Σπύρος Σιδέρης

• Πρώτον, αναδιατάσσει την ατζέντα της ελίτ και των υποψηφίων για εσωτερική αναρρίχηση.
• Δεύτερον, διαμορφώνει ένα σενάριο ελεγχόμενης μεταβίβασης ισχύος, με τους όρους του Κρεμλίνου.
• Και τρίτον, επιχειρεί να ενισχύσει τη σταθερότητα ενός καθεστώτος που στηρίζεται ακριβώς πάνω στην υποθετική αθανασία του ηγέτη.

Ενώ οι προεδρικές εκλογές του 2030 θεωρούνται τυπικά «ανοιχτές» λόγω της συνταγματικής μεταρρύθμισης του 2020, η οποία μηδένισε τις προηγούμενες θητείες του Πούτιν, η ξαφνική αναφορά του στην ανάγκη να υπάρχουν πολλαπλές επιλογές για το μέλλον της χώρας πυροδοτεί σενάρια, ανησυχίες και -κυρίως- ερμηνείες. Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για τον διάδοχο δεν αφορά τόσο τον Ρωσικό λαό, όσο το επιτελικό σύστημα εξουσίας, την ολιγαρχία και τα θεσμικά υποσυστήματα που ορίζουν το αύριο της Ρωσίας χωρίς τον ιστορικό της ηγέτη.

Η παραδοχή του Πούτιν ότι «σκέφτεται συνεχώς τον διάδοχο», έρχεται σε μια στιγμή που τίποτα δεν προϊδεάζει για πιθανή οικειοθελή αποχώρησή του. Η Ρωσία τελεί υπό καθεστώς πολεμικής κινητοποίησης, η καταστολή έχει ενταθεί, η αντιπολίτευση έχει αποψιλωθεί, και το σύστημα εξουσίας έχει αναδιοργανωθεί με τρόπο ώστε να διασφαλίζεται η απόλυτη συγκέντρωση όλων των στρατηγικών αποφάσεων στα χέρια του Κρεμλίνου.

Η δήλωση περί διαδοχής δεν πρέπει να εκληφθεί ως σινιάλο εξόδου, αλλά ως δοκιμαστικό μήνυμα, ένα τεστ αντιδράσεων στο εσωτερικό της νομενκλατούρας. Η φράση «θα πρέπει να εμφανιστούν αρκετοί άνθρωποι που να μπορούν να κερδίσουν την εμπιστοσύνη του λαού» δεν σημαίνει ότι ο Πούτιν αποσύρεται, αλλά ότι αφήνει ανοιχτό το πεδίο των προθέσεων, κρατώντας τους πάντες σε επαγρύπνηση.

Η πιο κρίσιμη παράμετρος αυτής της δήλωσης δεν είναι η πρόωρη αναφορά σε μια μελλοντική διαδοχή, αλλά η ρήξη με το μοντέλο του 2008. Τότε, ο Πούτιν είχε επιλέξει ανοιχτά τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ ως «προσωρινό διάδοχο», εξασφαλίζοντας μια de facto μεταβίβαση ελέγχου χωρίς απώλεια εξουσίας. Σήμερα, δεν υπάρχει τέτοια πρόθεση – και κυρίως, δεν υπάρχει η βεβαιότητα ότι ένας μελλοντικός διάδοχος θα διατηρούσε τη γραμμή συνέχειας του καθεστώτος. Αντιθέτως, η ιστορία έχει δείξει ότι οι νέοι πρόεδροι, εφόσον λάβουν πραγματική ισχύ, συχνά απαλλάσσονται από τις δεσμεύσεις προς τους προκατόχους τους και προχωρούν σε ριζικές αναθεωρήσεις. Η πιθανότητα ένας «διάδοχος» να μετατραπεί σε μεταρρυθμιστή ή αποστασιοποιημένο ηγέτη, είναι ένα ρίσκο που η παρούσα ρωσική εξουσία δεν είναι διατεθειμένη να αναλάβει χωρίς έλεγχο.

Αυτό εξηγεί γιατί ο Πούτιν δεν κάνει λόγο για έναν διάδοχο, αλλά για «πολλούς». Το σενάριο αυτό μοιάζει να προετοιμάζει μια ελεγχόμενη πλουραλιστική διαδικασία, χωρίς ωστόσο να καθιστά σαφές αν θα υπάρχει πραγματική δημοκρατική επιλογή. Αντίθετα, προϊδεάζει για μια διαδικασία επιλογής από προεπιλεγμένους υποψηφίους – πιθανώς εκπροσώπους διαφορετικών φατριών της ρωσικής ελίτ, των υπηρεσιών ασφαλείας, των τεχνοκρατών ή ακόμα και της ευρύτερης οικογένειας του Πούτιν.

• Η φήμη ότι ίσως επιλέξει ένα από τα παιδιά του –τις κόρες του ή φερόμενους γιους του με την Αλίνα Καμπάεβα– αν και δεν έχει επιβεβαιωθεί, εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο μιας δυναστικής αντίληψης για τη συνέχιση της εξουσίας.

Την ίδια στιγμή, πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι θεσμικές αλλαγές που επιβλήθηκαν με τη συνταγματική αναθεώρηση του 2020. Ενώ ο δημόσιος διάλογος εστιάστηκε στο ότι η αναθεώρηση «μηδένισε» τις προηγούμενες θητείες του Πούτιν, εξίσου σημαντική είναι η μετατόπιση αρμοδιοτήτων προς την Κρατική Δούμα.

Η Δούμα απέκτησε μεγαλύτερο ρόλο στον σχηματισμό της κυβέρνησης, με αποτέλεσμα ένας μελλοντικός πρόεδρος να εξαρτάται εν δυνάμει από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία – ή από έναν κυβερνητικό συνασπισμό. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ένας εκλεγμένος «διάδοχος» δεν θα έχει το εύρος εξουσίας του Πούτιν, αν δεν μπορεί να ελέγξει κοινοβουλευτικά τη νέα αρχιτεκτονική εξουσίας.

Στο πλαίσιο αυτό, η μετάβαση μπορεί να γίνει είτε με σταδιακή αποφόρτιση του συστήματος, είτε με συγκεντρωτικό έλεγχο ενός διαδόχου που θα συντηρεί την τρέχουσα πολιτική γραμμή. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που φαίνεται να επιδιώκει ο Πούτιν είναι μια μορφή εγγυημένης συνέχειας, όπου δεν θα επιτραπεί η εκτροπή από την παγιωμένη πορεία του ρωσικού κράτους. Με αυτή τη λογική, η δήλωση του Πούτιν ίσως να συνιστά λιγότερο μια προετοιμασία για έξοδο και περισσότερο μια δοκιμή ελέγχου των ισορροπιών εντός του συστήματος εξουσίας.

Σημαντικό στοιχείο είναι και η χρονική απόσταση από τις εκλογές του 2030. Μια πενταετία μπορεί να φαντάζει μακρινή, αλλά για ένα καθεστώς που στηρίζεται σε προληπτικό έλεγχο των εξελίξεων, είναι το κατάλληλο διάστημα για τη σταδιακή διαμόρφωση ενός ελεγχόμενου πολιτικού πεδίου. Η πρόωρη δημόσια αναφορά στο θέμα επιτρέπει στο Κρεμλίνο να παρακολουθήσει τις αντιδράσεις των παικτών, να εντοπίσει τις φιλοδοξίες, να ελέγξει την πιστή και να απορρίψει επικίνδυνες εκτροπές εκ των προτέρων.

Εντέλει, η συζήτηση για τον διάδοχο του Πούτιν δεν αφορά τόσο τη ρωσική κοινωνία όσο τις εσωτερικές ισορροπίες του αυταρχικού συστήματος. Στην πράξη, ο «διάδοχος» δεν θα είναι αποτέλεσμα μιας αυθεντικής εκλογικής διαδικασίας, αλλά προϊόν συμβιβασμού, επιλογής και εγγυήσεων για το μέλλον του ίδιου του Πούτιν και των μηχανισμών που αυτός συγκρότησε. Η δήλωσή του σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας φάσης όπου το ερώτημα «ποιος θα τον διαδεχθεί» γίνεται μέσο ελέγχου, πειθαρχίας και διατήρησης της πολιτικής σταθερότητας μέσω παρατεταμένης ασάφειας.

Σε κάθε περίπτωση, η μετα-Πούτιν εποχή δεν έχει ακόμη αρχίσει. Αλλά ο ίδιος φροντίζει να ορίσει το έδαφος, τους όρους και –κυρίως– τα όρια μέσα στα οποία θα διαμορφωθεί.

Μετά τη διήμερη συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ, της πρώτης μετά την αποχώρηση του Αλέξη Τσίπρα και εν όψει της μάχης της διαδοχής, ο Κώστας Ζαχαριάδης μιλάει για τις υποψηφιότητες, αλλά και για τη στρατηγική που θα πρέπει να ακολουθήσει ο ΣΥΡΙΖΑ το επόμενο διάστημα. Τάσσεται, δε, σαφώς υπέρ αυτής της Έφης Αχτσιόγλου.

Με την επίδοσή της αυτή, η Μέρκελ ισοφάρισε το ρεκόρ του «μέντορά» της, Χέλμουτ Κολ, ο οποίος κυβέρνησε τη χώρα από το 1982 ως το 1998. Παράλληλα δε, κατέστησε αναμφισβήτητη την πολιτική ηγεμονία των Χριστιανοδημοκρατών τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, καθώς η διακυβέρνηση της χώρας από αυτούς διακόπηκε μόνο για 7 χρόνια (1998-2005), όταν καγκελάριος ήταν ο σοσιαλδημοκράτης Γκέρχαρντ Σρέντερ.

Αναμφίβολα, η πολιτική «κληρονομιά» που αφήνει η Μέρκελ είναι πολύ βαριά. Τόσο βαριά, που αποδεικνύεται ήδη δύσκολο να βρεθεί κάποιος ικανός να αναλάβει τη διαχείρισή της, συνεχίζοντας την παράδοση και διασφαλίζοντας ότι η καγκελαρία θα συνεχίσει να είναι βαμμένη στα χρώματα της Ένωσης.

Ο συνεχιστής και ο «πρωτάρης»
Αυτονόητος διάδοχος δεν υπάρχει και έτσι, ο εμφύλιος που έχει ξεσπάσει ανάμεσα στους δύο πιθανότερους διεκδικητές του χρίσματος αγριεύει καθημερινά. Στέλνοντας, όπως σημειώνει η Handelsblatt, «ένα εγκληματικό σήμα προς τους πολίτες», οι οποίοι έχουν κουραστεί και οργιστεί από την αδυναμία και ανικανότητα του πολιτικού συστήματος και κυρίως της κυβέρνησης της «υπερδύναμης της Ευρώπης», να αντιμετωπίσουν τη λαίλαπα της πανδημίας.

Από τη μία είναι ο Άρμιν Λάσετ, πρόεδρος των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) και πρωθυπουργός του πολυπληθέστερου κρατιδίου της Γερμανίας, της Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας. Ο πολιτικός που επικράτησε των αντιπάλων του στις πρόσφατες εσωκομματικές εκλογές, παίζοντας το «χαρτί» του πιστού συνεργάτη και του συνεχιστή της Μέρκελ, ενώ είδε το προεδρείο του κόμματος να τάσσεται υπέρ του, σήμερα το μεσημέρι.

Από την άλλη βρίσκεται ο Μάρκους Ζέντερ, επικεφαλής της κυβέρνησης της Βαυαρίας και ηγέτης των Χριστιανοκοινωνιστών (CSU), το προεδρείο των οποίων συνεδριάζει με τη σειρά του το απόγευμα. Είναι ο άνθρωπος ο οποίος επιδιώκει να δώσει για πρώτη φορά την ευκαιρία στους αιωνίως δεύτερους της Ένωσης, να πάρουν στα χέρια τους το τιμόνι της Γερμανίας – κάτι που δεν κατάφεραν στο παρελθόν ούτε ο Φραντς-Γιόζεφ Στράους, ούτε ο Έντμουντ Στόιμπερ ούτε ο νυν υπουργός Εσωτερικών, Χορστ Ζέεχοφερ.

Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα προσώπων, αλλά και πολιτικής. Λάσετ και Ζέντερ δεν είναι «μία από τα ίδια», ούτε για τη Γερμανία, ούτε για τους εταίρους της στην ΕΕ, ούτε για τον υπόλοιπο κόσμο. Διότι εάν η πολιτική του πρώτου μπορεί να θεωρηθεί σε μεγάλο βαθμό προβλέψιμη, για εκείνη του δεύτερου μπορούμε να βασιστούμε στις ενδείξεις που έχει δώσει μέχρι σήμερα.

Συντηρητική στροφή με Ζέντερ
Με βάση αυτές, δεν χωράει αμφιβολία ότι το CSU κινείται σε σαφώς πιο συντηρητική κατεύθυνση, σε πολλά θέματα. Είναι χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, πώς το κόμμα και προσωπικά ο Ζέντερ και ο Ζέεχοφερ, είχαν επικρίνει έντονα την Μέρκελ για την πολιτική της στο προσφυγικό την περίοδο 2015-’16, κάνοντας μάλιστα λόγο για «τουρισμό ασύλου» στη Γερμανία.

Οι Βαυαροί, επίσης, εμφανίζονται σαφώς πιο επιφυλακτικοί στα θέματα της ΕΕ και ειδικά της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, ενώ και σε επίπεδο διπλωματίας έχουν διαφορές από την μάλλον πολυδιάστατη πολιτική που ακολούθησε το Βερολίνο επί Μέρκελ.

Ποιον από τους δύο θα επιλέξει, λοιπόν, η Ένωση CDU-CSU; Και μήπως υπάρχει χώρος για κάποιον «τρίτο» (ή «τρίτη») που θα γεφυρώσει τις διαφορές και θα έχει την αποδοχή όλων; Όσον αφορά στο δεύτερο ερώτημα, η απάντηση μοιάζει να είναι κατηγορηματικά αρνητική, καθώς τα εναλλακτικά «χαρτιά» έχουν για την ώρα καεί. Στο πρώτο, όμως, όλα είναι ανοιχτά.

Η αλήθεια είναι πως εάν το αποτέλεσμα κρινόταν στις δημοσκοπήσεις, τότε ο Ζέντερ θα έπρεπε να επιλεγεί χωρίς δεύτερη κουβέντα. Κι αυτό διότι το 54% του συνόλου των Γερμανών και το 79% των ψηφοφόρων της Ένωσης τον θεωρούν «καλό υποψήφιο», έναντι μόλις 19% και 29% αντιστοίχως, που έχουν την ίδια γνώμη για τον Λάσετ.

Ο τελευταίος, όμως, έχει δύο πολύ γερά χαρτιά. Το ένα είναι ότι η «ταυτότητα» των Χριστιανοδημοκρατών είναι παρούσα σε 15 από τα 16 κρατίδια, ενώ εκείνη των Χριστιανοκοινωνιστών μόνο στη Βαυαρία. Όσο για το άλλο, έχει να κάνει με τη (άτυπη, για την ώρα) στήριξη της Μέρκελ η οποία, παρά τη φθορά που της έχει προκαλέσει η διαχείρισης της πανδημίας, παραμένει πάνω από όλους.

Τα ποσοστά πέφτουν, η πρωτιά απειλείται
Το σίγουρο, σε κάθε περίπτωση, είναι ότι CDU και CSU, Λάσετ και Ζέντερ, πρέπει να λύσουν γρήγορα τις διαφορές τους και να αποφασίσουν ποιος θα βγει μπροστά, βλέποντας και το πώς κινούνται οι αντίπαλοί τους: Οι Σοσιαλδημοκράτες έχουν ήδη επιλέξει τον νυν υπουργό Οικονομικών, Όλαφ Σολτς, οι Πράσινοι θα το κάνουν την ερχόμενη Δευτέρα 19 Απριλίου, ενώ η ακροδεξιά AfD (που καραδοκεί) κατέληξε ήδη στο μανιφέστο της και βγαίνει επιθετικά στο πολιτικό προσκήνιο.

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν πως δεν υπάρχει καιρός για χάσιμο. Ήδη, για του λόγου το αληθές, το ποσοστό της Ένωσης έχει διολισθήσει στο 27%, με απώλειες άνω των 5 μονάδων σε σύγκριση με τις εκλογές του 2017, όταν την ίδια στιγμή οι Πράσινοι δείχνουν να έχουν εδραιωθεί στο 22-23%, με ανοδικές τάσεις.

Οι απαισιόδοξοι πάντως, προβλέπουν ότι ακόμη και εάν τα προεδρεία της CDU και της CSU καταλήξουν σε μια φαινομενικά συναινετική επιλογή, οι συνέπειες κατά την προεκλογική περίοδο θα είναι καταστροφικές. Κι αυτό διότι ο ηττημένος και το κόμμα του δύσκολα θα στρατευτούν ενεργά στο πλευρό των νικητών…

Με βάση όλα τα παραπάνω, μπορούμε να συμπεράνουμε πως τα σενάρια πολιτικής αλλαγής στη Γερμανία, που θα εκφραστεί και σε κυβερνητικό επίπεδο, κερδίζουν διαρκώς έδαφος. Το ποιο θα προκριθεί τελικώς εξαρτάται, φυσικά, και από τους μετεκλογικούς συσχετισμούς στην Μπούντεσταγκ.

Πηγή: in.gr