της πρόληψης.

«Η άμεση διαθεσιμότητα και η προσβασιμότητα των φαρμακείων, καθώς και ο υψηλός δείκτης εμπιστοσύνης από τους πολίτες, ενισχύουν τη συμμετοχή του γενικού πληθυσμού στα προγράμματα εμβολιασμών.

Η φετινή Εβδομάδα Εμβολιασμών αποτελεί υπενθύμιση ότι η επένδυση στην πρόληψη είναι το θεμέλιο για μια υγιέστερη κοινωνία. Ο εμβολιασμός προστατεύει το άτομο και το σύνολο, ενισχύοντας τη συλλογική ανοσία και αποτρέποντας την επιστροφή ξεχασμένων ασθενειών.

Ενημερωνόμαστε, εμβολιαζόμαστε, προστατεύουμε τον εαυτό μας και τους γύρω μας. Ο εμβολιασμός είναι δικαίωμα, είναι πράξη ευθύνης, είναι κίνηση ζωής!», καταλήγει η ανακοίνωση του ΠΦΣ.

Ο πρώτος γύρος της εκστρατείας εμβολιασμού κατά της πολιομυελίτιδας στη Λωρίδα της Γάζας, που ξεκίνησε την 1η Σεπτεμβρίου, πέτυχε τον στόχο της εμβολιάζοντας το 90% των παιδιών κάτω των 10 ετών, ανέφεραν τα Ηνωμένα Έθνη. Η εκστρατεία διεξήχθη σε φάσεις μέσα σε διάστημα δύο εβδομάδων κατά τη διάρκεια παύσεων εχθροπραξιών μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς για ανθρωπιστικούς λόγους.

Στις 23 Αυγούστου ο ΠΟΥ επιβεβαίωσε ότι τουλάχιστον ένα βρέφος παρέλυσε αφού προσβλήθηκε από πολιομυελίτιδα. Αυτό ήταν το πρώτο κρούσμα στη Λωρίδα της Γάζας εδώ και 25 χρόνια.

«Η UNICEF θα συμπεριλάβει συμπληρώματα βιταμίνης Α για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος των παιδιών. Τα παιδιά στη Γάζα ζουν σε εξαιρετικά άθλιες συνθήκες υγιεινής», τόνισε η Ράσελ.

«Με τον πρόσθετο εξοπλισμό των εμβολίων και τα φορητά ψυγεία που έφτασαν χθες, η UNICEF είναι έτοιμη να παραδώσει και να εμβολιάσει παιδιά για να σταματήσει η μετάδοση της πολιομυελίτιδας», είπε.

«Η επιτυχία του πρώτου γύρου δείχνει ότι όταν τηρούνται οι συμφωνίες, μπορούμε να ολοκληρώσουμε την αποστολή» μας.