Να εξηγήσουμε στο σημείο αυτό πως η νέα αυτή οπερατική παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, που έχει προγραμματιστεί να ανέβει τον Ιανουάριο του 2023, σε μουσική του Μιχάλη Παρασκάκη, λιμπρέτο της Αλεξάνδρας Κ* και σκηνοθεσία του Γιώργου Κουτλή, είναι βασισμένη στην ομώνυμη ταινία του 2009, σε σκηνοθεσία Πάνου Κούτρα και σενάριο του ίδιου και του Παναγιώτη Ευαγγελίδη. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην ταινία, που προβλήθηκε με επιτυχία και στο εξωτερικό, ανέλαβε η τρανς ηθοποιός Μίνα Ορφανού η οποία μάλιστα βραβεύτηκε με την ερμηνεία της.

Για τις ανάγκες της όπερας δωματίου η Λυρική διοργάνωσε ακρόαση, πριν από λίγες ημέρες, η οποία μάλιστα απευθυνόταν, μεταξύ άλλων και σε διεμφυλικές γυναίκες ερμηνεύτριες οποιασδήποτε φωνητικής κατηγορίας (υψίφωνης ή βαρύτονης) με υποκριτικές και φωνητικές ικανότητες.

Η παραίτηση που έκανε γνωστό το θέμα

Τελικά, όπως αποκάλυψε η Κάθλιν Ράιλυ, με ανάρτηση στο Facebook, ο πρωταγωνιστικός ρόλος δεν δόθηκε σε τρανς γυναίκα και αυτός ήταν και ο λόγος της αποχώρησής της από την παραγωγή: «Δεν συνηθίζω να κάνω τέτοιου είδους αναρτήσεις, αλλά μόλις ήρθε στην αντίληψή μου ότι ο πρωταγωνιστικός ρόλος για την όπερα ‘Στρέλλα’ ΔΕΝ δόθηκε σε τρανς γυναίκα. Αποχωρώ και επίσημα από τον ρόλο του Συμβούλου Παραγωγής και λήγω την συνεργασία μου με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Ευχαριστώ όσους συνεργάτες έχουν πραγματικά στηρίξει την κοινότητα και εύχομαι στο μέλλον να υπάρξει μεγαλύτερη ορατότητα για όλα τα τρανς άτομα» έγραψε χαρακτηριστικά η ίδια.

Η απάντηση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής

Την δική της απάντηση, μετά τον θόρυβο που δημιουργήθηκε, έδωσε η Εθνική Λυρική Σκηνή, μέσω ανακοίνωσης που εξέδωσε το απόγευμα της Τρίτης, στην οποία γνωστοποιεί την απόφασή της να συνεχιστεί η αναζήτηση τρανς πρωταγωνίστριας.

«Η ΕΛΣ, βάσει της παρτιτούρας του έργου, στήριξε την καλλιτεχνική ανάγκη να ερμηνευτεί ο ρόλος της Στρέλλας από επαγγελματία βαρύτονο, δεδομένων των υψηλών μουσικών και φωνητικών απαιτήσεων του ρόλου και του είδους. Παράλληλα υπήρξε και ο σχεδιασμός να αναλάβουν ρόλους του έργου διεμφυλικές γυναίκες, μέσω ακρόασης» εξηγεί και προσθέτει: «Εντούτοις, αφουγκραζόμενοι τη συζήτηση που έχει ανοίξει στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα αναφορικά με τη συμπεριληπτικότητα και την τρανς ορατότητα – έννοιες οι οποίες βρίσκονται και στον πυρήνα της χειρονομίας της της ανάθεσης του τίτλου αυτού –, η ΕΛΣ ανακοινώνει ότι θα διευρύνει τις ακροάσεις και για τον πρωταγωνιστικό ρόλο του έργου με στόχο να εξαντληθούν οι προσπάθειες – σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο – προκειμένου να βρεθεί μια διεμφυλική γυναίκα ερμηνεύτρια η οποία να μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του έργου».

Σύντομα, μάλιστα αναμένεται να ανακοινωθεί πότε θα πραγματοποιηθεί η νέα ακρόαση.

Στο δημοσίευμα της εφημερίδας σημειώνεται πως μέσα σε μόλις πέντε χρόνια, η Λυρική Σκηνή ολοκλήρωσε 90 παραγωγές, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για έναν αριθμό που συνοψίζει την ανανεωμένη φιλοδοξία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, από την μεταφορά της το 2017 στη «Ριβιέρα της Αθήνας», στον εντυπωσιακό γυάλινο ναό που σχεδίασε ο Ρέντζο Πιάνο για το Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Η εφημερίδα αναφέρεται στον διευθυντή της Γιώργο Κουμεντάκη και εγκωμιάζει το νέο πρόγραμμα της ΕΛΣ για την περίοδο 2022-2023.

Πάνω από 30 καλλιτέχνες από τους χώρους της λόγιας και της δημοφιλούς μουσικής και των παραστατικών τεχνών επιδίδονται σε μια σειρά από τολμηρές μουσικές κατασκευές, τραγούδια και εικόνες. Το «Α Greek Songbook» θα παρουσιαστεί σε τρία προγράμματα συναυλιών στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στις 19, 20 και 21 Νοεμβρίου 2021.

Τη δημιουργική ομάδα του «A Greek Songbook» συνθέτουν οι: Γιάννης Αγγελάκας, Κωνσταντίνος Βήτα, Σαβίνα Γιαννάτου / Χάρης Λαμπράκης, Φοίβος Δεληβοριάς, Σοφία Ζαφειρίου / Γεωργία Καρύδη, Φάνης Ζαχόπουλος, Nalyssa Green, Δημήτρης Καμαρωτός / Αμαλία Μουτούση, Παύλος Κατσιβέλης / MC Yinka, Απόστολος Κίτσος, Πέτρος Κλαμπάνης, Λόλεκ, Τζέιμς Ουάιλι / Γιάννης Διονυσίου, Δημήτρης Παπαγεωργίου, Μιχάλης Παρασκάκης / Βασίλης Μαγουλιώτης, Παύλος Παυλίδης, Γιώργος Πούλιος / Ευριπίδης Λασκαρίδης, Μπλέιν Λ. Ρέινινγκερ, Φίλιππος Σακαγιάν, Μιχάλης Σιγανίδης / Θεανώ Μεταξά, Φώτης Σιώτας / Θοδωρής Γκόνης, Νικόλας Τζώρτζης / Αντονύ Ριβερά, Μάρθα Φριντζήλα / Βασίλης Μαντζούκης, Νικολέτα Χατζοπούλου. Μουσική διεύθυνση: Νίκος Βασιλείου. Συμμετέχει το φωνητικό σύνολο chórεs και δεκαπενταμελές μουσικό σύνολο.

Συναρμοσμένα σε τρία προγράμματα συναυλιών, τα δομικά στοιχεία του Βιβλίου τραγουδιών χωρίζονται με τη σειρά τους σε τρεις κατηγορίες (τραγούδια, οργανικές συνθέσεις και έργα video art) και κινητοποιούν ένα ευρύτατο φάσμα δημιουργών από τους χώρους της λόγιας και της δημοφιλούς μουσικής με μόνο κοινό χαρακτηριστικό την, υπό κανονικές συνθήκες, ασυμβατότητα των αισθητικών και τεχνικών τους προσεγγίσεων. Χωρίς, κατά τα άλλα, καμιά απόπειρα μεταμφίεσης των εγγενών του αντιφάσεων, το παραγόμενο μουσικό υλικό ευθυγραμμίζεται στο επίπεδο της ηχητικής του διαπραγμάτευσης από τη χρήση δέκα οργάνων της ευρωπαϊκής και πέντε της παραδοσιακής μουσικής, σε ένα σχήμα συγκρουσιακό που φιλοδοξεί να αποδώσει μορφικά τη σωρεία των ανομοιογενών ρευμάτων που συγκεράστηκαν στο πολιτιστικό και πολιτικό χωνευτήρι του 1821. Θεμέλιο του εγχειρήματος αποτελεί η χρήση, εκ μέρους όλων των δημιουργών, μιας σειράς ανθολογημένων, ιστορικών υλικών (κειμένων, σκοπών ή αφηγήσεων) σχετιζόμενων άμεσα ή έμμεσα με πρόσωπα και πράγματα της εποχής της επανάστασης – θραυσματικό τοπίο από άδοντα ερείπια, γύρω απ’ τα οποία οι επίγονοι χτίζουν το σύγχρονό τους εποικοδόμημα.

Για το «Α Greek Songbook», ο συνθέτης Κορνήλιος Σελαμσής σημειώνει: «Το Α Greek Songbook (μτφρ. ελληνικό βιβλίο τραγουδιών) δεν είναι ένα βιβλίο. Είναι ένα εράνισμα από μουσικές κατασκευές, τραγούδια και εικόνες που ανατέθηκαν σε ανθρώπους της μουσικής και των παραστατικών τεχνών να τα πραγματοποιήσουν στο πλαίσιο του προγραμματισμού της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για το έτος 2021. Ο ελληνικός προσδιορισμός αυτού του βιβλίου-που-δεν-είναι έχει να κάνει με την ίδια τη ρίζα της λέξης, την Ελλάδα δηλαδή, καθώς πριν διακόσια ακριβώς χρόνια στερεώθηκε η λέξη αυτή ως συνείδηση εθνική και γεωγραφική και ψυχική, ας τολμήσουμε να πούμε. Για αυτήν ακριβώς την εποχή, της έδρασης δηλαδή, κλήθηκαν συνθέτες κι άλλοι τεχνίτες να στοχαστούν και να κατασκευάσουν έργα, άλλοτε συνειρμικά και απομακρυσμένα, άλλοτε αναφορικά και προσδεμένα στενά σε μια πηγή ιστορική ή ποιητική ή μουσική ή αφηγηματική. Είναι λοιπόν το Α Greek Songbook και μια σύναξη ανθρώπων που φτιάχνουν έργα τέχνης.

Από πολύ διαφορετικούς τόπους ερχόμενος ο καθένας. Από διαφορετικές πρακτικές και ιδεολογίες. Είναι μια σύναξη που ζητά να μη συγκεραστούν οι τρόποι του καθενός, αλλά επιχειρεί να αφήσει τις αισθητικές τριβές ορατές, να μην αμβλύνει τις αισθητηριακές αντιθέσεις. Οι μόνοι πρακτικοί περιορισμοί των αναθέσεων ήταν η διάρκεια καθενός έργου και η ποικιλία των μέσων (οργάνων, αντικειμένων και άλλων) που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν κατά τη φυσική αναπαραγωγή στη συναυλία».

Η παραγωγή υλοποιείται με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για τη δημιουργία του επετειακού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση του 1821.

Στην ευρηματική σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη με τη συνεργασία της Αγγέλας-Κλεοπάτρας Σαρόγλου, τα σκηνικά του Γιάννη Κατρανίτσα, τα κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη και τους φωτισμούς της Μελίνας Μάσχα, οι λεπτές αποχρώσεις της μουσικοθεατρικής ιδιοφυΐας του Μότσαρτ αναδεικνύονται μέσα σε ένα κινηματογραφικό σκηνικό που συνθέτει ένα σύμπαν ρετρό παραδοξότητας. Οι ήρωες του Μότσαρτ μετατρέπονται σε γρανάζια ενός αλλόκοτου κόσμου που υπογραμμίζει τη διαχρονική πάλη για κοινωνική ανέλιξη και αξιοπρέπεια.

Το κινηματογραφικό σκηνικό της παράστασης αναδεικνύεται από τη σκηνοθεσία της βιντεοσκόπησης, που εστιάζει στις λεπτομέρειες των ερμηνειών, ενώ ταυτόχρονα τονίζει τη σινεμασκόπ διάσταση της παραγωγής. Ο σκηνοθέτης σημειώνει: «Η ιδέα που γέννησε τη σκηνοθεσία των “Γάμων του Φίγκαρο” προκύπτει από τις δυνατότητες της σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος: ένα σπάνια επίμηκες σκηνικό, μήκους 35 μέτρων, αναπαριστά οκτώ δωμάτια του αρχοντικού του Κόμη Αλμαβίβα, τα οποία εναλλάσσονται με τη συνδρομή ενός θεατρικού τράβελινγκ μπροστά στα μάτια των θεατών, προσφέροντάς τους διαφορετικές στιγμές της καθημερινότητας των χαρακτήρων του έργου. Πρόκειται, άλλωστε, για ένα έργο που, ακολουθώντας τον περίφημο “αριστοτελικό” κανόνα των τριών ενοτήτων, διαδραματίζεται μέσα σε μία μέρα και μέσα στο ίδιο σπίτι. Η πρόκληση που γεννάει η ιδιαίτερη αυτή σκηνική συνθήκη είναι η διεύρυνση του αφηγηματικού πλαισίου του έργου και η δυνατότητα να επεξηγηθούν τα κίνητρα των χαρακτήρων, σε μια προσπάθεια να ενισχυθεί η πλούσια (αλλά και περίπλοκη) μουσικοθεατρική χαρακτηρολογία του Μότσαρτ».

Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους συναντούμε νεότερους αλλά και διεθνώς αναγνωρισμένους μονωδούς της ΕΛΣ, όπως τους Δημήτρη Πλατανιά, Τσέλια Κοστέα, Διονύση Σούρμπη, Αφροδίτη Πατουλίδου, Μιράντα Μακρυνιώτη κ.ά. Συμμετέχει η Ορχήστρα και η Χορωδία της ΕΛΣ, σε μουσική διεύθυνση Βασίλη Χριστόπουλου.

Αναμφισβήτητα οι «Γάμοι του Φίγκαρο» αποπνέουν την υποβόσκουσα κοινωνική αναστάτωση που θα οδηγούσε σε πολύ λίγα χρόνια στην έκρηξη της Γαλλικής Επανάστασης. Ο ίδιος ο Ναπολέοντας αργότερα θα περιέγραφε το έργο ως την «Επανάσταση εν δράσει». Ο Μότσαρτ και ο Ντα Πόντε, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν προβλήματα με τις αρχές λογοκρισίας, τροποποίησαν σημαντικά το θεατρικό έργο δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στο ερωτικό στοιχείο και λιγότερο στο θέμα της κοινωνικής σύγκρουσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο μονόλογος του Φίγκαρο, όπου, ενώ στο θεατρικό κείμενο κατακρίνεται η κληρονομημένη αριστοκρατική καταγωγή και ουσιαστικά τίθεται στο στόχαστρο της κριτικής η αριστοκρατική τάξη, στην όπερα προσαρμόζεται σε κριτική για τις άπιστες γυναίκες.

Οι «Γάμοι του Φίγκαρο», πέρα από τα ενδογενή επαναστατικά μηνύματα σε συνδυασμό με το ερωτικό στοιχείο που αναδύεται από τη γοητευτική και τρυφερή μουσική του Μότσαρτ, αποτελούν τομή στην ιστορία της όπερας, καθώς πρωταγωνιστές δεν είναι πλέον θεοί, μυθικοί ήρωες ή εξωτικά πρόσωπα αλλά άνθρωποι της καθημερινότητας: άρχοντες και υπηρέτες.

Το ποιητικό κείμενο της τετράπρακτης κωμικής όπερας «Οι γάμοι του Φίγκαρο» έχει γράψει ο Λορέντσο ντα Πόντε, βασιζόμενος στην πεντάπρακτη κωμωδία του Πιερ-Ωγκυστέν Καρόν ντε Μπωμαρσαί «τρελή ημέρα ή Ο γάμος του Φίγκαρο» (1778/84). Πρόκειται για το δεύτερο έργο της αποκαλούμενης τριλογίας του Φίγκαρο που ξεκινά με τον «Κουρέα της Σεβίλλης» (1773/75) και ολοκληρώνεται με το έργο «Ο άλλος Ταρτούφος» (1791/92). Και τα τρία θεατρικά έχουν μετατραπεί σε όπερες. Η υπόθεση των «Γάμων» αφορά την προσπάθεια του Φίγκαρο και της Σουζάννας να πραγματοποιήσουν τον γάμο τους παρά τα εμπόδια που θέτει ο Κόμης, στην υπηρεσία του οποίου βρίσκονται.