Ρούλα Σκουρογιάννη

Μ. Θεμιστοκλέους: Υγειονομικό «δίχτυ» για τη στήριξη της νησιωτικότητας

Ο Υφυπουργός Υγείας, Μάριος Θεμιστοκλέους, κατά την ομιλία του, χαρακτήρισε την υγειονομική ασφάλεια ως τον καθοριστικό παράγοντα για την παραμονή των νέων στα νησιά. Εστίασε στην ενδυνάμωση των Κέντρων Υγείας, την επέκταση της τηλεϊατρικής και τα κίνητρα για τη στελέχωση άγονων περιοχών.

Ωστόσο, το ρεπορτάζ οφείλει να σημειώσει πως, παρά την αναφορά στις κυβερνητικές δράσεις για την οικογένεια, παρέμεινε αναπάντητο το ερώτημα για την υλοποίηση της δέσμευσης (από τη ΔΕΘ 2024) σχετικά με τη δωρεάν κάλυψη της εξέτασης της Αντιμυλλέριου Ορμόνης (AMH), ενός κρίσιμου δείκτη για τη γονιμότητα της γυναίκας.

Ισμήνη Κριάρη: Η Ελλάδα ως διεθνές κέντρο υποβοηθούμενης αναπαραγωγής

Η Πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, καθηγήτρια Ισμήνη Κριάρη, ανέδειξε το προοδευτικό θεσμικό πλαίσιο της χώρας μας. Η κα Κριάρη υπογράμμισε ότι η πρόσβαση σε σύγχρονες υπηρεσίες, όπως η κρυοσυντήρηση ωαρίων, είναι εργαλεία που επιτρέπουν στις γυναίκες να διαχειριστούν το «βιολογικό τους ρολόι», ενισχύοντας παράλληλα τη διαφάνεια και την αξιοπιστία των σχετικών διαδικασιών στην Ελλάδα.

Κ. Πάντος: Το έλλειμμα ενημέρωσης ως τροχοπέδη στις γεννήσεις

Από την πλευρά της επιστημονικής κοινότητας, ο Γενικός Γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, Κωνσταντίνος Πάντος, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για την υπογεννητικότητα. Τόνισε την επιτακτική ανάγκη για σωστή πληροφόρηση γύρω από τα φυσικά όρια της γονιμότητας, σημειώνοντας ότι η επιστημονική γνώση πρέπει να φτάνει έγκαιρα στους πολίτες για να προλαμβάνεται η υπογονιμότητα.

Διεθνής κινητοποίηση και τοπικά αιτήματα

Το forum τίμησαν με την παρουσία τους πολυπληθείς αντιπροσωπείες Πρέσβεων, υπό τον συντονισμό της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, αναγνωρίζοντας το δημογραφικό ως κοινό ευρωπαϊκό μέτωπο.

Στην ανάγκη για ειδικά κίνητρα και αλλαγή νομοθετικής νοοτροπίας αναφέρθηκαν επίσης ο Γιώργος Πατούλης (Πρόεδρος ΙΣΑ), ο Δήμαρχος Ιθάκης Δ. Στανίτσας και ο Πρόεδρος του Ελληνικού Δικτύου Μικρών Νησιών Ελ. Κεχαγιόγλου, επισημαίνοντας ότι χωρίς αίσθημα υγειονομικής ασφάλειας, τα νησιά κινδυνεύουν με ερήμωση.

Οι εργασίες ολοκληρώνονται την Παρασκευή με την πολυαναμενόμενη «Διακήρυξη της Ιθάκης», που θα συνοψίζει τις προτάσεις για τη δημογραφική στρατηγική της επόμενης ημέρας.

Υπό την αιγίδα του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών (ΙΣΑ), το συνέδριο φιλοδοξεί να υπερβεί τη θεωρητική ανάλυση και να προτείνει ρεαλιστικές λύσεις για ένα πρόβλημα που αγγίζει τον πυρήνα της εθνικής και κοινωνικής μας υπόστασης.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Μια πολυεπίπεδη συνεργασία για το μέλλον της χώρας

Η διοργάνωση αντανακλά την ανάγκη για συστράτευση όλων των δυνάμεων της κοινωνίας. Στο εγχείρημα συμπράττουν:

• Το Ελληνικό Δίκτυο Μικρών Νήσων και ο Δήμος Ιθάκης.
• Το Ελληνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων (ΕΔΔΥΠΠΥ).
• Το Παγκόσμιο Ιπποκράτειο Ινστιτούτο Ιατρών και η Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής.
• Η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής.

Το συνέδριο τελεί επίσης υπό την αιγίδα του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας και της Πρεσβείας της Κυπριακής Δημοκρατίας, υπογραμμίζοντας τη θεσμική βαρύτητα των συμπερασμάτων που θα προκύψουν.

Η διπλωματική διάσταση και ο ρόλος της Κύπρου

Μια ιδιαίτερη πτυχή των εργασιών είναι η ενεργός εμπλοκή της διπλωματικής κοινότητας. Με αφορμή την επικείμενη Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ε.Ε. (πρώτο εξάμηνο του 2026), η Πρεσβεία της Κύπρου διοργανώνει θεματική επίσκεψη στην Ιθάκη για τους Πρέσβεις των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου.

Στόχος είναι η ανάδειξη του δημογραφικού ως κοινού ευρωπαϊκού φακέλου, όπου η διπλωματία και η πολιτική συναντούν τις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.

Γιώργος Πατούλης: «Σταυροδρόμι επιλογών για τις επόμενες γενιές»

Ο Πρόεδρος του ΙΣΑ και του ΕΔΔΥΠΠΥ, Γιώργος Πατούλης, δίνοντας το στίγμα της διοργάνωσης, τόνισε πως το δημογραφικό δεν είναι απλώς ένας στατιστικός δείκτης, αλλά ένας παράγοντας που καθορίζει την οικονομική και πολιτισμική αντοχή της Ευρώπης.

«Βρισκόμαστε σε ένα ιδιαίτερα κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου οι επιλογές μας θα διαμορφώσουν τις συνθήκες ζωής των επόμενων γενεών. Φιλοδοξούμε να ανοίξουμε μια γόνιμη συζήτηση και να θέσουμε τις βάσεις για συγκεκριμένες, ρεαλιστικές δράσεις», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Η φωνή των ειδικών και της τοπικής αυτοδιοίκησης

Οι τοποθετήσεις των φορέων αναδεικνύουν τις διαφορετικές πτυχές του προβλήματος:

• Σταύρος Αυγουστίδης (Πρέσβης Κυπριακής Δημοκρατίας): Συνέδεσε το δημογραφικό με την ανθεκτικότητα των δημοκρατιών και τη γεωπολιτική ισχύ της Ευρώπης σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας.
• Λευτέρης Κεχαγιόγλου (Πρόεδρος Ελληνικού Δικτύου Μικρών Νησιών) & Διονύσης Στανίτσας (Δήμαρχος Ιθάκης): Εστίασαν στην αγωνία των νησιωτικών περιοχών, τονίζοντας ότι για τα μικρά νησιά το δημογραφικό είναι ζήτημα επιβίωσης, αλλά και η μοναδική ελπίδα για αναγέννηση της υπαίθρου.
• Δρ. Κωνσταντίνος Πάντος (Γ.Γ. Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής): Υπογράμμισε τη συμβολή της επιστήμης στην αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας μέσω των σύγχρονων μεθόδων υποβοήθησης.
• Αντώνης Πολυδώρου (Γ.Γ. Παγκόσμιου Ιπποκράτειου Ινστιτούτου Ιατρών): Επέμεινε στην ανάγκη διατήρησης των ιπποκρατικών αξιών και της ιατρικής ηθικής ως οδηγού για τη διαχείριση της ανθρώπινης ζωής και της οικογένειας.

Ένα συνέδριο με ευρεία εκπροσώπηση

Στις εργασίες θα δώσουν το «παρών» μέλη της κυβέρνησης, βουλευτές, διακεκριμένοι επιστήμονες και θεσμικοί εκπρόσωποι, διασφαλίζοντας ότι το μήνυμα της Ιθάκης θα φτάσει στα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Το ραντεβού τον Μάιο στην Ιθάκη δεν είναι μόνο μια επιστημονική συνάντηση· είναι μια δέσμευση για την προστασία του μέλλοντος της Ελλάδας. 

Σε αυτό το πλαίσιο, η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Δόμνα Μιχαηλίδου μιλά για τα νέα εργαλεία πολιτικής που σχεδιάζει το Υπουργείο, από τα κίνητρα μετεγκατάστασης σε δημογραφικά ευάλωτες περιοχές και τις παρεμβάσεις για προσιτή στέγη έως τις πολιτικές στήριξης της οικογένειας και της κοινωνικής ένταξης.

Μιλά επίσης για το ευρύτερο έργο της στο πλαίσιο των χιλιάδων αιτημάτων για υιοθεσία και προγραμμάτων, όπως τις «νταντάδες της γειτονιάς».

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

– Κυρία υπουργέ, ποιες είναι οι βασικές καινοτομίες της νέας φάσης του Προγράμματος Μετεγκατάστασης που θα περιλαμβάνονται στο επόμενο νομοσχέδιο του υπουργείου σας και πώς η αύξηση της οικονομικής ενίσχυσης στα 10.000 ευρώ αναμένεται να επηρεάσει την απόφαση των πολιτών για εγκατάσταση σε δημογραφικά ευάλωτες περιοχές;

Η νέα φάση του Προγράμματος Μετεγκατάστασης προβλέπει ενιαία οικονομική ενίσχυση ύψους 10.000 ευρώ για όλους τους δικαιούχους, διαμορφώνοντας ένα σαφές και προβλέψιμο πλαίσιο στήριξης στο πρώτο, κρίσιμο διάστημα της εγκατάστασης. Το 50% της ενίσχυσης καταβάλλεται ως προκαταβολή, ώστε να καλύπτονται άμεσα βασικά έξοδα μετεγκατάστασης και προσαρμογής. Η ενίσχυση αυτή δεν λειτουργεί ως κίνητρο καθαυτό, αλλά ως πρακτικό δίχτυ ασφαλείας που διευκολύνει τη μετάβαση, χωρίς να υποκαθιστά την εργασία ή το εισόδημα.

Η ένταξη της Κοζάνης και των Γρεβενών στο Πρόγραμμα Μετεγκατάστασης στοχεύει σε μια πρόσκαιρη πληθυσμιακή ενίσχυση, αλλά στη δημιουργία συνθηκών παραμονής και επανεγκατάστασης για ανθρώπους που μπορούν να ενταχθούν ουσιαστικά στην τοπική οικονομία και κοινωνία

Παράλληλα, το πρόγραμμα διευρύνεται σε περισσότερες κατηγορίες δικαιούχων, μεταξύ των οποίων Έλληνες του εξωτερικού, απόφοιτοι πανεπιστημίων και ένστολοι, ώστε να συμβάλει στην ενίσχυση των τοπικών πληθυσμών.

Η φιλοσοφία του προγράμματος δεν είναι η επιδότηση της μετακίνησης καθαυτής, αλλά η ενθάρρυνση μιας συνειδητής απόφασης μόνιμης εγκατάστασης, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες απασχόλησης και τις υφιστάμενες υποδομές.

– Ας δούμε ένα παράδειγμα. Με δεδομένο ότι η Δυτική Μακεδονία αποτελεί μια δημογραφικά ευάλωτη Περιφέρεια της χώρας λόγω της απολιγνιτοποίησης, με ποιους τρόπους η ένταξη των νομών Κοζάνης και Γρεβενών στο Πρόγραμμα Μετεγκατάστασης μπορεί να συμβάλει στην ανάσχεση της πληθυσμιακής συρρίκνωσης; Γιατί τα χρήματα θα τελειώσουν σύντομα και εάν οι κάτοικοι αυτής της περιοχής δεν έχουν εργασία θα φύγουν.

Η Δυτική Μακεδονία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα περιοχής όπου η δημογραφική συρρίκνωση συνδέεται άμεσα με μια βαθιά παραγωγική μετάβαση. Γι’ αυτό και το Πρόγραμμα Μετεγκατάστασης δεν αντιμετωπίζεται ως αυτόνομο μέτρο, αλλά ως συμπληρωματικό εργαλείο στο ευρύτερο πλαίσιο πολιτικών δίκαιης μετάβασης, απασχόλησης και τοπικής ανάπτυξης που ήδη υλοποιούνται.

Η διεύρυνση των δικαιούχων αποτυπώνει μια ευρύτερη αλλαγή αντίληψης για την περιφέρεια. Δεν αφορά μόνο όσους έμειναν, αλλά και όσους μπορούν να επιστρέψουν

Η ένταξη της Κοζάνης και των Γρεβενών στο πρόγραμμα δεν στοχεύει σε μια πρόσκαιρη πληθυσμιακή ενίσχυση, αλλά στη δημιουργία συνθηκών παραμονής και επανεγκατάστασης για ανθρώπους που μπορούν να ενταχθούν ουσιαστικά στην τοπική οικονομία και κοινωνία.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να μετακινηθεί κάποιος, αλλά να έχει λόγο για να μείνει. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικονομική ενίσχυση λειτουργεί υποστηρικτικά στο πρώτο στάδιο, ενώ η πραγματική βιωσιμότητα εξαρτάται από τη σύνδεση κατοικίας, εργασίας και υποδομών.

– Πώς σκοπεύει το Υπουργείο να αξιοποιήσει τη διεύρυνση των δικαιούχων του Προγράμματος Μετεγκατάστασης σε κατηγορίες όπως οι Έλληνες του εξωτερικού, οι τηλεργαζόμενοι και οι απόφοιτοι πανεπιστημίων, προκειμένου να ενισχυθεί η κοινωνική συνοχή στην επαρχία;

Η διεύρυνση των δικαιούχων αποτυπώνει μια ευρύτερη αλλαγή αντίληψης για την περιφέρεια. Δεν αφορά μόνο όσους έμειναν, αλλά και όσους μπορούν να επιστρέψουν ή να επιλέξουν συνειδητά έναν διαφορετικό τρόπο ζωής εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων.

Οι Έλληνες του εξωτερικού φέρνουν εμπειρία και δεξιότητες, οι απόφοιτοι πανεπιστημίων ανανεώνουν το ανθρώπινο κεφάλαιο, ενώ οι ένστολοι συμβάλλουν στη σταθερότητα και τη λειτουργικότητα των τοπικών κοινωνιών.

Ο ανασχεδιασμός του ΤΕΒΑ προς ένα σύστημα προπληρωμένης κάρτας ενισχύει πρώτα απ’ όλα την αξιοπρέπεια των δικαιούχων

Το Πρόγραμμα Μετεγκατάστασης λειτουργεί έτσι ως εργαλείο κοινωνικής συνοχής, όχι με όρους επιδότησης, αλλά ως γέφυρα ανάμεσα στις δημογραφικές ανάγκες της περιφέρειας και τις σύγχρονες μορφές εργασίας και ζωής.

-Σχετικά με το πρόγραμμα ΤΕΒΑ και τις πολιτικές για την καταπολέμηση της φτώχειας, ποια είναι η στρατηγική του Υπουργείου για τη διασφάλιση της κοινωνικής ένταξης των πλέον ευάλωτων ομάδων, όπως οι Ρομά και οι άστεγοι;

Η πολιτική του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας για το ΤΕΒΑ και συνολικά για την καταπολέμηση της φτώχειας στηρίζεται σε μια βασική αρχή: η υλική στήριξη έχει νόημα μόνο όταν λειτουργεί ως γέφυρα προς την κοινωνική ένταξη και όχι ως μηχανισμός παθητικής ανακούφισης.

Ο ανασχεδιασμός του ΤΕΒΑ προς ένα σύστημα προπληρωμένης κάρτας ενισχύει πρώτα απ’ όλα την αξιοπρέπεια των δικαιούχων. Οι ωφελούμενοι, συμπεριλαμβανομένων ομάδων όπως οι Ρομά και οι άστεγοι, αποκτούν τη δυνατότητα να καλύπτουν βασικές ανάγκες χωρίς στιγματισμό, χωρίς ουρές και χωρίς προκαθορισμένα «πακέτα» αγαθών, επιλέγοντας οι ίδιοι τι χρειάζονται και πότε.

Για τα άτομα με αναπηρία, η πολιτική στέγης συνδέεται άμεσα με την αυτονομία και την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική και οικονομική ζωή

Η επιλογή ενός ενιαίου, αυτοματοποιημένου συστήματος μειώνει τις καθυστερήσεις και τις ανισότητες και επιτρέπει στην Πολιτεία να κατευθύνει περισσότερους πόρους απευθείας στους ανθρώπους που τους έχουν ανάγκη. Έτσι, το ΤΕΒΑ εξελίσσεται από πρόγραμμα διανομής βοήθειας σε εργαλείο κοινωνικής συνοχής, που στηρίζει τους πιο ευάλωτους προκειμένου να κάνουν το επόμενο βήμα προς την κοινωνική ένταξη.

 –Στο πλαίσιο της Στεγαστικής Πολιτικής και του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για το Δημογραφικό, ποια συγκεκριμένα μέτρα προωθούνται για την εξασφάλιση προσιτής στέγης, ειδικά για τις νέες οικογένειες και τα άτομα με αναπηρία;

Η προσέγγιση του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας βασίζεται σε έναν συνδυασμό μέτρων που παρεμβαίνουν τόσο στη ζήτηση όσο και στην προσφορά κατοικίας, με σαφή προτεραιότητα στις νέες οικογένειες και στα άτομα με αναπηρία.

Για τις νέες οικογένειες, βασικός πυλώνας είναι τα προγράμματα «Σπίτι μου 1» και «Σπίτι μου 2», που διευκολύνουν την απόκτηση πρώτης κατοικίας με χαμηλότοκη χρηματοδότηση και μηνιαία δόση χαμηλότερη από το ενοίκιο.

Παράλληλα, προγράμματα όπως το«Ανακαινίζω – Νοικιάζω» αυξάνουν το διαθέσιμο στεγαστικό απόθεμα και συμβάλλουν στη συγκράτηση των ενοικίων, ενώ η κοινωνική αντιπαροχή και η αξιοποίηση δημόσιας γης δημιουργούν για πρώτη φορά νέο απόθεμα κοινωνικής και προσιτής κατοικίας.

Η ουσιαστική «γέφυρα» για να καλυφθεί το χάσμα ανάμεσα στις αιτήσεις και στα παιδιά είναι η σωστή ενημέρωση και η άρση στερεοτύπων γύρω από την αναδοχή, ιδίως όταν πρόκειται για μεγαλύτερα παιδιά ή παιδιά με αναπηρία

Για τα άτομα με αναπηρία, η πολιτική στέγης συνδέεται άμεσα με την αυτονομία και την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική και οικονομική ζωή. Προβλέπονται στοχευμένες παρεμβάσεις για προσβάσιμες κατοικίες, ενισχύσεις για ανακαίνιση και προσαρμογή υφιστάμενων σπιτιών, καθώς και προτεραιοποίηση σε σχήματα κοινωνικής στέγασης.

Κοινός παρονομαστής όλων των παρεμβάσεων είναι ότι η στέγη αντιμετωπίζεται ως θεμέλιο δημογραφικής και κοινωνικής πολιτικής. Στόχος είναι να μπορούν οι νέοι άνθρωποι να σχεδιάσουν τη ζωή τους και οι συμπολίτες μας με αναπηρία να ζουν με ασφάλεια και αξιοπρέπεια, σε κατοικίες προσιτές, κατάλληλες και ενταγμένες στις τοπικές κοινότητες.

 -Πώς θα γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ των χιλιάδων αιτήσεων για υιοθεσία και του περιορισμένου αριθμού διαθέσιμων παιδιών;

Η συντριπτική πλειονότητα των παιδιών που σήμερα φιλοξενούνται σε Μονάδες Παιδικής Προστασίας δεν είναι νομικά διαθέσιμα για υιοθεσία, αλλά για αναδοχή. Πρόκειται για παιδιά που έχουν βιολογικούς γονείς ή συγγενικό περιβάλλον και για τα οποία η Δικαιοσύνη ερευνά την καταλληλότητά τους να ασκούν τη γονική μέριμνα.

Γι’ αυτό και η Πολιτεία έχει αναδείξει την αναδοχή ως βασικό εργαλείο αποϊδρυματοποίησης, με μετρήσιμα αποτελέσματα. Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των παιδιών που διαβιούν σε δομές παιδικής προστασίας έχει μειωθεί σχεδόν στο μισό, ενώ περισσότερα από 1.800 παιδιά έχουν ήδη βρει οικογενειακό περιβάλλον μέσω αναδοχής και τεκνοθεσίας.

Το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας ολοκληρώνει τις τελευταίες θεσμικές διαδικασίες για την καθολική εφαρμογή του προγράμματος «Νταντάδες της Γειτονιάς»

Η ουσιαστική «γέφυρα» για να καλυφθεί το χάσμα ανάμεσα στις αιτήσεις και στα παιδιά είναι η σωστή ενημέρωση και η άρση στερεοτύπων γύρω από την αναδοχή, ιδίως όταν πρόκειται για μεγαλύτερα παιδιά ή παιδιά με αναπηρία. Σε αυτό το πλαίσιο, σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι Σχολές Γονέων, οι κοινότητες νέων ζευγαριών και οι ενορίες, ώστε περισσότερες οικογένειες να γνωρίσουν τι πραγματικά σημαίνει αναδοχή και να ανοίξουν το σπίτι τους σε παιδιά που το έχουν ανάγκη.

-Πώς σκοπεύει το Υπουργείο να αντιμετωπίσει την έλλειψη επιμελητών στο πρόγραμμα «Νταντάδες της Γειτονιάς»;

Το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας ολοκληρώνει τις τελευταίες θεσμικές διαδικασίες για την καθολική εφαρμογή του προγράμματος «Νταντάδες της Γειτονιάς». Ήδη έχει υπογραφεί η προγραμματική σύμβαση μεταξύ των φορέων υλοποίησης και άμεσα ακολουθεί η έκδοση της σχετικής Κοινής Υπουργικής Απόφασης, ώστε το πρόγραμμα να ενεργοποιηθεί πανελλαδικά με ενιαίο και σαφές πλαίσιο.

Η καθολική φάση του προγράμματος στηρίζεται στην εμπειρία του πιλοτικού σκέλους και δίνει έμφαση στην αύξηση των επιμελητών, στην ασφαλή φύλαξη βρεφών και νηπίων ηλικίας 2 έως 18 μηνών και στη διευκόλυνση των εργαζόμενων γονέων.

Στόχος είναι ένα λειτουργικό και αξιόπιστο σύστημα φροντίδας που να υποστηρίζει έμπρακτα τη συμφιλίωση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, ιδίως για τις νέες οικογένειες.

Νίκος Γιαννόπουλος

Πρόσφατη έρευνα του ΑΠΘ δείχνει ότι ο Δήμος Νέας Ζίχνης (Σέρρες) παρουσίασε μείωση πληθυσμού περίπου ‑33% μέσα σε 10 χρόνια (από το 2011 μέχρι το 2021) ενώ ο Δήμος Κάτω Νευροκοπίου (Δράμα) παρουσίασε μείωση πληθυσμού περίπου 32%.

Εντονο επίσης είναι το πρόβλημα στο Παρανέστι του Δήμου Δράμας με μείωση 27% αλλά και στη Δωδώνη των Ιωαννίνων με μείωση στο 25%.

Από την ανάλυση των στοιχείων της απογραφής του 2021 προκύπτει ότι 247 από τους 332 δήμους της χώρας είχαν μείωση πληθυσμού μεταξύ 2011 και 2021, ενώ μόλις 85 είχαν αύξηση. Από αυτούς που μειώθηκαν, 19 δήμοι εμφάνισαν μείωση άνω του 20%, και τρεις δήμοι, αυτοί που προαναφέρθηκαν, είχαν μείωση άνω του 30%.

Τα παραπάνω στοιχεία αξιολογούνται ως σοβαρά και δείχνουν ότι οι περισσότεροι δήμοι με σημαντική πτώση βρίσκονται στη βόρεια Ελλάδα και την ηπειρωτική ενδοχώρα, όπου η μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα είναι πιο έντονη. Επίσης οι δήμοι που βλέπουν τους πολίτες τους να αποχωρούν βρίσκονται στην ορεινή Ελλάδα και έχουν ως κοινό τους χαρακτηριστικό τη γήρανση του πληθυσμού.

Αν δούμε τα στοιχεία ανά περιφέρεια θα διαπιστώσουμε ότι από το 2011 μέχρι το 2021 οι περισσότερες περιφέρειες της χώρας παρουσίασαν μεγάλη πτώση στον πληθυσμό τους με πρωταθλήτριες την Περιφέρεια της Δυτικής Μακεδονίας (10,3%) και της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (7,6%).

Τα συνοπτικά στοιχεία είναι τα ακόλουθα:

• Δυτική Μακεδονία: 254.595 → 283.689 — -10,3%
• Ανατολική Μακεδονία — Θράκη: 562.201 → 608.182 — -7,6%
• Στερεά Ελλάδα: 508.254 → 547.390 — -7,1%
• Θεσσαλία: 688.255 → 732.762 — -6,1%
• Πελοπόννησος: 539.535 → 577.903 — -6,6%
• Ήπειρος: 319.991 → 336.856 — -5,0%
• Δυτική Ελλάδα: 648.220 → 679.796 — -4,6%
• Κεντρική Μακεδονία: 1.795.669 → 1.880.058 — -4,6%
• Ιόνια Νησιά: 204.532 → 207.855 — -1,6%
• Βόρειο Αιγαίο: 194.943 → 199.231 — -2,2%
• Αττική: 3.814.064 → 3.827.624 — -0,4%

Βλέπουμε ότι μόνο σε δύο περιφέρειες, της Αττικής και των Ιονίων Νήσων, δεν υπήρξε αξιόλογη μεταβολή.  Υπάρχουν, τέλος, και δύο περιφέρειες στις οποίες ο πληθυσμός αυξήθηκε, στο Νότιο Αιγαίο κατά 6,1% και στην Κρήτη κατά 0,2%.

Ολα τα παραπάνω παρουσιάστηκαν για να εμπεδωθεί το ακόλουθο: Η αποψίλωση του πληθυσμού δεν είναι μόνο στατιστική έννοια, αλλά ζωντανή πραγματικότητα για τους κατοίκους, που βλέπουν τις κοινότητές τους να συρρικνώνονται και την καθημερινότητά τους να αλλάζει, πολλές φορές δραματικά προς το χειρότερο.

Η περιφέρεια κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν χώρο όπου η ιστορία και η παράδοση επιβιώνουν μόνο μέσα από τις αφηγήσεις των λιγοστών κατοίκων που παραμένουν. Το μέλλον των επαρχιακών δήμων θα εξαρτηθεί από τις πολιτικές στήριξης, την τοπική ανάπτυξη και τη δυνατότητα να κρατήσουν τους νέους και τις οικογένειες σε μια κοινωνία που συνεχώς αλλάζει.

Αναμφισβήτητα τον κυριότερο ρόλο θα παίξουν οι ευκαιρίες δουλειάς. Ο κυριότερος λόγος της εσωτερικής μετανάστευσης είναι ακριβώς αυτό, η έλλειψη προοπτικής για ικανοποιητική, όχι μόνο οικονομικά αλλά και ψυχικά, εργασία.

Τα στοιχεία όμως δεν είναι ενθαρρυντικά.

Η Δυτική Μακεδονία καταγράφει ποσοστά ανεργίας υψηλότερα από τον εθνικό μέσο όρο. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το Γ’ τρίμηνο του 2025, η ανεργία στην περιφέρεια έφτασε 16,5%. Μιλάμε για νούμερο διπλάσιο και κάτι από το μέσο όρο της χώρας που πλέον έχει υποχωρήσει κάτω από το 8%.

Στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη η ανεργία ανέρχεται στο 10%, επίσης αρκετά υψηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο.

Τέλος, τα αντίστοιχα ποσοστά της νεανικής ανεργίας για τις δύο περιφέρειες ανέρχονται πολύ πάνω από το 20%. Η νεανική ανεργία αποτελεί ένδειξη ότι οι νέοι αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην ένταξη στην αγορά εργασίας, γεγονός που μπορεί να συνδέεται με μετανάστευση, επέκταση επισφαλών θέσεων εργασίας, ή έλλειψη τοπικών ευκαιριών απασχόλησης.

Και κάπως έτσι ο φαύλος κύκλος που “θρέφει” το δημογραφικό πρόβλημα συνεχίζεται χωρίς να διαφαίνεται κάτι στο άμεσο μέλλον που θα μπορούσε να τον σπάσει.

Νίκος Γιαννόπουλος

Μέσα, δηλαδή, σε 14 χρόνια, τα οποία βέβαια ταυτίζονται χρονικά με τη μεγάλη οικονομική κρίση αλλά και τις υπόλοιπες κρίσεις που βίωση η χωρα “χάθηκε” μία πολύ μεγάλη πόλη και ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε περισσότερο από μισό εκατομμύριο. Αυτή την την τάξη μεγέθους έχουμε να αντιμετωπίσουμε.

Η έρευνα της ΕΝΥΠΕΚΚ επικαλείται εννέα σημαντικούς λόγους για την όξυνση του φαινομένου, λόγους που έχουν να κάνουν με την οικονομική και φορολογική πολιτική των τελευταίων 14 χρόνων.

Αυτοί είναι:

• 1-Η μεταβατική κατάργηση των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων την περίοδο 2015-2022 και η οριστική κατάργησή τους από 1-1-2023 για όλες τις γυναίκες.
• 2-Η κατάργηση ή η δραστική μείωση των περισσότερων οικογενειακών παροχών, για εργαζόμενους και συνταξιούχους.
• 3-Η μείωση ή το «πάγωμα» των μισθών, κυρίως η μείωση του κατώτατου μισθού και η θέσπιση του «υπο-κατώτατου» για τους νέους κάτω των 25 ετών, που ίσχυσε για πολλά χρόνια (2012-2019).
• 4-Η κατάργηση ή η μείωση των τριτεκνικών και πολυτεκνικών επιδομάτων με τη θέσπιση αυστηρών περιουσιακών και εισοδηματικών κριτηρίων.
• 5-Η μειωμένη προστασία των νέων εργαζομένων γυναικών.
• 6-Το περιορισμένο και υπό όρους πλαίσιο χορήγησης γονικών αδειών.
• 7-Η κατάργηση με τον ν. 4093/2012 της ισόβιας σύνταξης πολύτεκνης μητέρας και τέλος
• 8-Η σύμφωνη γνώμη της δικαστικής εξουσίας για την κατάργηση των ευνοϊκών ορίων συνταξιοδότησης για γυναίκες και άνδρες, καθώς και των δικαιωμάτων πολύτεκνων γυναικών, όπως η υπ’αριθ. 719/2018 απόφαση του ΣτΕ που δέχθηκε ως συνταγματική την κατάργηση με τον ν. 4093/2012 της ισόβιας σύνταξης της πολύτεκνης μητέρας ύψους 102 ευρώ τον μήνα.
• 9-Οι φόροι, ο ΕΝΦΙΑ, η υπερφορολόγηση μισθών και συντάξεων, αφού 4 στα 10 ευρώ πηγαίνουν στους φόρους σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, η κατάργηση του ΟΕΚ, τα εισοδηματικά-περιουσιακά κριτήρια που στέρησαν από πολλούς δικαιούχους τα οικογενειακά και άλλα επιδόματα και παροχές.

Το κοινωνικό κράτος παραμένει ανύπαρκτο στην Ελλάδα

Πέρα όμως από τους καθαρά οικονομικούς και φορολογικούς λόγους, υπάρχουν αυτοί που έχουν να κάνουν γενικότερα με αυτό που έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε κοινωνικό κράτος. Στη μνημονιακή Ελλάδα το κοινωνικό κράτος ξηλώθηκε.

Το όλο σύστημα δεν υποστήριζε σχεδόν καθόλου την απόφαση των νέων ζευγαριών να αποκτήσουν παιδιά. Αντίθετα, θα έλεγε κανείς ότι με την απουσία των σχετικών πολιτικών ήταν σαν να “τιμωρούσε” αυτην την επιλογή.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ως προς αυτό ήταν -και δυστυχώς εξακολουθεί να είναι -η έλλειψη θέσων σε δημόσιους παιδικούς σταθμούς. Η προσχολική αγωγή του παιδιού μετατρέπεται έτσι σε “ιδιωτική” υπόθεση ακόμα και για γονείς που δεν συγκαταλέγονται στην κατηγορία των εχόντων και των κατεχόντων. Ελλείψει όμως άλλων λύσεων, αναγκάζονται να βάζουν βαθιά το χέρι στην τσέπη.

Τα όποια μέτρα κρατικής αρωγής προς τα νέα ζευγάρια παραμένουν μάλλον αναποτελεσματικά. Ας πάρουμε αυτό του επιδόματος γέννησης ύψου 2000 ευρώ που “διαφημίστηκε” πολύ από την παρούσα κυβέρνηση. 

Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς ότι καλύπτει, έστω ένα σημαντικό μέρος των αναγκών του παιδιού κατά τα πρώτα χρόνια του. Αν, δε, ο τοκετός έχει γίνει σε ιδιωτικό θεραπευτήριο, τότε το κόστος είναι κατά πολύ μεγαλύτερο του επιδόματος. Θα έλεγε κανείς ότι τα 2000 ευρώ (που καταβάλλονται σε δύο δόσεις) μοιάζουν περισσότερο ως μία συμβολική πράξη παρά ως μία αποτελεσματική πολιτική που λύνει προβλήματα στο πεδίο.

Τα ίδια περίπου θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς για το επίδομα παιδιού του ΟΠΕΚΑ. Είναι βοηθητικό αλλά αν θέλουμε να μιλήσουμε τη γλώσσα της αλήθειας το ύψος του επιδόματος βρίσκεται πολύ πιο κάτω από τις ανάγκες και την οικονομική πραγματικότητα της χώρας σήμερα. Δεν είναι μέτρο στο οποίο μπορείς να βασιστείς πάνω του για να κάνεις οικογένεια.

Ήταν έτσι μάλλον φυσιολογικό (αφού, επί της ουσίας, τίποτα δεν έχει αλλάξει) η ίδια προβληματική εικόνα του δημογραφικού να διατηρηθεί και κατά το 2025.

Αντλούμε και εμείς τα δεδομένα που δημοσιεύει στον επίσημο ιστότοπό της η ΕΝΥΠΕΚΚ. Οι γεννήσεις ήταν 66.532, οι θάνατοι σχεδόν διπλάσιοι (122.914) και κάπως έτσι το 2025 εξελίχθηκε στο χειρότερο έτος για τον αριθμό των γεννήσεων και την πληθυσμιακή εξέλιξη της χώρας τα τελευταία σχεδόν 100 χρόνια.

Σχεδόν ακατόρθωτη η ανάταξη

Ως προς τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά το φαινόμενο (αν και πλέον αυτή η τάση θεωρείται αδύνατο να αντιστραφεί) ο Αλέξης Μητρόπουλος προτείνει μερικά ενδιαφέροντα μέτρα.

Δύο από αυτά είναι το «ξεπάγωμα» των οικογενειακών επιδομάτων του ιδιωτικού τομέα για νέους και νέες εργαζόμενους από το 2012 μέχρι σήμερα αλλά και η πλήρης θεσμική εξομοίωση των τριτεκνικών με τις πολυτεκνικές οικογένειες, αλλά και των μονογονεϊκών με όλες τις άλλες οικογένειες.

Προτείνει επίσης το εφάπαξ επίδομα για κάθε νέα γέννηση να αυξηθεί στα 5000 ευρώ και να μην συνοδεύεται από εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια.

Ακόμα και αν όλα πάνε εξαιρετικά τα επόμενα χρόνια και εφαρμοστούν μέτρα φιλικά ως προς την οικογένεια, η εκτίμηση από τους Ελληνες ερευνητές αναφέρει ότι μπορεί να απαιτηθούν δεκαετίες (35 χρόνια και πάνω) για να αντιστραφεί η κατάσταση σε γενικές γραμμές και όχι μόνο να επιβραδυνθεί η πτώση.

Οπως άλλωστε έχει δείξει έρευνα του Πανεπιστημίου της Θεσσαλίας η υπογεννητικότητα στην Ελλάδα είναι πολύ χαμηλή για δεκαετίες (κάτω από 1,5 παιδιά ανά γυναίκα) και επίσης η Ελλάδα βρίσκεται ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες με περισσότερα από 35 χρόνια πολύ χαμηλής γονιμότητας, περίπου από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 μέχρι σήμερα.

Είναι δηλαδή σαφές ότι το πρόβλημα προϋπήρχε της οικονομικής κρίσης. Απλά με τη μνημονιακή λαίλαπα επιδεινώθηκε δραματικά και το ισοζύγιο γεννήσεων-θανάτων έγινε βαθιά αρνητικό.

Ολη η έκθεση της ΟΝΥΠΕΚΚ εδώ (https://enypekk.gr/2026/01/26/apokalypsi-sok-katerrefsan-oi-genniseis-kai-to-2025)

Νίκος Γιαννόπουλος

Λεπτομέρεια; Ναι, αλλά πολύ σημαντική για ένα ζευγάρι που θέλει να αποκτήσει και να μεγαλώσει παιδιά. Ειδικά αν μιλάμε για την ελληνική περιφέρεια, η μείωση γεννήσεων από το 2010 (όταν η χώρα εντάχθηκε στο μνημονιακό μηχανισμό) μέχρι και σήμερα έχει φτάσει στο 38%.

Όπως αναφέρουν οι σχετικές μελέτες, η έλλειψη ποιοτικών υπηρεσιών σε εκπαίδευση και υγεία ακόμα και σε μεγάλες πόλεις της επαρχίας (και πόσο μάλλον στα ελληνικά χωριά) παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην όξυνση του δημογραφικού προβλήματος (όπως και στην ερημοποίηση της υπαίθρου γιατί πολλές φορές αυτά πηγαίνουν μαζί).

Το 2025, δε, οι γεννήσεις μειώθηκαν σε περίπου 5.500 μηνιαίως, με αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων-θανάτων σε πολλές περιφερειακές ενότητες της χώρας. Είναι ξεκάθαρο ότι το στεγαστικό πρόβλημα και η έλλειψη δομών υποστήριξης γονεϊκότητας αναβάλλουν την απόκτηση ακόμη και πρώτου παιδιού σε περιοχές απομακρυσμένες από τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Τι άλλο καταγράφεται; Κάτι που είναι ξεκάθαρο αλλά όσοι ζούμε στις μεγάλες πόλεις δυσκολευόμαστε να το κατανοήσουμε. Η ανισότητα πρόσβασης σε μαιευτικές υπηρεσίες (που “χτυπά” τις ακριτικές περιοχές) εξελίσσεται σε αποθαρρυντικό παράγοντα για την απόκτηση παιδιού ή παιδιών.

Εκτός των άλλων, στις αγροτικές οικονομίες εντοπίζεται, διαχρονικά σχεδόν, εργασιακή ανασφάλεια και μακροχρόνια ανεργία. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που είναι δύσκολο να σπάσει αν δεν εφαρμοστούν πραγματικά ριζοσπαστικές πολιτικές. Η ύπαιθρος ερημώνει από νεανικό πληθυσμό, τα χέρια για την πρωτογενή παραγωγή μειώνονται, ο πληθυσμός μειώνεται και η περαιτέρω υποβάθμιση σε υπηρεσίες παντός τύπου γίνεται συνήθως γεγονός.

Ακόμα όμως και στα αστικά κέντρα οι προκλήσεις δεν είναι λιγότερες. Τα εργασιακά στάτους που έχουν επικρατήσει τα τελευταία χρόνια (επισφαλείς θέσεις απασχόλησης, ιδιαίτερα ευέλικτο ωράριο κτλ) συνδέονται άμεσα με πτώση γεννήσεων ανά γυναίκα κατά 0,02 μονάδες σε περιόδους ύφεσης. Στην Ελλάδα βέβαια ύφεση δεν έχουμε αλλά η απώλεια του ΑΕΠ κατά το χρονικό διάστημα 2010-2015 έφτασε το θηριώδες 25%!

Κατά την οικονομική κρίση 2008-2010, η συσχέτιση ανεργίας-γονιμότητας εντάθηκε, με πτώση 0,02 γεννήσεων ανά γυναίκα ανά ποσοστιαία μονάδα ανεργίας. Οι γυναίκες 30-44 ετών, στην πιο παραγωγική ηλικία, επηρεάστηκαν περισσότερο, με 31,8% των ανέργων σε αυτή την ομάδα να αναβάλλουν την τεκνοποιία. Σε περιφέρειες με υψηλή ανεργία όπως Κεντρική Μακεδονία, η επίδραση είναι εντονότερη λόγω περιορισμένων ευκαιριών.

Από όλα τα παραπάνω, γίνεται κάτι παραπάνω από σαφές ότι οι αποσπασματικές παρεμβάσεις δεν είναι δυνατόν να έχουν αποτέλεσμα. Λύσεις μπορούν να προσφέρουν μέτρα όπως η ενίσχυση της νεανικής απασχόλησης στην αγροτική οικονομία (ουσιαστικά το ξαναζωντάνεμα της υπαίθρου), η επιδότηση των γεννήσεων και της στέγασης των νέων ζευγαριών και η αναβάθμιση των υπηρεσιών εκπαίδευσης και υγείας στην ελληνική περιφέρεια.

Εχει καταγραφεί ότι οι δωρεάν βρεφονηπιακοί σταθμοί αυξάνουν τη συμμετοχή γυναικών στην αγορά εργασίας κατά 15%, ενθαρρύνοντας την προσπάθεια απόκτησης δεύτερου παιδιού. Οι γονικές άδειες που ξεπερνούν τους έξι μήνες επίσης. Η βελτίωση τέλος των νοσοκομείων και των σχολείων (και ακόμα καλύτερα η οικοδόμηση νέων) μπορεί να μειώσει τη φυγή των νέων από την περιφέρεια κατά 10%.

Με λίγα λόγια: Λύσεις υπάρχουν. Αναζητείται φιλόδοξο σχέδιο, χρηματοδότηση και φυσικά πολιτική βούληση.

Αναφέρθηκε στη μείωση του πληθυσμού, στις επιπτώσεις της γήρανσης στην οικονομία, στην Παιδεία, στην Υγεία και στο ασφαλιστικό, αλλά και στη νέα στρατηγική που παρουσίασε η κυβέρνηση: από τη μεγάλη φορολογική μεταρρύθμιση με κίνητρα για οικογένειες και νέους, μέχρι τα μέτρα στέγασης, την εξάλειψη του ΕΝΦΙΑ στα μικρά χωριά και τις παρεμβάσεις που ενισχύουν την αγορά εργασίας. Παράλληλα, συνέδεσε το δημογραφικό με την παραγωγικότητα και τις επενδύσεις, τονίζοντας ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε ανοδική πορεία, αλλά χρειάζεται σταθερό σχέδιο για να καλύψει την ευρωπαϊκή απόσταση και να παραμείνει ανθεκτική στις προκλήσεις της επόμενης δεκαετίας.

Ολόκληρη η ομιλία του υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών

«Κυρίες και κύριοι, καλή σας ημέρα. Με δεδομένο τα όσα ανέφερε πριν και ο Πρωθυπουργός, παίρνω τη σκυτάλη για να υπογραμμίσω κάποια από εκείνα τα οποία τόνισε, αλλά και επιδιώκοντας να τα τοποθετήσετε σε ένα ευρύτερα ιστορικό πλαίσιο τόσο για τη χώρα μας όσο και για την Ευρώπη.

Ξεκινώντας από την προφανή καταγραφή, την προφανή αποτύπωση ότι το δημογραφικό συνιστά μια υπαρξιακή πρόκληση για τη χώρα μας. Η αλήθεια είναι ότι υπάρχουν προβλήματα, ζητήματα, προκλήσεις τις οποίες δυσκολευόμαστε να τις αντιληφθούμε στο χώρο και στο χρόνο κατά τον οποίο έρχονται μπροστά μας, ακριβώς λόγω του μηχανισμού εξέλιξής τους. Είτε πρόκειται για την κλιματική κρίση, είτε πρόκειται για την κρίση χρέους και το πώς συσσωρεύεις χρέος μέσα στο χρόνο και οι επιπτώσεις του έρχονται να σε συναντήσουν μετά, είτε πρόκειται για το δημογραφικό, τα προβλήματα αυτά, οι προκλήσεις αυτές εκτυλίσσονται, αλλά οι επιπτώσεις τους βιώνονται στο πεδίο.

Και αρκεί κανείς να δει, αρκεί κανείς να μελετήσει τα στοιχεία από μελέτες δημογραφικών προβλέψεων, για να διαπιστώσει ότι στην Ελλάδα αντιμετωπίζουμε ήδη αυτή την πρόκληση. Για πρώτη φορά μεταπολεμικά ο πληθυσμός μειώθηκε. Στην Ευρώπη εγώ θα έλεγα ευρύτερα αντιμετωπίζουμε αυτή την πρόκληση.

Το είπε ο Πρωθυπουργός πριν, αναφέρθηκαν και οι προλαλήσαντες, σε καμία χώρα της Ευρώπης δεν έχουμε αναπλήρωση του πληθυσμού, δεν έχουμε το replacement rate, δεν είμαστε στα 2-2,1 παιδιά ανά ζευγάρι, είμαστε σε όλες τις χώρες κάτω από αυτόν τον αριθμό. Με τα καλύτερα δημογραφικά, ενδεχομένως, να τα έχουν χώρες όπως η Γαλλία, ενδεχομένως κάποιες χρονιές η Ρουμανία και η Βουλγαρία, σίγουρα όχι εμείς. Αλλά όλες, εν πάση περιπτώσει, κάτω από το 2.

Αυτό από μόνο του αντανακλά ότι ευρύτερα για την Ευρώπη θα μπορούσε κανείς να πει ότι δεν είναι απλώς και μόνο μία γηραιά Ήπειρος, είναι μία γηράσκουσα Ήπειρος. Και είναι μια πρόκληση ευρύτερα αυτό, όχι μόνο επειδή αυτή καθαυτή η μείωση του πληθυσμού από μόνη της είναι πρόβλημα όσο το ότι οι επιπτώσεις έρχονται και ακουμπούν το σύνολο των πτυχών της πολιτικής, είτε πρόκειται για την οικονομική πολιτική, είτε πρόκειται για την παιδεία είτε πρόκειται για τις προκλήσεις και τις πιέσεις στα συστήματα υγείας, είτε πρόκειται για το ασφαλιστικό. Σε αυτές τις προκλήσεις και τις επιπτώσεις πρέπει τα κράτη να ανταποκριθούν. Και αυτό το οποίο επιδιώκουμε να κάνουμε εμείς είναι ακριβώς να δείξουμε αυτή τη διάσταση, αυτό το βαθμό ανταπόκρισης.

Θυμάμαι δημογραφικές μελέτες από την εποχή που ήμουν στη diaNEOsis οι οποίες κάνουν προβολή του πληθυσμού σε σενάρια τα οποία λένε ότι θα φτάσουμε τα 8,5 εκατομμύρια πληθυσμού το 2050. Αυτό από μόνο του αντανακλά ότι το πρόβλημα είναι μπροστά μας.

Και, ήδη, αν το συσχετίσει κανείς αυτό με οικονομικές μελέτες αν δει κανείς, για παράδειγμα, τον 20ο αιώνα, οι χώρες οι οποίες είχαν πολύ ψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης τον 20ο αιώνα ήταν εκείνες οι οποίες είχαν αύξηση στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό. Στην Ελλάδα έχουμε μείωση και στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό και στον συνολικό πληθυσμό. Οπότε αυτή είναι μια πάρα πολύ σημαντική πρόκληση.

Αναφέρθηκε πριν ο Πρωθυπουργός στο σύνολο των οικονομικών μας επιλογών, σε σχέση με το δημογραφικό, και νομίζω ότι παρατηρήσατε ότι για πρώτη φορά στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης αναπτύχθηκε μια συμπαγής στρατηγική με μια ενιαία φιλοσοφία η οποία είχε το δημογραφικό στον πυρήνα της. Περιλάμβανε όλες τις πτυχές οι οποίες συζητήθηκαν πριν:

•Μηδενισμός φόρου στα κατώτατα κλιμάκια για οικογένειες πολυτέκνων με τέσσερα παιδιά και πάνω. Εγώ να πω ότι στα υπόλοιπα κλιμάκια υπάρχει η φιλοσοφία ότι ο συντελεστής πέφτει δύο μονάδες ανά παιδί. Άρα, υπάρχει μια διάσταση αναλογικότητας για τις οικογένειες με πέντε παιδιά, με έξι παιδιά, με επτά παιδιά. Ταυτοχρόνως, επειδή δημογραφικό δεν είναι μόνο αμιγώς η διάσταση των γεννήσεων, είναι κυρίαρχα, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Είναι ένα σύνολο πραγμάτων, ένα σύνολο παραμέτρων.
•Είδατε ότι ανακοινώσαμε την εξάλειψη του ΕΝΦΙΑ σε βάθος διετίας σε οικισμούς κάτω των 1.500 κατοίκων, γιατί η διάσταση της περιφέρειας είναι επίσης κυρίαρχη στη δημογραφική εξίσωση.
•Είδατε ότι αντιστοίχως μηδενίζουμε το φόρο στα νέα παιδιά που μπαίνουν στην αγορά εργασίας στο κατώτερο κλιμάκιο και τον μειώνουμε για νέους και νέες κάτω των 30 ετών. Όλο αυτό είχε και έχει μια πάρα πολύ συμπαγή λογική. Ο κόσμος ακόμη, το διαπιστώνουμε αυτό στην πράξη, δεν το έχει δει να εφαρμόζεται άρα έχει αντιληφθεί το μέτρο, αλλά θα βιώσει το μέτρο από τον Ιανουάριο.

Ήδη αυτή την εβδομάδα εφαρμόζουμε τα μέτρα που ανακοινώσαμε ως οικονομικό επιτελείο, ως κυβέρνηση, την Τρίτη του Πάσχα: Την υποστήριξη με 250 ευρώ στους συνταξιούχους, την επιστροφή ενός ενοικίου στο 80% των ενοικιαστών, τα μέτρα που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ που συνιστούν, ουσιαστικά, μια φορολογική μεταρρύθμιση για το δημογραφικό και τη μεσαία τάξη θα έρθουν να εφαρμοστούν από τις αρχές Ιανουαρίου.

Και θα τις δουν οι πολίτες που είναι μισθωτοί ως αυξήσεις στο μισθό τους και στους λογαριασμούς τους. Οι ελεύθεροι επαγγελματίες θα τις δουν λίγο αργότερα, στην εκκαθάριση.

Είναι η μεγαλύτερη μείωση φόρων που έχει γίνει στη Μεταπολίτευση και έχει μια πάρα πολύ συμπαγή λογική σε σχέση με την πρόκληση που έχουμε μπροστά μας.

Τώρα, απαντώ μόνος μου σε κάτι το οποίο νομίζω είναι προφανές για όλες και για όλους. Λύνει αυτή η φορολογική μεταρρύθμιση το δημογραφικό πρόβλημα; Σε καμία περίπτωση. Κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Αλλά νομίζω ότι θα ήταν απολύτως παράδοξο να μην έχεις ένα φορολογικό σύστημα το οποίο να αναγνωρίζει αυτό το πρόβλημα, να αναγνωρίζει αυτή την πρόκληση, ειδικά όταν τη βιώνεις στο πεδίο. Έπρεπε, δηλαδή – αυτή ήταν η απόφαση του Πρωθυπουργού, αυτή ήταν η εισήγηση του Οικονομικού Επιτελείου – να γίνει μια φορολογική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα η οποία να αναγνωρίζει αυτή την υπαρξιακή πρόκληση που έχουμε μπροστά μας. Αυτό, λοιπόν, ξεκινάει να εφαρμόζεται – το παρουσιάζουμε αυτή τη στιγμή – συνολικότερα το σύνολο των μέτρων, τη συνολική λογική αυτής της φορολογικής μεταρρύθμισης και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Και διαπιστώνουμε ότι παίρνει πολύ θετικά σχόλια ακριβώς επειδή λίγο πολύ το ίδιο πρόβλημα το βιώνουν όλοι σε διαφορετικές κλίμακες. Άρα, είναι κάτι το οποίο θα το δούμε ήδη να έχει εφαρμοστεί σε κάποιες χώρες, ήδη να υπάρχει προνομιακή φορολογική μεταχείριση της οικογένειας, π.χ., στη Γαλλία, αλλά σε άλλες αυτό να μην έχει γίνει ακόμα.

Θεωρούμε ότι είναι ένα μέτρο το οποίο θα πιάσει και θεωρούμε ότι αυτή η λογική που θα ξεκινήσουμε να τη μεταβολίζουμε από τον Ιανουάριο, είναι μια λογική στην οποία θα συνεχίσουμε. Ακριβώς επειδή το μέγεθος του προβλήματος, η κλίμακα της πρόκλησης, είναι πάρα πολύ μεγάλη.

Έχοντας πει αυτό, φυσικά δεν αρκεί ένα μέτρο, δεν αρκεί μία φορολογική μεταρρύθμιση. Χρειάζεται να γίνουν πολλά. Είναι σπουδαίο ότι δημιουργήθηκε ένα Υπουργείο το οποίο έχει αυτή τη στόχευση. Είναι σπουδαίο ότι υπάρχει μια συνολικότερη πολιτική.

Ο Πρόεδρος της Βουλής πριν ανέφερε ότι πρέπει να αναζητηθούν συναινέσεις, να υπάρξει ειδική επιτροπή της Βουλής, να την ενεργοποιήσει πάλι. Έχουμε ήδη εφαρμόσει πολλά από αυτά τα μέτρα. Τα μέτρα για τους βρεφονηπιακούς σταθμούς, αλλαγές που πρέπει να γίνουν στην Παιδεία. Ακόμη όταν φτιάχνει κανείς τα κτίρια των σχολείων, όλο το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας της χώρας, όλα αυτά είναι κομμάτια του παζλ στα οποία πρέπει να έρθεις και να επενδύσεις ως πολιτεία. Είτε πρόκειται για θέματα που αφορούν στη στέγη, με προγράμματα όπως το «Σπίτι μου 1», το «Σπίτι μου 2», είτε πρόκειται για μέτρα όπως οι «Νταντάδες της Γειτονιάς», είτε πρόκειται για τη συνολικότερη στήριξη και λογική της οικογένειας με καλύτερους θεσμούς οι οποίοι έρχονται να ευθυγραμμίσουν την Ελλάδα με το συνολικότερο ευρωπαϊκό πλαίσιο ισορροπίας, εργασίας και ιδιωτικής ζωής. Όπως αυτά τα μέτρα τα οποία έχουμε ήδη ενσωματώσει στο ελληνικό θεσμικό πλαίσιο εδώ και χρόνια.

Γίνονται, δηλαδή, πολλά πράγματα ταυτόχρονα προς αυτήν την κατεύθυνση για να δούμε μία βελτίωση. Από εκεί και πέρα, όμως, υπάρχει η εμπειρική παρατήρηση, ότι τι παρατηρεί κανείς; Παρατηρεί χώρες οι οποίες έχουν οικονομικό προφίλ και οικονομικές προκλήσεις, όπως αυτές που είχε η Ελλάδα μεταπολεμικά, να έχουν μεγάλο δίκτυο γονιμότητας. Και βλέπουμε χώρες οι οποίες είναι εξαιρετικά ανεπτυγμένες και με πολύ καλά οικονομικά, να έχουν πολύ χαμηλό δίκτυο γονιμότητας. Γιατί είναι και μια λογική κουλτούρας, τρόπου ζωής, αντίληψης για το πως ο θεσμός της οικογένειας οφείλει να λειτουργήσει σε σχέση και με τις προσδοκίες που έχει κάθε οικογένεια για τον εαυτό της.

Αυτό το οποίο εμείς οφείλουμε να κάνουμε τι είναι ως πολιτεία και εμείς και τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη; Βασικά, να αφαιρέσουμε όλα τα εμπόδια που μπορούμε. Δηλαδή, να διευκολύνουμε τα νέα ζευγάρια να είναι σε θέση να λάβουν εύκολα την απόφαση να κάνουν ένα παιδί ακόμα. Γι’ αυτό και εστιάζουμε σε όλες αυτές τις παραμέτρους. Από το να κάνουμε το φορολογικό σύστημα πιο ευέλικτο και πιο φιλικό στις οικογένειες, από το να κάνουμε το σύστημα φορολογίας πιο φιλικό στα νέα παιδιά που θέλουν να μπουν στην αγορά εργασίας, μέχρι το να υπάρχουν δωρεάν βρεφονηπιακοί σταθμοί με πλήρη κάλυψη σε όλη την Ελλάδα – και εγώ θα σας έλεγα συνολικά σε όλη την Ευρώπη. Όλα αυτά είναι σε μια διαδρομή για να γίνουν και γίνονται καλύτερα κάθε χρόνο.

Από εκεί και πέρα, όμως, αντιλαμβανόμαστε πλήρως ότι πρέπει να κάνουμε και πολλά άλλα πράγματα για να βελτιώσουμε αυτήν την εξίσωση. Ανέφερα πριν ότι το πρόβλημα είναι πανευρωπαϊκό. Σίγουρα χρειαζόμαστε να δημιουργήσουμε θετική ώθηση στην οικονομία, ακριβώς επειδή – αν δει κανείς τι έχουμε μπροστά μας – έχουμε δύο προκλήσεις οικονομικές. Η μία και γράφεται πολύ συχνά για αυτήν είναι το τέλος του Ταμείου Ανάκαμψης, το οποίο θα είναι μια πρόκληση για όλη την Ευρώπη. Η Ελλάδα έχει ρυθμό ανάπτυξης 2,4% στην πρόβλεψη για τον Προϋπολογισμό του 2026. Η προστιθέμενη αξία της φορολογικής μεταρρύθμισης που ανακοίνωσε ο Πρωθυπουργός στη ΔΕΘ είναι 0,6% σε αυτό το 2,4%.

Ένα άλλο κομμάτι έχει να κάνει με το Ταμείο Ανάκαμψης, όπως ανέφερα. Οι επενδύσεις στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί. Τις πήραμε κάπου στο 11% στον όρο επενδύσεις προς ΑΕΠ το 2019. Ο Προϋπολογισμός του ‘26 προβλέπει 17,7%, πάμε καλά. Παραμένουμε κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η μία λοιπόν πρόκληση θα είναι ο τίτλος «Μετά το Ταμείο Ανάκαμψης, τι;. Και η δεύτερη πρόκληση… έχει να κάνει με τη μείωση του πληθυσμού και με τη δημογραφική πρόκληση την οποία βλέπουμε μπροστά μας σε σχέση με την προβολή για το ρυθμό ανάπτυξης για τα επόμενα χρόνια. Και εμείς και οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Και προσθέτω σε αυτό και μια τρίτη πρόκληση της διεθνούς αβεβαιότητας. Οι προκλήσεις εντείνονται. Αυτά τα λέω σε ένα πλαίσιο όπου, για παράδειγμα, στο Βερολίνο που βρισκόμουν χθες και προχθές, η Ελλάδα αντιμετωπίζεται ως μια χώρα με έντονο το χαρακτηριστικό της επιτυχίας τόσο στην οικονομική όσο και στη μεταρρυθμιστική της πολιτική με ρυθμό ανάπτυξης πολύ παραπάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Άρα, υπάρχει αίσθηση ότι τα πηγαίνουμε καλά διεθνώς. Φυσικά μπορούμε να τα πάμε καλύτερα. Φυσικά να γνωρίζουμε πλήρως ότι υπάρχουν στοιχήματα που ακόμη δεν έχουν κερδηθεί και πρέπει να κερδηθούν και συμπολίτες μας που πρέπει να στηριχθούν παραπάνω. Ακριβώς, επειδή, οι προκλήσεις για τους ίδιους και για τις οικογένειές τους είναι μεγάλες. Αλλά από εκεί και πέρα κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει τον χαρακτηρισμό της επιτυχίας από τη διαδρομή των τελευταίων ετών, που βασικά είναι μια επιτυχία του ελληνικού λαού συνολικότερα, έπειτα από μια δεκαετία οικονομικών κρίσεων τις οποίες τώρα βλέπουμε άλλα ευρωπαϊκά κράτη να βιώνουν και να καλούνται να απαντήσουν σε αυτές. Γιατί, όπως είπε ο Πρωθυπουργός, στη δική μας περίπτωση υπάρχει δημοσιονομικός χώρος για να κάνουμε πρόσθετες πολιτικές. Σε άλλες χώρες της Ευρώπης, αυτή τη στιγμή, υπάρχουν δυσκολίες για να περάσουν τους προϋπολογισμούς από τα κοινοβούλια. Ακριβώς, επειδή οι προϋπολογισμοί αυτοί έχουν έντονο το χαρακτήρα της λιτότητας. Κι εγώ θα σας πω σε πολύ πιο light εκδοχή, βιώνουν διλήμματα όπως αυτά που εμείς σε πολύ σκληρές εκδοχές βιώσαμε τη δύσκολη δεκαετία της κρίσης.

Όμως, παρ’ όλα αυτά, οι προκλήσεις είναι μπροστά μας και ο μόνος τρόπος για να απαντήσουμε σε αυτές, είναι μια πάρα πολύ συγκεκριμένη ιδέα για το ποια είναι η Ελλάδα που θέλουμε, για το πώς πρέπει το οικονομικό μοντέλο ανάπτυξης της χώρας μας να συνεχίσει να μετασχηματίζεται για να μπορέσει να αντισταθμίσει τους αρνητικούς ανέμους στην παγκόσμια οικονομία, αλλά και τις εσωτερικές προκλήσεις. Ένα κομμάτι έχει να κάνει με μια ευρύτερη ευρωπαϊκή στρατηγική αφαίρεσης εμποδίων ανάμεσα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτό που «κωδικά» στην Ευρώπη λένε η Έκθεση Ντράγκι.

Βασικά, όμως, η θεμελιώδης πρόκληση είναι η πρόκληση της παραγωγικότητας. Όπως δημιουργούμε επιτροπές, θεσμούς, στρατηγικές για το κομμάτι το οποίο αφορά το δημογραφικό ζήτημα της χώρας μας, τη δημογραφική πρόκληση της χώρας μας. Αντιστοίχως όσο αυξάνουμε τις εξαγωγές μας ως οικονομία, όσο αυξάνουμε τις επενδύσεις μας ως οικονομία, όσο παράγουμε πλεονάσματα, όσο αποκλιμακώνουμε το χρέος μας και όσο, ναι, η ανεργία βρίσκεται στο πιο χαμηλό της σημείο από το 2008.

Ταυτοχρόνως πρέπει να καταλάβουμε ότι η παραγωγικότητα είναι στον πυρήνα της δημογραφικής εξίσωσης και εκεί είναι μονόδρομος να υλοποιήσουμε στρατηγικές οι οποίες την αυξάνουν. Τόσο σε ό,τι αφορά το σύνολο της οικονομίας όσο σε ό,τι αφορά και κάθε επιχείρηση στοχευμένα. Αυτή είναι και για εμένα και για εμάς η θεμελιώδης προστιθέμενη αξία που μπορούμε να έχουμε σαν οικονομικό επιτελείο τα επόμενα χρόνια. Και αυτό είναι το άλλο μεγάλο παράλληλο ερώτημα στο οποίο πρέπει να απαντήσουμε μαζί με τις αμιγώς δημογραφικές προκλήσεις και με δεδομένο ότι πράγματι το πρόβλημα είναι μπροστά μας.

Νομίζω ότι από το σύνολο των στρατηγικών, των πολιτικών, των επιλογών που έχετε δει ότι γίνονται από αυτή την κυβέρνηση τα τελευταία χρόνια, πρώτον ξέρουμε να θέτουμε τα σωστά ερωτήματα. Δεύτερον, ξέρουμε να βελτιώνουμε τους εαυτούς μας διαρκώς εκεί που χρειάζεται και απαιτείται. Και τρίτον, ξέρουμε πάρα πολύ καλά το τι πρέπει να κάνουμε για να συνεχίσουμε να συγκλίνουμε με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Γιατί στο τέλος της ημέρας το 2019 σε επίπεδο εισοδήματος σε όρους PPP (Purchasing Power Parity), όπως λέμε, ήμασταν στο 62% του ευρωπαϊκού μέσου όρου του εισοδήματος και σήμερα είμαστε στο 70%.

Έχουμε βελτιώσει τους εαυτούς μας, αλλά ακόμη δεν είμαστε εκεί που θέλουμε και μπορούμε και σας διαβεβαιώ ότι μπορούμε. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.»

«Μεγάλη προτεραιότητα δίνει η κυβέρνηση στη στήριξη οικογενειών με παιδιά που θα αρχίσει να υλοποιείται από την αρχή του επόμενου χρόνου. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα έχουμε συνολική αντιμετώπιση του Δημογραφικού», ανέφερε ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

Ο Πρωθυπουργός επανέλαβε ότι είναι απόφαση με πολιτικό πρόσημο να κατανεμηθεί ο δημοσιονομικός χώρος σε οικογένειες και αναφέρθηκε στο πρόβλημα της ακρίβειας τονίζοντας: «Η Κυβέρνηση έλαβε τη συνειδητή απόφαση στήριξης των πολύτεκνων. Όσο αυξάνονται τα παιδιά τόσο θα μειώνεται η φορολογία. Πρόκειται για πολιτική απόφαση υπέρ των οικογενειών με παιδιά και υπέρ των νέων. Είναι απόφαση με πολιτικό πρόσημο που συνάδει απόλυτα με το χαρακτήρα της πολιτικής μας που προτάσσει την οικογένεια ως κύτταρο πάνω στο οποίο χτίζεται η κοινωνική συνοχή».

Όσοι δουν περισσότερα χρήματα από τον Ιανουάριο θα αντιληφθούν ότι η κυβέρνηση ακολουθεί συνεκτική πολιτική με πρόσθετα φορολογικά κίνητρα ανάλογα του αριθμού των παιδιών, πρόσθεσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

«Ο χαμηλός αριθμός των γεννήσεων δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα»

«Η τάση των νέων ανθρώπων να καθυστερούν ή να κάνουν λιγότερα παιδιά είναι ένα πρόβλημα σε όλη την Ευρώπη και δεν έχει να κάνει μόνο με το οικονομικό. Φαίνεται ότι το αντιμετωπίζουν πολλές χώρες της Ευρώπης. Φαίνεται επίσης να μην συνδέεται με την οικονομία και την ευημερία των χωρών αλλά με παράγοντες που πρέπει να διερευνηθούν, είπε ο Πρωθυπουργός, προσθέτοντας: Στη Σιγκαπούρη, όπου βρέθηκα, ο δείκτης των γεννήσεων για πρώτη φορά έπεσε κάτω του 1%. Η Νότια Κορέα έχει δείκτη γεννήσεων 0,8%. Προφανώς και τα οικονομικά μέτρα έχουν μεγάλη σημασία.

«Αν σήμερα ως δια μαγείας μπορούσαμε να αυξήσουμε τις γεννήσεις, τα παιδιά θα έμπαιναν στον ενεργό πληθυσμό σε 25- 30 χρόνια από τώρα. Η άλλη όψη είναι η γήρανση με επιπτώσεις στις δαπάνες. Τα φορολογικά κίνητρα της κυβέρνησης και τα κίνητρα στους συνταξιούχους να συνεχίσουν να εργάζονται είχαν εξαιρετικό αντίκτυπο» είπε ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

«Η πολιτική μας στοχεύει στην οικογένεια»

«Πήραμε μια συνειδητή πολιτική απόφαση να στηρίξουμε τις οικογένειες με παιδιά αλλά και τους νέους. Το Δημογραφικό έχει και διαστάσεις που έχουν να κάνουν με την ελληνική περιφέρεια και την ερήμωσή της. Τα έξοδα για την απόκτηση στέγης αποτρέπουν τα νέα ζευγάρια. Στα προγράμματα «Σπίτι μου» 1 και 2 βοηθάμε τους νέους ανθρώπους να αποκτήσουν το δικό τους σπίτι και έτσι ανοίγουμε ένα παράθυρο στην ιδιοκτησία και πρέπει οι τράπεζες οι ίδιες να είναι πιο γενναιόδωρες και να στηρίζουν νέα ζευγάρια με προϊόντα και επιτόκια».

Η Πολιτεία φροντίζει να καλύψει τις ανάγκες των παιδιών ειδικά στο Δημοτικό. Είναι η ελάχιστη υποχρέωση που πρέπει να τηρήσουμε απέναντι σε όσους ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές, είπε ο Πρωθυπουργός, προσθέτοντας ότι «αν καλύπτονται ανάγκες όπως παιδεία, υγεία και προσβασιμότητα, η ζωή στην Περιφέρεια μπορεί να γίνει πιο ελκυστική. Γι’ αυτό και καταργούμε τον ΕΝΦΙΑ για όλους τους οικισμούς κάτω των 1.500 κατοίκων. Μια συνεκτική δημογραφική πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται σε ένα μόνο μέτρο», τόνισε ακόμη ο κ. Μητσοτάκης.

Πρόσθεσε στη συνέχεια πως «η συζήτηση σήμερα καταδεικνύει ότι το Δημογραφικό δεν είναι αντικείμενο μόνο ενός υπουργείου. Για το δημογραφικό έχουμε μια οριζόντια στρατηγική με πολλές πτυχές που δεν μπορούν να υλοποιηθούν μόνο από ένα υπουργείο. Οι ανάγκες οποιασδήποτε κοινωνίας δεν είναι ατελείωτες. Η φύση του πολιτικού διαλόγου συνίσταται στο πώς θα κατανείμουμε τους περιορισμένους πόρους που έχουμε.

Στο ίδιο το DNA των δικών μας πολιτικών επιλογών βρίσκεται η προστασία της οικογένειας».

Νίκος Γιαννόπουλος

Πρώτα απ’ όλα ας θυμηθούμε ένα κρίσιμο δεδομένο: Η Ελλάδα έχει τον υψηλότερο δείκτη γήρανσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και είναι μεταξύ των χωρών με τη μεγαλύτερη μείωση του πληθυσμού.

Η δημογραφική γήρανση και η μείωση του πληθυσμού παρουσιάζουν έντονη γεωγραφική ανομοιομορφία, με μεγαλύτερη επίπτωση να υφίστανται οι μικρότεροι και απομακρυσμένοι δήμοι, ειδικά στα νησιά και ορεινές περιοχές. Είναι αυτές οι περιοχές στις οποίες πρέπει να δοθεί η μεγαλύτερη βάση (και φροντίδα).

Ιδού ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η εφημερίδα “Δημοκρατική” σε νησιά όπως η Κάλυμνος, η Πάτμος και η Λέρος, το ποσοστό ατόμων άνω των 65 ετών καταγράφεται πολύ υψηλό, ξεπερνώντας το 30-35% του συνολικού πληθυσμού, ενώ επίσης καταγράφονται σημαντικές απώλειες συνολικού πληθυσμού, έως και 11,4% σε μερικές περιπτώσεις.

Ακόμα όμως και σε άλλα νησιά των Δωδεκανήσων στα οποία έχει παρατηρηθεί αύξηση του πληθυσμού όπως η Ρόδος (αύξηση του πληθυσμού κατά 8,3% από το 2011 μέχρι το 2021) ο δείκτης γήρανσης παραμένει υψηλούς. Το ίδιο φαινόμενο καταγράφεται τόσο στην Κω όσο και στην Κάρπαθο.

Στα περισσότερα νησιά πάντως η τάση είναι μείωση των νεαρών ηλικιών και αύξηση των ηλικιωμένων, που σε μερικά νησιά φτάνει σε ποσοστά που υπερβαίνουν, όπως τονίστηκε ήδη, το 30–35% του πληθυσμού. Αυτό υπογραμμίζει τη σοβαρότητα του προβλήματος της δημογραφικής γήρανσης και της κοινωνικής απομόνωσης ειδικά στα μικρότερα και πιο απομονωμένα νησιά.

Τα νησιά, μιλώντας πάντα για τα Δωδεκάνησα, που παρουσίασαν τη μεγαλύτερη μείωση στις ηλικίες 20-39 κατά την περίοδο 2011-2021 είναι κυρίως μικρότερα και απομακρυσμένα νησιά με έντονη δημογραφική φθορά. 

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία συνοπτικά αυτά είναι:

• Πάτμος: Μεγάλη απώλεια νέων ηλικίας 20-39, σχεδόν 30-35% μείωση, που επηρεάζει τον συνολικό εργασιακό και ενεργό πληθυσμό.
• Λέρος: Σημαντική μείωση της νεαρής ηλικιακής ομάδας, περίπου 25-30%.
• Κάλυμνος και Σύμη: Έντονη μείωση νέων με ποσοστά άνω του 20%.
• Καστελλόριζο: Πολύ μεγάλη μείωση νέων κάτω των 40 ετών, αποτέλεσμα της απομάκρυνσης προς τα αστικά κέντρα.
• Χάλκη, Τήλος, Φολέγανδρος: Όλα παρουσίασαν διψήφιο ποσοστό μείωσης στην ηλικιακή ομάδα 20-39 ετών, επιβεβαιώνοντας το φαινόμενο της αποδημίας των νέων.

Είναι, άρα, σαφές ότι τα μικρότερα και απομακρυσμένα νησιά υφίστανται εντονότερη γήρανση λόγω της ενδοχώρας αποχώρησης των νέων για σπουδές και εργασία στις αστικές περιοχές, καθώς και λόγω των δυσχερειών ζωής όπως το υψηλό κόστος διαβίωσης και η μεταφορική απομόνωση.

Αυτό οδηγεί σε μείωση της παραγωγικής δυναμικότητας των νησιωτικών κοινωνιών, αυξημένη κοινωνική απομόνωση και σοβαρές προκλήσεις στη διατήρηση υπηρεσιών υγείας, παιδείας, και κοινωνικής συνοχής.

Η τάση της γήρανσης προβλέπεται να συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες, απαιτώντας άμεσες και στοχευμένες πολιτικές για την ανάσχεση της δημογραφικής κρίσης, τη στήριξη των νέων και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής στα νησιά, ώστε να διαφυλαχθεί η βιωσιμότητα και η ανάπτυξη αυτών των περιοχών.

Περιττό βέβαια να τονιστεί ότι ειδικά αν μιλάμε για τα Δωδεκάνησα, η ανάγκη για βιώσιμη λύση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και εθνική, πέρα από κοινωνική. Οι λόγοι ευνόητοι… 

«Οι λόγοι που ευθύνονται για αυτήν την κατάρρευση δεν εντοπίζονται μόνο εντός του πεδίου της δημογραφίας, αλλά αφορούν συνολικότερα τις κοινωνικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες», σημειώνεται χαρακτηριστικά.

Μείωση του πληθυσμού κατά σχεδόν 500 χιλ. άτομα

Μεταξύ των ετών 2011 και 2024, καταγράφονται σταθερά αρνητικά φυσικά ισοζύγια (γεννήσεις μείον θάνατοι), τα οποία -μαζί με τα επίσης αρνητικά μεταναστευτικά ισοζύγια της περιόδου- προκάλεσαν τη μείωση του πληθυσμού κατά σχεδόν 500 χιλ. άτομα.

Στην ανάλυση αναφέρεται ότι σήμερα η Ελλάδα καταγράφει από τους χαμηλότερους ετήσιους δείκτες γονιμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη διαγενεακή γονιμότητα να κινείται στα 1,3-1,4 παιδιά/γυναίκα (στις γενεές που γεννήθηκαν γύρω από το 1980), δηλαδή, υπολείπεται σημαντικά του ορίου αναπαραγωγής (2,07 παιδιά/γυναίκα).

Παράλληλα, η Ελλάδα είναι μια σχετικά γερασμένη χώρα αφού σχεδόν το 23% των κατοίκων της είναι άνω των 65 ετών, ενώ το 2023 οι πάνω των 65 ήταν σχεδόν 1 εκατ. περισσότεροι από τους νέους 0-14 ετών.

Την ίδια στιγμή παρατηρείται και προοδευτική αύξηση των ποσοστών ατεκνίας, τα οποία για τις γενεές γύρω από το 1980 αφορούν πλέον περίπου 1 στα 5 άτομα.

Πότε ξεκίνησε η μείωση του πληθυσμού

Στην ανάλυσή της, η κυρία Κοκκάλη υπενθυμίζει επίσης ότι «η μείωση του πληθυσμού της Ελλάδας ξεκίνησε από το 2011, και όχι νωρίτερα, λόγω ακριβώς της μαζικής εισόδου αλλοδαπών μεταξύ 1991 και 2010, που είχε ως αποτέλεσμα ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο κατά 795 χιλ. άτομα» και προσθέτει:

«Η μαζική είσοδος νέων κυρίως ατόμων σε αναζήτηση εργασίας συνέτεινε, εκτός των άλλων, στην επιβράδυνση της γήρανσης του πληθυσμού της Ελλάδας, στην αύξηση της γεννητικότητάς του και στην τόνωση της δημογραφικής δυναμικότητάς του, δεδομένου ότι η αύξηση του πληθυσμού της χώρας μεταξύ 1991 και 2011 αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά στην αύξηση του αριθμού των αλλοδαπών.

Η χρηματοπιστωτική κρίση άλλαξε τη φορά των ροών και το ισοζύγιο εισόδων-εξόδων έγινε και πάλι αρνητικό, όπως στην προ του 1990 εποχή. Κατά τη δεκαετία 2011-2021, οι έξοδοι συνεχίστηκαν, και αφορούν, αφενός, τους οικονομικούς μετανάστες που, έχοντας εγκατασταθεί στη χώρα κατά τις δυο προηγούμενες δεκαετίες, τώρα επιστρέφουν στις χώρες τους- αφετέρου, αφορούν τους νέους Έλληνες και νέες Ελληνίδες (25-34 ετών αλλά και 35- 45 ετών), οι οποίοι αποδημούν».

Στην ανάλυση επιχειρήθηκε να αναδειχθούν κι «άλλες πτυχές του δημογραφικού ζητήματος που σχετίζονται μεν με την “υπογεννητικότητα” αλλά αφορούν λιγότερο τη δημογραφία και περισσότερο τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα σήμερα στο πεδίο των κοινωνικών πολιτικώ». Και εστιάζει στις αιτίες φυγής των νέων αλλά και στο στεγαστικό.

«Φυγή» και στεγαστικό

«Στην ήδη βεβαρημένη πληθυσμιακή δομή της χώρας, θα μπορούσαμε να πούμε σχηματικά ότι το πλαίσιο ζωής στην Ελλάδα σήμερα φαίνεται πως είτε ωθεί τους νέους ανθρώπους στη φυγή, είτε στην ατεκνία. Και αυτά είναι πολύ βασικά διακυβεύματα, στην περίπτωση που θα θέλαμε να περιορίσουμε την υπογεννητικότητα και το εύρος της μείωσης του πληθυσμού της χώρας στις επόμενες δεκαετίες», αναφέρεται.

«Μια πρώτη διαπίστωση αφορά το γεγονός ότι η φυγή από την Ελλάδα δεν οφείλεται μόνον στην οικονομική κρίση, αλλά κυρίως στην εύρεση εργασίας αντίστοιχης του επιπέδου σπουδών, με προοπτικές ανέλιξης, αντίστοιχες απολαβές και καλές εργασιακές συνθήκες. Η δεύτερη αιτία της φυγής αφορά σε χρόνιες παθογένειες, όπως η έλλειψη αξιοκρατίας Η τρίτη αφορά ευρύτερα στους κοινωνικούς όρους διαβίωσης, όπως η ανοιχτή, ασφαλής, δυναμική και ανεκτική κοινωνία, αλλά και η γνωριμία με διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα», αναφέρεται στην ανάλυση.

Τέλος, το ζήτημα της στέγασης, που αναδεικνύεται σε μείζον τα τελευταία χρόνια, έρχεται να προστεθεί στα παραπάνω.

«Γνωρίζουμε, ωστόσο», προστίθεται στην ανάλυση, «ότι η συμβίωση των νέων ζευγαριών αυξάνει τις πιθανότητες έλευσης του πρώτου παιδιού και επιταχύνει τη δημιουργία οικογένειας. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα αυξάνεται η ηλικία αποχώρησης από την οικογενειακή εστία, η μέση ηλικία στον γάμο και η αντίστοιχη στην απόκτηση των παιδιών. Αυτό, σωρευτικά, και σε συνδυασμό με άλλες αρνητικές παραμέτρους, έχει επιπτώσεις όχι μόνον στη δημιουργία οικογένειας και στην ηλικία τεκνοποίησης, αλλά και στον αριθμό των παιδιών που θα αποκτήσουν οι νεότερες γενεές».