Νίκος Γιαννόπουλος

Μην απορήσετε αλλά ο χαρταετός είναι αντικείμενο…κινέζικο. “Και αυτό;” θα ρωτήσει κάποιος αρνητικά προδιατεθειμένος στα σύγχρονα κινέζικα αντικείμενα που ο αστικός μύθος τα θέλει να χαλούν εύκολα. Ναι, και αυτό όπως δείχνουν ιστορικές πηγές.

Ο κινεζικός πολιτισμός, πανάρχαιος και μάλλον υποτιμημένος στην Ελλάδα, έχει πολύ μεγάλες ρίζες στο παρελθόν και θαυμαστά κατορθώματα να επιδείξει. Ο χαρταετός δεν είναι βέβαια ένα θαυμαστό κατόρθωμα, τι θα λέγατε όμως αν μαθαίνατε ότι ανακαλύφθηκε (στην Κίνα) τον 4ο αιώνα πχ;

Κατασκευαζόταν από μετάξι και άλλα υλικά και όπως ξέρουμε χρησιμοποιούνταν τόσο για θρησκευτικές τελετές όσο και τα μετρήσεις αποστάσεων και αποστολές σημάτων. Εξαπλώθηκε σχετικά γρήγορα και σε άλλες περιοχές της Απω Ανατολής (Κορέα, Ιαπωνία) ενώ αργότερα έφτασε στην Ινδία και στη Μέση Ανατολή.

Η έρευνα εικάζει, με αρκετές πιθανότητες επαλήθευσης, ότι ο χαρταετός ως έθιμο έφτασε στον ελληνικό χώρο στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους και στα πρώτα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης μέσω, πάντα, των εμπορικών δρόμων της Ασίας.

Οι πρώτες γραπτές αναφορές για τους χαρταετούς ως λαϊκή διασκέδαση συναντώνται τον 17ο αιώνα και αφορούν την Κωνσταντινούπολη, τότε πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά με πολύ ενεργό και ζωντανό το ελληνικό στοιχείο. Στις περιοχές της σημερινής Ελλάδας το έθιμο έφτασε λίγο αργότερα.

Τον 19ο αιώνα υπάρχουν πια σαφείς μαρτυρίες για το πέταγμα του χαρταετού την Καθαρά Δευτέρα τόσο στην Αθήνα (πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους) όσο και στον Πειραιά.

Σε καθαρά θρησκευτικό επίπεδο το πέταγμα του χαρταετού (την ημέρα, μάλιστα, που αρχίζει η σαρακοστή) συμβολίζει την πνευματική ανάταση αλλά και τη μετάβαση, σταδιακά από την απομόνωση του χειμώνα στην εξωστρέφεια της άνοιξης.

Το πέταγμα του χαρταετού ως έθιμο καταγράφηκε από τους πρώτους επιστήμονες που σύστησαν την ελληνική λαογραφία. Ηδη, από τις αρχές του 20ου αιώνα έχει προχωρήσει σε συγκεκριμένες αναφορές ο θεμελιωτής της λαογραφίας στη χώρα μας Νίκολαος Πολίτης. Ο Πολίτης εντάσσει το έθιμο στη γενικότερη αποκριάτικη και σαρακοστιανή κουλτούρα.

Αλλοι λαογράφοι, όπως ο Γεώργιος Μέγας, μιλούν αργότερα για παγιωμένο, πια, έθιμο, συστατικό της ελληνικής παράδοσης, κυρίως στις αστικές περιοχές αλλά όχι μόνο.

Το έθιμο παραμένει μέχρι και σήμερα ζωντανό σε πολλές χώρες της Ασίας όπως η Ιαπωνία, η Κίνα, η Ταϊλάνδη, το Αφγανιστάν και η Ινδία.

Στη δε Παλαιστίνη το πέταγμα το αετού έχει αποκτήσει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό, κυρίως για τον εδώ και χρόνια δοκιμαζόμενο λαό της Γάζας. Για τους Παλαιστίνιους συμβολίζει, την ελευθερία και την ελπίδα και γι’ αυτό το λόγο έχουν διοργανωθεί κατά καιρούς μαζικές εκδηλώσεις πετάγματος χαρταετού.

Συμπερασματικά το πέταγμα του χαρταετού, από τις αρχαίες του ρίζες στην Κίνα έως τη σημερινή του παρουσία στην ελληνική Καθαρά Δευτέρα, αποδεικνύει πως τα έθιμα ταξιδεύουν, μεταμορφώνονται και αποκτούν νέα νοήματα.

Γίνεται έτσι σαφές ότι ακόμη και το πιο απλό λαϊκό έθιμο μπορεί να κρύβει μια μακρά, πολυπολιτισμική διαδρομή που συνεχίζεται στον χρόνο και παρά την πρόοδο της τεχνολογίας.

Ιδού και μερικά τιπ για να φτάσει ο χαρταετός σου όσο πιο ψηλά γίνεται:

• Ιδανικός άνεμος είναι μέτριος (5–20 χλμ/ώρα). Πολύ δυνατός μπορεί να σπάσει το σκοινί ή τον χαρταετό.
• Βεβαιώσου ότι ο χαρταετός είναι καλά στερεωμένος, με ισχυρό πλαίσιο και ίσιο χαρτί ή ύφασμα.
• Χρησιμοποίησε ισχυρό, όχι πολύ λεπτό σκοινί και κράτησε τη λαβή σταθερά με το ένα χέρι.
• Αφήνεις το σκοινί αργά για να πάρει τον άνεμο και να ανέβει ομαλά.
• Κινήσεις πάνω–κάτω με τη λαβή βοηθούν στη σταθεροποίηση.
• Απόφυγε ηλεκτροφόρα καλώδια και συνθήκες καταιγίδας.

Η λαγάνα είναι άζυμος άρτος, που σημαίνει ότι παρασκευάζεται χωρίς προζύμι και φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε από τους Ισραηλίτες κατά τη νύχτα της Εξόδου τους από την Αίγυπτο, υπό την καθοδήγηση του Μωυσή.

Έκτοτε, επιβαλλόταν από τον Μωσαϊκό Νόμο για όλες τις ημέρες της εορτής του Πάσχα, μέχρι που ο Χριστός στο τελευταίο του Πάσχα ευλόγησε τον ένζυμο άρτο.

Η ιστορία της λαγάνας διατρέχει όλη τη διατροφική παράδοση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ο Αριστοφάνης στις «Εκκλησιάζουσες» λέει «Λαγάνα πέττεται», ενώ ο Οράτιος στα κείμενά του, αναφέρει τη λαγάνα ως «Το γλύκισμα των φτωχών».

Το έθιμο της λαγάνας παρέμεινε αναλλοίωτο ανά τους αιώνες και συνηθίζεται να παρασκευάζεται με μεράκι από τον αρτοποιό της γειτονιάς, τραγανή λαχταριστή και σουσαμένια και να καταναλώνεται κατά την Καθαρά Δευτέρα, την Πρωτονήστιμη Δευτέρα της Σαρακοστής.

Γιατί η Δευτέρα λέγεται «Καθαρά»

Όσο για τον λόγο για τον οποίο η συγκεκριμένη Δευτέρα λέγεται «Καθαρά», αναφέρεται ότι η ονομασία προήλθε από τη συνήθεια που είχαν οι νοικοκυρές το πρωί της ημέρας αυτής να πλένουν με ζεστό νερό και στάχτη όλα τα μαγειρικά σκεύη, ως «ημέρα κάθαρσης».

Στη συνέχεια τα κρεμούσαν στη θέση τους, όπου και παρέμεναν μέχρι τη λήξη της νηστείας. Επίσης, κατά την ημέρα αυτή εξέρχονταν όλοι οικογενειακώς στην ύπαιθρο, έστρωναν κάτω στη γη και έτρωγαν νηστίσιμα φαγητά όπως χαλβά, ελιές, ταραμά και -φυσικά- λαγάνα.

Τον Μεσαίωνα, οι Γάλλοι γιόρταζαν την Πρωτοχρονιά την 1η Απριλίου, λόγω του Πάσχα. Το 1560 ή το 1564 ο βασιλιάς Κάρολος Θ’ μετέθεσε την αρχή του έτους από την 1η Απριλίου στην 1η Ιανουαρίου για να συμβαδίζει η χώρα του ημερολογιακά με τις άλλες χώρες. Η αλλαγή αυτή δημιούργησε προβλήματα στο λαό, καθώς ό,τι έχει σχέση με την οργάνωση του χρόνου δημιουργεί συναισθηματικές φορτίσεις και αντιδράσεις. Όσοι, λοιπόν, από τους υπηκόους του βασιλιά αποδέχτηκαν την ημερολογιακή αλλαγή πείραζαν εκείνους που συνέχιζαν να τηρούν την παλιά πρωτοχρονιά (1η Απριλίου), λέγοντάς τους περιπαικτικά ψέματα ή κάνοντάς τους ψεύτικα πρωτοχρονιάτικα δώρα.

Από τους Κέλτες και τους Γάλλους το έθιμο μεταλαμπαδεύτηκε σ’ όλο τον κόσμο, με προεξάρχουσες τις εφημερίδες στις αρχές του 20ου αιώνα και στη συνέχεια τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης, που συχνά μεταδίδουν πολύ επιτυχημένες ειδήσεις – φάρσες. Με την εξάπλωση του Ίντερνετ, η Πρωταπριλιά έχει γίνει πλέον καθημερινή συνήθεια. Τα λεγόμενα «hoax» είναι οι πιο συνηθισμένες διαδικτυακές φάρσες. Πρόκειται για κατασκευασμένες ιστορίες με περίτεχνο τρόπο που μπορούν να ξεγελάσουν ακόμη κι ένα γνώστη του θέματος, το οποίο πραγματεύονται.

Στον ελληνικό χώρο το έθιμο πρέπει να ήταν γνωστό από την εποχή των Σταυροφοριών. Η συνήθεια να λένε ψέματα δεν είναι άγνωστη στην Ελλάδα. Μάλιστα, αποτελεί, όπως υποστηρίζει ο λαογράφος Γεώργιος Μέγας, συνήθη μηχανισμό στην προσπάθεια εξασφάλισης της επιτυχίας μιας μαγικής ενέργειας ή ενός δύσκολου έργου, βάσει της αντίληψης ότι η ψευδολογία ξεγελά και εμποδίζει τις βλαπτικές δυνάμεις. Και το ψέμα της Πρωταπριλιάς είναι «ένα σκόπιμο ξεγέλασμα των βλαπτικών δυνάμεων που θα εμπόδιζαν την αγροτική παραγωγή», σύμφωνα με το λαογράφο Δημήτριο Λουκάτο.

Πηγή: sansimera.gr