Γιώργος Σταθάκης, Πρ. Υπουργός Ενέργειας

Η υπόλοιπη παραγωγή ήταν ΑΠΕ ιδιωτών (μικρομεσαίες επιχειρήσεις στα φωτοβολταϊκά, και μεγάλες στα αιολικά) και οι μονάδες φυσικού αερίου κατά κύριο λόγο ιδιωτών. Η ΔΕΗ είχε μονοπώλιο στα υδροηλεκτρικά και το λιγνίτη και μικρή παρουσία σε φυσικό αέριο και ΑΠΕ.

Οι τιμές στις δύο αγορές προσδιορίζονταν πρακτικά από τη ΔΕΗ, καθώς ως παραγωγός είχε προνομιακή θέση. Στην αγορά έμπαιναν κατά προτεραιότητα οι ΑΠΕ με μηδενική τιμή (αφού πληρώνονταν από τα συμβόλαια τους) και ακολουθούσαν οι δικές της λιγνιτικές μονάδες που ήταν φτηνότερες, για να συμπληρώσουν στο τέλος οι ακριβότερες μονάδες φυσικού αερίου, με τιμές όμως που η ΔΕΗ λόγω μονοπωλίου και δυνατότητας εισαγωγών, έλεγχε πλήρως. Συνεπώς η αγορά δεν ήταν ανταγωνιστική, αλλά, εμφανώς η ΔΕΗ προσδιόριζε τις τιμές. Οι ιδιώτες προσέφυγαν στην Κομισιόν κατηγορώντας την για καταχρηστικές πρακτικές και οι ιδιώτες ζητούσαν εξισορρόπηση των πλεονεκτημάτων της ΔΕΗ με πώληση μέρους των υδροηλεκτρικών και των λιγνιτικών μονάδων (η «μικρή» ΔΕΗ του 2014).

Το 2015-2019 η κυβέρνηση ακύρωσε τη «μικρή» ΔΕΗ και κράτησε σταθερά τα τιμολόγια της ΔΕΗ για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές για μία πενταετία, δίνοντας προτεραιότητα στην ανάκαμψη της οικονομίας και την προστασία των καταναλωτών. Οι ιδιώτες παραγωγοί με φυσικό αέριο είναι γεγονός ότι είχαν περιορισμένη και οριακή κερδοφορία. Το ίδιο και η ΔΕΗ, με μεσοσταθμικό κέρδος της τάξης των 200-300 εκατομμυρίων ετησίως.

Με την εισαγωγή του Target Model δυστυχώς δεν άλλαξε κάτι. Πρακτικά άλλαξε μόνο η ταμπέλα. Διότι οι δυο αγορές, προ ημερησίας και ημερησία, παρέμειναν κυρίαρχες, καθώς οι παραγωγοί και έμποροι ενεργειας αρνηθηκαν να εμπλακούν και να διαμορφώσουν την προθεσμιακή αγορά. Αυτή ως γνωστόν περιλαμβάνει κάποιο ρίσκο, που έπρεπε να ασφαλιστεί (στις ευρωπαϊκές χώρες η προθεσμιακή αγορά ενέργειας διακινεί το 50% της ενέργειας), και οι διασυνδέσεις με τις γειτονικές χώρες (Ιταλία και Βουλγαρία) παρέμειναν υποτυπώδεις. Έτσι παρά τη πολιτική φασαρία περί της «ταμπέλας του Χρηματιστηρίου Ενέργειας», και το καθεστώς τη οριακής τιμής, που ανακυκλώνει απλά λογιστικά χρήματα, στην ουσία δεν άλλαξε τίποτα σε σχέση με πριν. Ούτε οι διασυνδέσεις με άλλες χώρες δουλεύουν (η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά του Target Model), ούτε η προθεσμιακή αγορά, ανταγωνιστική και σταθερή από τη φύση της, δούλεψε.

Αυτό που άλλαξε ήταν η ΔΕΗ. Η κυβέρνηση επέλεξε τη «βίαιη απολιγνιτοποίηση», απομειώνοντας ραγδαία σχεδόν στο ήμισυ την παραγωγή της ΔΕΗ και αντικαθιστώντας την με τις νέες και παλιές, μονάδες φυσικού αερίου των ιδιωτών. Εισήγαγε στη ΔΕΗ τη ρήτρα αναπροσαρμογής, τη συνεχή δηλαδή μεταφορά καθημερινά, της αύξηση της τιμής της χονδρικής στους καταναλωτές, πρακτική που την είχαν ήδη οι ιδιωτικές εταιρίες. Και ενεργοποίησε το 2019/2020, πέντε διαδοχικές αυξήσεις της τιμής λιανικής του ρεύματος, ενώ η χονδρική αγορά ήταν ακόμα πολύ χαμηλή, πριν καν ξεκινήσει η ενεργειακή κρίση.

Η χονδρική αγορά από τη μονοκρατορία της ΔΕΗ, πέρασε στην ολιγοπωλιακή σύμπραξη της ΔΕΗ με τους 3-4 ιδιωτικές εταιρείες. Διότι αποδυναμωνόταν μεν η ΔΕΗ παραγωγικά, και σταδιακά περιορίστηκε και στο 50% της λιανικής. Καθώς η αγορά άλλαζε, με όλο και περισσότερες ΑΠΕ να μπαίνουν στο σύστημα (φθάνοντας από 30% που ήταν το 2018, στο 50% στο ενεργειακό μείγμα το 2022), κάτι που θεωρητικά λόγω μηδενικού κόστους θα έπρεπε να κρατήσουν την αγορά κάτω, η αγορά πήρε την ανηφόρα.

Το 2020 η χονδρική αγορά ήταν μεσοσταθμικά με βάση τις δύο αγορές στα 65 ευρώ η μεγαβατώρα, λίγο κάτω από τη σταθερή τιμή των 70 ευρώ που είχε τα προηγούμενα πέντε χρόνια. Το 2021 ανέβηκε στα 130, χωρίς κανένα λόγο, παρά μόνο την αντικατάσταση του φτηνότερου λιγνίτη με το ακριβότερο φυσικό αέριο και φυσικά την ίδια την πολιτική της ΔΕΗ. Μετά το «θόρυβο» για την ζημιογόνα ΔΕΗ που ήταν έτοιμη να χρεοκοπήσει, ακολούθησαν οι διθύραμβοι για τη ΔΕΗ που καταγράφει ένα δις κέρδη ετησίως (σε πωλήσεις της τάξης των 4-5 δις). Με την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία το 2022 οι τιμές έφθασαν στα 300 ευρώ.

Η ελληνική αγορά ενέργειας μετατράπηκε σε μία αγορά, μηδενικού ρίσκου για τους παραγωγούς και εμπόρους ενέργειας. Ο ανταγωνισμός μειώθηκε, με τη συγκέντρωση σε λιγότερες επιχειρήσεις, με την εξαγορά των μικρότερων. Έγινε η αγορά με απόλυτο ρεκόρ κερδοφορίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς, στις περισσότερες χώρες, οι ενεργειακές εταιρείες πιέζοντας από τα μέτρα των κυβερνήσεων. Αντίθετα στην Ελλάδα,  δεν υπήρξαν παρεμβάσεις στην αγορά, και απλά επιδοτήθηκε η κατανάλωση, ενισχύοντας την κερδοσκοπία, που με καθυστέρηση και με μετριοπαθή τρόπο φορολογήθηκε ως εξόφθαλμα «κέρδη απληστίας». Η ελληνική αγορά ενέργειας παραμένει η τέταρτη πιο ακριβή στην Ευρώπη. Παρά το γεγονός ότι σήμερα η παραγωγή ενέργειας υπερβαίνει τη ζήτηση. Με τα «θύματα» να είναι οι μικροί παραγωγοί ΑΠΕ που δέχονται διαδοχικές μειώσεις στην προσβασιμότητα στο δίκτυο, αντιμέτωποι με αρνητικές τιμές και με κίνδυνο συγκέντρωσης του συνόλου των ΑΠΕ σε ένα έλαχιστο αριθμό επιχειρήσεων.

Ο δρόμος των αλλαγών είναι μακρύς προκειμένου πρώτον η αγορά να γίνει ανταγωνιστική, δεύτερο να γίνει κανονική αγορά. Να το πούμε ρητά. Ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής και κατανάλωσης ενέργειας πρέπει να τεθεί εκτός της αγοράς του Target Model. Η προθεσμιακή αγορά σημαίνει ότι αν προσωπικά θέλω να καταναλώνω μόνο ΑΠΕ, άρα είμαι έτοιμος να υπογράψω συμβόλαιο, απευθείας η με μεσολαβητή, για μακροχρόνια προσφορά καθαρής ενέργειας, ακόμα και πιθανόν σε υψηλότερη τιμή, θα πρέπει να έχω αυτήν την δυνατότητα. Το ίδιο και μία αλυσίδα καταστημάτων, μία εταιρεία ή ένας Δήμος. Πολύ περισσότερο θα έπρεπε να μπορούσα να συνάψω σύμβαση με παραγωγό ΑΠΕ απευθείας. Εάν ήταν και κοινωνική εταιρεία, – ενεργειακή κοινότητα, ακόμα καλύτερα. Εξάλλου οι ΑΠΕ είναι η φτηνότερη μορφή ενέργειας τελικά.

Μόνο που χρειάζονται περισσότερα δίκτυα, και επειδή η ΔΕΗ προτιμά να εξαγοράζει αλυσίδες πώλησης ψυγείων, αντί να επενδύει στο ΔΕΔΔΗΕ, να κατασκευάζει τοπικά δίκτυα, τίθεται το ευρύτερο θέμα του μοντέλου του ενεργειακού σχεδιασμού της χώρας. Η θα συνεχίσει να αποτελεί πεδίο μιας ολιγοπωλιακής αγοράς ή θα αποκτήσει στοιχεία πολλών παράλληλων αγορών με τοπικά δίκτυα και παραγωγούς, με απευθείας συμβάσεις παραγωγής και κατανάλωσης, με κοινωνικές και ιδιωτικές εταιρείας με ίδιες προϋποθέσεις επενδύσεων, κόστους και απόδοσης, ένα αποκεντρωμένο, τοπικό, κοινωνικό μοντέλο με τεράστια οφέλη για την αυτοπαραγωγή ενέργειας σε επιχειρήσεις, νοικοκυριά, δήμους, νοσοκομεία, και πανεπιστήμια, για εμπορικές συναλλαγές με ανοικτά πεδία και για μία πράσινη μετάβαση που θα απεμπλέξει τις αγορές ενέργειας από τη δυστοπία της σημερινής ολιγοπωλιακής δομής, που παράγει ακριβή ενέργεια και με εμφανώς κέρδη πολύ πάνω του μέσου όρου.

Ολόκληρο το άρθρο του

Το «ταξίδι του ΣΥΡΙΖΑ» έκλεισε οριστικά με την εκλογή Κασσελάκη.

Έτσι καταγράφεται στο διεθνή Τύπο και την ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή, ως «τίτλοι τέλους» του ριζοσπαστικού αριστερού ΣΥΡΙΖΑ, του μεγαλύτερου αριστερού κόμματος στην Ευρώπη (μαζί με τους Podemos). Και αν όντως πρόκειται για το «τέλος» ίσως μία συζήτηση για το τι συνέβη, τι γίνεται και τι έρχεται να είναι αναγκαία.

Στις εσωκομματικές εκλογές του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ ο Κασσελάκης εκπροσώπησε τη «λαϊκιστική» τάση του, την «Κίνηση Μελών» (Ν. Παπάς, Ρ. Δούρου, Π. Πολάκης, Θ. Τζάκρη, κλπ) και τους νεοεισελθέντες (Αντώναρος, κλπ). Η Αχτσιόγλου από την άλλη εκπροσώπησε την τάση των στενών συνεργατών του Αλέξη Τσίπρα («έξι συν έξι» -Αχτσιόγλου, Χαρίτσης, Ηλιόπουλος, κλπ), την «Ομπρέλα» (Τσακαλώτος, Φίλης, Σκουρλέτης) και τα ιστορικά στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ.

Οι πολιτικές διαφορές που εκφράστηκαν στην κάλπη των εσωκομματικών εκλογών προϋπήρχαν.

Οι λαϊκιστές είναι θιασώτες της αναβίωσης του παραδοσιακού δικομματισμού, της μετατόπισης του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ προς το Κέντρο και του απογαλακτισμού του από την Αριστερά, είτε ως κουλτούρα, είτε ως ιστορική παρακαταθήκη του χώρου. Είναι φιλικοί στη χρήση παραδοσιακών εργαλείων πολιτικής, όπως οι πελατειακές σχέσεις, ενώ ο πολιτικός τους λόγος είναι επικεντρωμένος στον «Αντι-Μητσοτακισμό», δηλαδή στην ανάδειξη των στοιχείων διαφθοράς, ανικανότητας, αλαζονείας, από την παρούσα κυβέρνηση και τον «ψεύτο-πατριωτισμό». Προγραμματικά είναι παντελώς ανύπαρκτοι και ως πολιτικό προσωπικό ανίκανοι να συμβάλλουν στην παραγωγή νέων ιδεών για την κατάκτηση της πλειοψηφίας ή την διακυβέρνηση.

Για την τάση της Αχτσιόγλου και εν γίνει για το αριστερό κομμάτι του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ προέχει η προγραμματική αντιπολίτευση, η ριζοσπαστική ταυτότητα, ο μεταρρυθμιστικός προγραμματικός λόγος και οι θεσμικές αλλαγές. Υπό αυτήν την έννοια στις πρόσφατες εκλογές αυτό το μπλοκ αποτέλεσε τον κληρονόμο της γνώσης και της εμπειρίας που αποκτήθηκε από τη διακυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ.

Στο φόντο αυτό, η νίκη της «τάσης Κασσελάκη» στρέφει οριστικά το ΣΥΡΙΖΑ στο «λαϊκισμό» και την πολιτική και ιδεολογική αναβίωση ενός κόμματος που προσομοιάζει στο πάλαι ποτέ, – εκτός τόπου και χρόνου πλέον, «παραδοσιακό ΠΑΣΟΚ».

Η «νίκη των λαϊκιστών» δεν έπεσε από το ουρανό. Είναι αποτέλεσμα της απόλυτα καταστροφικής στρατηγικής που επέλεξε ο ΣΥΡΙΖΑ από το 2019 και μετά. Η στρατηγική είχε τέσσερα κομβικά σημεία.

Tην αποσιώπηση και ενίοτε την επικριτική ενοχή επί των πεπραγμένων της διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ.
«Tο άνοιγμα στην κοινωνία» (εκλογή Τσίπρα από τη βάση). Τα μέλη αυξήθηκαν από 40.000 σε 140.00. Το ένα τρίτο εξ αυτών εξαφανίστηκε αμέσως, ενώ δεύτερο τρίτο συμμετείχε μόνο στις εκλογικές διαδικασίες. Η πρακτική αυτή οδήγησε στην ρευστοποίηση του κόμματος καθώς πλέον σε τοπικό επίπεδο κυριάρχησαν τα προσωπικά δίκτυα των βουλευτών.
Tην διεύρυνση του πολιτικού προσωπικού πρώτης γραμμής μέσα από την ετερογενή συνάθροιση ανεπαρκών, κατά την κρίση πολλών «εντός και εκτός των τειχών», προσωπικοτήτων, με ελάχιστες ίσως σημαντικές εξαιρέσεις.
Την καθήλωση της αντιπολιτευτικής τακτικής στην αποκαθήλωση του «προσώπου του Μητσοτάκη». Εντός αυτού του πλαισίου η όποια πετυχημένη προγραμματική αντιπολίτευση χανόταν μέσα στην «ακατάσχετη πολυλογία» των λαϊκιστών που προτιμούσαν να αναδεικνύουν, συνεχώς και μόνο, την Μαρέβα, τα «πετσωμένα» ΜΜΕ, τον «άριστο» Πρωθυπουργό, τη διαφθορά, την «επικοινωνία» αντί να επικεντρώνονται στις προτάσεις του ΣΥΡΙΖΑ για την επίλυση των καίριων προβλημάτων της κοινωνίας.
Η στρατηγική αυτή κατέρρευσε και ο ΣΥΡΙΖΑ ηττήθηκε κατά κράτος. Αν το 2019 ο ΣΥΡΙΖΑ πήγε από το 36% στο 32%, εξαιτίας των απωλειών που είχε κυρίως στα μεσαία στρώματα, το 2023 απώλεσε τη μεγάλη εκλογική του βάση, δηλαδή τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα και τη νεολαία. Κοινώς η ενίσχυση του «λαϊκιστικού και διευρυμένου» ΣΥΡΙΖΑ συνοδεύτηκε από την απώλεια του πολιτικού του ερείσματος των λαϊκά στρωμάτων. Το «άνοιγμα στην κοινωνία» κατέρρευσε μαζί με την αντιπολιτευτική στρατηγική του «αντι- μητσοτακικού λαϊκισμού».

Οι χαμένες εκλογές και ο μύθος της υπονόμευσης

Οι εκλογές του 2023 κρίθηκαν, ως συνήθως, στα «μεγάλα θέματα της Πολιτικής». Οι ποιοτικές έρευνες κατέγραφαν τη υπεροχή του Μητσοτάκη έναντι του Τσίπρα στα θέματα της οικονομίας και της εξωτερικής πολιτικής (40%/20%), ενώ στα θέματα του κοινωνικού κράτους και στα θεσμικά υπήρχε ισορροπία (30%/30%) ή μικρή υπεροχή του Τσίπρα. Ο ΣΥΡΙΖΑ, ωστόσο, δεν έκανε τίποτα για να κλείσει την ψαλίδα. Η εμπιστοσύνη των πολιτών και η αξιοπιστία προφανώς ήθελαν άλλη στρατηγική, πέραν της Μητσοτάκης ΑΕ και της «ψεύτο πατριωτικής» κριτικής περί ενδοτισμού της κυβέρνησης στα ελληνοτουρκικά. Το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα, προς μεγάλη έκπληξη όλων, ήταν αυτό που κατέγραφαν οι ποιοτικές έρευνες στα θέματα της οικονομίας και της εξωτερικής πολιτικής, μήνες πριν από την ίδια την εκλογική αναμέτρηση.

Η ΝΔ κέρδισε τις εκλογές για τρεις στρατηγικούς λόγους. Πρώτον διαμόρφωσε ένα ευρύ και συμπαγές πολιτικό μπλοκ. Με αφετηρία το «Ναι» του δημοψηφίσματος, συσπείρωσε τη ΝΔ, μέρος του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ, το Ποτάμι (μετά την αποτυχία της ενοποίησης του με το ΠΑΣΟΚ) και μέρος της Ακροδεξιάς (μέσα από τη συμμετοχή στις διαδηλώσεις για το Μακεδονικό, την ενσωμάτωση προσώπων και το φλερτ κατά την άσκηση της εξουσίας με «όψεις» του ακροδεξιού ριζοσπαστισμού). Δεύτερον με κεντρικό σύνθημα την «επιστροφή στην κανονικότητα» αναβίωσε ένα εκτενές σύστημα πελατειακών σχέσεων, δομών ελεγχόμενης διακυβέρνησης και εξυπηρέτησης μικροσυμφερόντων. Τρίτον με το «αντί ΣΥΡΙΖΑ μέτωπο» και συνθήματα που προέταξαν το «να τελειώνουμε με την Αριστερά», δεν συσπείρωνε μόνο την διευρυμένη εκλογική της βάση, αλλά διεμβόλισε παράλληλα το εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ, συνεπικουρούμενη από την «μιντιακή» υπεροχή της.

Έτσι την περίοδο 2019-2023 οι λαϊκιστές του ΣΥΡΙΖΑ, ξεκίνησαν «πόλεμο κατά της Αριστεράς». Στο πλαίσιο της εσωκομματικής αντιπαράθεσης η Αριστερά παρουσιαζόταν ως να ήταν υπεύθυνη για την ήττα του 2019 (π.χ. 37 δισ. του Τσακαλώτου, -που τώρα πάλι έχει επανέλθει στη δημόσια σφαίρα, το Ασφαλιστικό του Κατρούγκαλου, το υποτιθέμενο «ξεζούμισμα» της μεσαίας τάξης που όλα αυτά απειχούσαν τις παραπλανητικές δοξασίες της ΝΔ). Εμφανίζονταν επίσης ως υπαίτια για τη μη ανάκαμψη του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ το 2019-2023, καθώς νοούνταν ότι διευκόλυνε τη ΝΔ με την υποτονική αντιπολίτευση στον Μητσοτάκη καθώς αυτή απείχε από τον αντι-μητσοτακικό «παραλήρημα». Η μεγαλύτερη στρατηγική νίκη της ΝΔ ήταν ότι μετέφερε εντός του ΣΥΡΙΖΑ την ιδέα του «να τελειώνουμε με την Αριστερά». Οι λαϊκιστές έγιναν οι καλύτεροι προπαγανδιστές του «ιδεών του Μητσοτάκη».

Μετά την εκλογική ήττα του ΣΥΡΙΖΑ το 2023 το χάσμα των δυο τάσεων έγινε μεγαλύτερο. Για την «αποτυχία του Τσίπρα» ενεργοποιήθηκε ο αρχέγονος μύθος της «κερκόπορτας», – η υπονόμευση από τις φράξιες και τις ομάδες και ο εσωτερικός εχθρός. Σε αυτό το πλαίσιο κλιμακώθηκαν οι επιθέσεις στην αριστερή πτέρυγα του ΣΥΡΙΖΑ, στα στελέχη της και φυσικά στην αριστερή ιδεολογία και πολιτική εν γένει. Επικράτησαν ρητορικά μοτίβα που επαναλαμβάνονταν με αυτοματισμούς, για τον «ΣΥΡΙΖΑ του 3%», το «δεν χρειαζόμαστε τον Μαρξ», τις αναφορές στους «καρεκλοκένταυρους», στους «αργόσχολους του κομματικού μισθού», στους «αχάριστους αριστερούς Κατσιφάρες», στους «ανεπάγγελτους», στους «υπονομευτές του Τσίπρα», στα «sms της Αχτσιόγλου», στις «ελίτ και τα ιερατεία» και πολλές άλλες αθλιότητες. Ταυτόχρονα το βήμα της «αντί-αριστερής» υστερίας έγιναν οι life style εκπομπές (πολύ Τατιάνα, πρωινάδικα και φυσικά Ευαγγελάτος). Σύσσωμη η νέα ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ, παρέλαυνε στις lifestyle εκπομπές για να δηλώνει πόσο ραδιούργα, υπονομευτική και αναχρονιστική είναι η Αριστερά.

Ενώ κανείς από τους λαϊκίστικες δεν διέθετε το πολιτικό βάρος να ενώσει και να νικήσει (Παπάς, Πολάκης, Δούρου) στις εσωκομματικές εκλογές και οι μετριοπαθείς Φάμελος και Τεμπονέρας της πιο ουδέτερης ΡΕΝΕ ήταν διστακτικοί να συμμετέχουν, βρέθηκε ο Κασσελάκης να τους ενώσει. Ως να ήταν έτοιμοι από καιρό. Οι λαϊκιστές νίκησαν με τα πιο κατάπτυστα πολιτικά μέσα. Με κεντρικό σύνθημα να νικήσουμε τους «υπονομευτές του Τσίπρα». Και ο ΣΥΡΙΖΑ αποδείχθηκε ως «ευάλωτος από καιρό» σε μία «επιθετική κίνηση» «κατάληψης του κόμματος».

Η λανθασμένη πολιτική στρατηγική της περιόδου 2019-2023 είχαν προλειάνει το έδαφος. Και η βαριά εκλογική ήττα το επιτάχυνε. Κοινώς το ειδικό βάρος των λαϊκιστών διευρύνθηκε σε ένα αποτυχημένο και συρρικνωμένο ΣΥΡΙΖΑ.

Ο ακραίος λαϊκισμός ως κεντρική πολιτική

Και σήμερα μένει το πρόσωπο του νέου Προέδρου. Μία απολίτικη ρευστή φιγούρα (θαυμαστής του Μητσοτάκη, ψήφισε Παπανδρέου, αλλά τελικά είναι Αριστερός). Δεν έχει παρά θολές ιδέες για την ιστορία της χώρας, την πολιτική, την Ευρώπη, τα πολιτικά ρεύματα σκέψης, την πολιτική της ΝΔ στα «μεγάλα θέματα», την γεωπολιτική, την ίδια τη διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Ως μη πολιτικός δεν θα όφειλε φυσικά να γνωρίζει. Επιβάλλεται όμως εφόσον εμφανίζεται ως κάποιος που μοναδικό του προσόν, κατά το ισχυρισμό του, είναι ότι «εγώ είμαι αυτός που μπορεί να νικήσει το Μητσοτάκη» («εκεί που απέτυχε ο Τσίπρας»).

Αν η κεντρική πολιτική υπόσχεση μπορούσε να συνοψιστεί σε μία φράση είναι το «αμερικάνικο όνειρο» σε ελληνική εκδοχή, ένα όραμα δηλαδή ταυτισμένο με το κοσμοείδωλο που παραδοσιακά προβάλλει η αμερικανική Δεξιά για τον εαυτό της. Ο Κασσελάκης επενδύει στην Τραμπική φαντασίωση της αδιαμεσολάβητης σχέσης με τη μάζα, του «εγώ μιλάω με την κοινωνία απευθείας και δεν χρειάζομαι το κόμμα». Κάθε δημόσια εμφάνιση του Προέδρου έχει επαναλαμβανόμενες κοινοτυπίες περί άμεσων και πρακτικών λύσεων που «θέλει ο λαός», θα τις «λέει ο λαός» και ο Κασσελάκης «θα τις εφαρμόζει». Ο «ακραίος λαϊκισμός» είναι το νέο μοτίβο του ΣΥΡΙΖΑ και δεν χρειάζονται «πολλά λόγια» ή βαθυστόχαστες αναλύσεις.

Φυσικά το φαινόμενο είναι διεθνές. Η «κοινωνία του θεάματος» έχει παράξει λαϊκιστές πολιτικούς ηγέτες όπως ο Μπέπε Γκρίλο (κωμική εκπομπή), τον Ζελένσκι (κωμικό σήριαλ που υποδυόταν τον έντιμο πρόεδρο) και τον Τραμπ (ριάλιτι σόου). Μόνο που η Αριστερά την είχε γλιτώσει. Όχι πια. Δυστυχώς μας προέκυψε.

Η Αριστερά αναδείχθηκε σε οιονεί ηγεμονική πολιτική δύναμη την περίοδο μετά την χρηματοπιστωτική κρίση για να αλλάξει τη Ελλάδα. Να την κάνει μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα, με θεσμούς, διαφάνειας και δημοκρατικής συγκρότησης, με μειωμένες κοινωνικές, έμφυλες και περιφερειακές ανισότητες, και αλλαγή της ίδιας της πολιτικής κουλτούρας του τόπου. Πέτυχε αρκετά. Απέτυχε σε άλλα. Παρέμεινε μία «ενοχλητική» δύναμη για το παραδοσιακό ηγεμονικό μπλοκ εξουσίας και εν δυνάμει βαθιά μεταρρυθμιστική.

Η διακυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ με την πλειάδα των αριστερών υπουργών δεν ήταν ανατρεπτική, αλλά παρέμενε αυτόνομη, ηθική και απαρέγκλιτα προσηλωμένη στο δημόσιο συμφέρον. Τώρα η επιδίωξη των λαϊκιστών είναι να πάψει να είναι «ενοχλητική». Κοινώς να αρθεί το πολιτικό διακύβευμα και να επισφραγιστεί το τέλος της «αριστερής παρένθεσης».

Ένα πικρό τέλος

Το ταξίδι τελείωσε με το χειρότερο δυνατό τρόπο. Ταυτίστηκε με τη άνοδο του Τσίπρα του «ηθικού πλεονεκτήματος» και της «αξιοσύνης» της Αριστεράς. Ταυτίστηκε δυστυχώς και με την πτώση του Τσίπρα και την ψευδαίσθηση ότι αντλώντας στοιχεία από ένα «ΠΑΣΟΚ τύπου Αντρέα», θα ήταν εφικτή η επιστροφή του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ στην διακυβέρνηση της χώρας.

Όμως το ΠΑΣΟΚ, όταν έκλεισε ο κύκλος του Αντρέα του 1981, ανανεώθηκε. «Άφησε τον Αντρέα στην άκρη». Άλλαξε ρότα. Το πέτυχε με τον «Εκσυγχρονισμό» του Σημίτη. Εν μια νυκτί, έδωσε ηγεμονία στο ΠΑΣΟΚ έναντι της ΝΔ στο θέμα της οικονομίας (έστω με μπόλικο νεοφιλελευθερισμό του Τρίτου Δρόμου), προέβαλλε τον έντονο φιλοευρωπαϊσμό του, σε αντίθεση με τα τριτοκοσμικά του Αντρέα και προσέλκυσε αριστερούς προβάλλοντας τις αλλαγές στους αναχρονιστικούς θεσμούς, φτιάχνοντας μια νέα εντυπωσιακή πλειοψηφία.

Με την παραπάνω στρατηγική το «εκσυγχρονιστικό» ΠΑΣΟΚ έδωσε άλλα 15 χρόνια ζωής στο γερασμένο κίνημα. Συγκρούστηκε με την εκκλησία, έβαλε τη χώρα στο Ευρώ, την Κύπρο στην Ευρώπη και χειρίστηκε τις ελληνοτουρκικές σχέσεις σε αντί-εθνικιστική βάση. Ταυτόχρονα κατέγραψε τρομερές αποτυχίες στα θέματα της διαπλοκής, της διαφθοράς και κυρίως της χρηματοπιστωτικής «φούσκας» που οδήγησε στην χρεοκοπία. Εντούτοις σε σχέση με τη σημερινή συζήτηση για πως «αναγεννάται ένα κόμμα» η κεντρική ιδέα μετράει, η στρατηγική σκέψη, το σχέδιο για την κατάκτηση της ηγεμονίας και η μεγάλη πολιτική σκακιέρα.

Το 2019 ο ΣΥΡΙΖΑ χρειαζόταν να μπολιαστεί με καινούργιες κεντρικές ιδέες, κάποιας μορφής ηγεμονική πολιτική στροφή, κάποιου είδους στρατηγική σύλληψη της μεγάλης εικόνας, που θα του επέτρεπε να επανεφεύρει τον εαυτό του μετά το τέλος της μνημονιακής περιόδου. Η μόνη ιδέα όμως που υλοποιήθηκε ήταν οργανωτική (αυτή της διεύρυνσης) και ουχί πολιτική. Οι προσθήκες και οι μεταγραφές ήταν μάλλον ασυνάρτητες.

Έτσι χωρίς μία μεγάλη πολιτική στρατηγική ιδέα, ο ΣΥΡΙΖΑ επένδυε πλέον στην «επόμενη καταστροφή» της διακυβέρνησης Μητσοτάκη. Πολλές ιδέες έπεσαν στο τραπέζι όπως εκείνη ενός επικείμενου «νέου Μνημονίου» που θα ερχόταν λόγω των δημοσιονομικών πιέσεων των Ευρωπαίων. Μετά ήταν η οικονομική καθίζηση με την πανδημία, η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε και μετά η έκρηξη του πληθωρισμού. με την ενεργειακή κρίση. Μόνο που αυτή η πολυαναμενόμενη κατάρρευση δεν ήρθε.

Τα 45 δισ. δανεικά, οι ευρωπαϊκοί πόροι και η δημοσιονομική και νομισματική χαλάρωση στην Ε.Ε. ήταν το όπλο της κυβέρνησης έναντι της παραπαίουσας οικονομίας, ενώ απορροφούσε χωρίς κραδασμούς τις αλλεπάλληλες θεσμικές εκτροπές της και την απερίγραπτη οικοδόμηση μηχανισμών ελέγχου της δημοκρατίας. Όσο το μπλοκ του 40% έμενε συμπαγές, τίποτα δεν άλλαζε. Έτσι ο ΣΥΡΙΖΑ έμεινε με την κριτική της «χειρότερης κυβέρνησης όλων των εποχών», το οποίο από μόνο του δεν κερδίζει εκλογές. Και χωρίς προοπτική κυβερνησιμότητας για όσο διάστημα η κεντροαριστερά παρέμενε διχοτομημένη το αποτέλεσμα ήταν δραματικό. Στις εκλογές του 2023 η Κεντροαριστερά κατέγραψε το χαμηλότερο ποσοστό δεκαετιών με άθροισμα ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ στο 30%.

Η πραγματικότητα είναι ότι στις πρόσφατες εκλογές ουδείς ήξερες τι πρεσβεύει ο ΣΥΡΙΖΑ και τι θα κάνει την επόμενη μέρα. Υπήρχαν οι «αυξήσεις μισθών και συντάξεων και η μείωση των τιμών» που θα τροφοδοτούσε η φορολόγηση των υπερκερδών. Υπήρχε και η «διαγραφή των κόκκινων δάνειων» της πανδημίας, (κατ/ουσίαν όσων δηλαδή εξαιρέθηκαν από την επιστρεπτέα προκαταβολή). Με όλα τα θετικά ή αρνητικά που είχαν οι εξαγγελίες αυτές ήταν εξόφθαλμα ανεπαρκείς. Το μέλλον επιζητούσε μεγάλες τομές, την ελπίδα για ένα νέο κύμα μεγάλων αλλαγών που χρειάζεται η οικονομία εν μέσω της κλιματικής κρίσης, της πράσινης μετάβασης, της οικονομικής υστέρησης και των κοινωνικών ανισοτήτων. Εκλογές δεν κερδίζονται χωρίς θετικό διακύβευμα και ηγεμονικό λόγο. Ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν στην κυριολεξία αλλού. Και κρίνοντας εκ του αποτελέσματος αλλού ήταν και οι λαϊκές τάξεις και οι νέοι επίσης.

Τι να κάνουμε;

Και τώρα τι πρέπει να κάνουμε; Κατ/αρχάς να αναγνωρίσουμε τη τριπλή στρατηγική νίκη της ΝΔ. Πρώτον ο Μητσοτάκης «αποδυνάμωσε» τον Τσίπρα. Οι τελευταίες μετρήσεις καταλληλότητας για πρωθυπουργό ήταν 43%/13%. Δεύτερον με την νίκη Κασσελάκη και των λαϊκιστών διαλύθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ ως αριστερό κόμμα και έκλεισε η περίφημη «αριστερή παρένθεση». Και τρίτον εξανεμίστηκε η προοπτική επιστροφής του στην κυβέρνηση, έπαψε δηλαδή ο ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ να είναι «κόμμα εξουσίας». Μπορεί άραγες η σημερινή ομάδα πρώτης γραμμής (Παπάς, Δούρου, Γ. Τσίπρας, Τζάκρη, Αποστολάκης, κλπ) και με συντονιστή τον Πολάκη να δώσει αξιοπιστία και προοπτική κυβερνησιμότητας; Ποιός λογικός άνθρωπος θα δώσει μία δεύτερη σκέψη σε αυτό; Το πρόβλημα είναι διπλά δομικό. Είναι ταυτόχρονα έλλειμμα πολιτικής και έλλειμμα προσώπων.

Στην τελευταία εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ το 2015, το «νέο» για την ελληνική κοινωνία πολιτικό προσωπικό, του «ΣΥΡΙΖΑ του 3%», εξέπεμπε αξιοπιστία. Πρώτα από όλα αξιοπιστία εξέπεμπε το οικονομικό του επιτελείο. Και πολλοί άλλοι. Με αυτό το πολιτικό προσωπικό ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές και κυβέρνησε. Με πολλά προβλήματα, αλλά με αξιοπιστία. Και αυτό εξέπεμπε η συντριπτική πλειοψηφία των υπουργών. Αυτοί κράτησαν το ΣΥΡΙΖΑ στο 32%. Παρά το «προπατορικό αμάρτημα» της συνεργασίας με τους ΑΝΕΛ, που αποτέλεσε το μεγάλο μειονέκτημα στην ανανέωση της λαϊκής εντολής. Πολιτική και πρόσωπα.

Όλα αυτά δεν θα είχαν σημασία σήμερα εάν δεν επιβάρυναν το πολιτικό σύστημα της χώρας και δεν το έθεταν σε νέες επικίνδυνες ατραπούς. Η ηγεμονία του Μητσοτάκη είναι απειλητική για τη δημοκρατία και τους θεσμούς της. Και η δεύτερη θητεία ξεκίνησε με τους χειρότερους οιωνούς. Με την εκλογή Κασσελάκη το πολιτικό σύστημα χάνει κάθε προοπτική να αποκτήσει μία φερέγγυα αντιπολίτευση. Αντίθετα αυτή γίνεται ο καθρέπτης του αντιπάλου που συντηρεί τη χώρα στην παρακμή. Ακυρώνει κάθε ελπίδα για μια πολιτική στροφή μεγάλης εμβέλειας που θα βγάλει τη χώρα από τη «μόνιμη παγίδα φτώχειας», το οικονομικό στάτους κβο και την κοινωνική και περιβαλλοντική υποβάθμιση. Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον στις πέντε τελευταίες χώρες των 27 χωρών της ΕΕ σε πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα. Με κίβδηλους πανηγυρισμούς για την επενδυτική βαθμίδα, την ώρα που στην πραγματικότητα η οικονομία παραμένει περιθωρειοποιημένη στον ευρωπαϊκό και διεθνή χώρο και χωρίς κανένα γεωπολιτικό βάρος.

Το πολιτικό σύστημα της δημοκρατικής παράταξης βρίσκεται βραχυκυκλωμένο με δύο κόμματα του συν πλην 15%, καχεκτικά και αδύναμα με μικρή προοπτική. Στον «κεντρώο χώρο» συνωστίζονται μερίδα της ΝΔ, ένα ΠΑΣΟΚ με υποτονική ηγεσία, που ψάχνει ακόμα την πολιτική του ταυτότητα, και ένα νεόκοπο λαϊκιστικό μόρφωμα με έναν «μη πολιτικό» ηγέτη.

Ο «συνωστισμός στο Κέντρο» φυσικά θα έχει νικητές και ηττημένους. Το ΠΑΣΟΚ αρνείται επίμονα κάθε επικοινωνία ή αμοιβαία στήριξη από τον ΣΥΡΙΖΑ. Θα περιμένει. Έκανε ένα βήμα μικρό στις βουλευτικές εκλογές. Έφτιαξε μια ευπρόσωπη ομάδα νέων στελεχών με αναφορές στην ηγεσία και εσωτερική συνοχή. Έκανε ένα λίγο μεγαλύτερο βήμα στις αυτοδιοικητικές εκλογές, πάλι με νέο πρόσωπο, στην Αθήνα. Θα περιμένει την βασανιστική αποδυνάμωση του ΣΥΡΙΖΑ, προσδοκώντας να ηγεμονεύσει, έστω με χαμηλές πτήσεις, στο χώρο της Κεντροαριστεράς.

Η «πασοκοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ» είναι αδιέξοδη. Μπορεί ουκ ολίγοι να μισοαρθρώνουν την ιδέα της από κοινού καθόδου με το ΠΑΣΟΚ στις ευρωεκλογές. Μερικά στελέχη ποντάρουν στην επόμενη μέρα μετά τις ευρωεκλογές. Η προσκόλληση φαντάζει ως στρατηγική απόγνωσης. Σίγουρα υποκρύπτει την παραίτηση από το ότι «ο Κασσελάκης θα νικήσει τον Μητσοτάκη». Δυστυχώς από το 2019 και μετά όσοι επενδύουν στη διεύρυνση, στο άνοιγμα, στην κεντρώα στροφή και δεκάδες άλλες ιδέες που οδήγησαν στην «ήττα του 2023», σήμερα βρίσκονται ακόμα πιο μακριά από το να σκεφτούν την «Πολιτική, τη Στρατηγική και τις Συμμαχίες».

Η Αριστερά δεν έχει θέση στο “κόμμα Κασσελάκη-Παπά-Πολάκη”
Σέβομαι απόλυτα τους συντρόφους και συντρόφισσες που από τη Δευτέρα μετά τις εσωκομματικές εκλογές τα βρόντηξαν και παραιτήθηκαν από μέλη του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ,. Σέβομαι και όσους παραμένουν να αναζητήσουν συνθέσεις, πιθανόν αναδιατάξεις, οργανωμένες αποχωρήσεις ή μελλοντικές ανατροπές. Τους σέβομαι και αυτούς. Ειδικά για ένα κόμμα που παραμένει πολύ μεγάλο σε οποιαδήποτε σύγκριση στον ευρωπαϊκό χώρο. Σέβομαι και αυτούς που ψήφισαν Κασσελάκη για Πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ. Δεν έχουν συναίσθηση της «πολιτικής αυτοκτονίας», όπως δεν την είχαν και οι οπαδοί του Τσοχατζόπουλου το 1996. Αλλά η δημοκρατία είναι δημοκρατία και περιλαμβάνει και την «πολιτική αυτοχειρία». Ούτε η πρώτη φορά θα είναι, ούτε και η τελευταία.

Να συμφωνήσουμε όμως ότι για την Αριστερά έφτασε η απόλυτη στιγμή. Το πολιτικό ζήτημα είναι αξεπέραστο. Η πολιτική στρατηγική της “ήττας του 2023” έγινε η κυρίαρχη πολιτική της επόμενης μέρας στο ΣΥΡΙΖΑ. Με στοιχεία «γελοιοποίησης» πλέον ο «λαϊκισμός», δηλώνει αποφασισμένος να προχωρήσει με κάθε τρόπο, με την ίδια στρατηγική του ασυμβίβαστου «αντιμητσοτακικού λαϊκισμού», των μηνύσεων, και των αιτημάτων παραίτησης των υπουργών. Κάθε διάλογος ουσίας έχει χάσει το πεδίο του. Κάθε έννοια κόκκινης γραμμής έχει ήδη καταπατηθεί, πριν την εκλογή Προέδρου και μετά. Η Αριστερά δεν έχει θέση δυστυχώς στο «κόμμα Κασσελάκη-Παπά-Πολάκη».

Το τι θα κάνει η Αριστερά στο μέλλον παραμένει άγνωστο. Το «μέλλον διαρκεί πολύ». Πρώτον για κάποια μερίδα της ελληνικής κοινωνίας ίσως είναι ακόμα απαραίτητη. Δεύτερον κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει ότι ο κίνδυνος της περιθωριοποίησης είναι υπαρκτός. Αλλά για την ίδια την Αριστερά ο ρόλος αυτός δεν την τρόμαξε ποτέ. Ήταν εκεί για τις μεγάλες στιγμές και τις μεγάλες εκπλήξεις, από το 1958 μέχρι το 2015.

Για όσο καιρό απέφευγε την περιχαράκωση και επικεντρωνόταν σε αυτό που ξέρει να κάνει καλά. Να ασκεί δηλαδή την ιδεολογική ηγεμονία για τη δημοκρατία, τους θεσμούς, την εργασία, την παιδεία, τον πολιτισμό, την οικονομία, από ένα σημείο και μετά, για το φεμινισμό, την οικολογία. Αυτό θα κάνει και τώρα. Μπορεί να επιχειρήσει και πιο απτά πολιτικά εγχειρήματα; Ίσως. Το αριστερό κοινό που εγκατέλειψε το ΣΥΡΙΖΑ το 2023 είναι μεγάλο, σίγουρα η πλειοψηφία των 15 μονάδων που απώλεσε. Και η τάση συνεχίζεται. Οι Αριστεροί και Αριστερές θα κρίνουν και είμαστε πολλοί.

Οι υποστηρικτές των υποψηφίων προέδρων Κασσελάκη και Αχτσιόγλου, ακόμα και προβεβλημένα στελέχη έχουν ανοίξει έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης.

Χαρακτηριστικό είναι ότι ο πρώην σύμβουλος του Αλέξη Τσίπρα, Νίκος Καρανίκας, ο οποίος έχει στηρίξει ανοιχτά τον κ. Κασσελάκη, σχολίασε κάτω από ανάρτηση του πρώην υπουργού, Γιώργου Σταθάκη.

Ο Γιώργος Σταθάκης, ο οποίος έχει δημοσίως ταχθεί υπέρ της υποψηφιότητας της Έφης Αχτσιόγλου και έχει ασκήσει σκληρή κριτική στον κ. Κασσελάκη , σε ανάρτησή του παρομοίασε τον υποψήφιο για την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ ως άλλον «Μπέπε Γκρίλο».

«Όλες οι απορίες μου λύθηκαν!!! Έναν Μπέπε Γκρίλο ψάχναμε να φτιάξει ένα κόμμα στο γνωστό μοντέλο τα «πέντε αστέρια», κατά της διάκρισης αριστερά/δεξιά και των εκφυλισμένων αριστερών κομμάτων. Και τον βρήκαμε. Μάχη μέχρι τέλους!!!!!!», σχολίασε.

Ο Νίκος Καρανίκας, με σχόλιο του απαντά στον κ. Σταθάκη λέγοντας: «Τώρα καταλαβαίνω και εγώ όπως και αρκετός κόσμος γιατί δεν εκλέχτηκες. Τόση εμπάθεια το μόνο που σου κάνει είναι να θολώνεις την σκέψη σου ακυρώνοντας την λογική όπως ακριβώς τα λέει ο Σπινοζα».

Συνέντευξη στον Νίκο Παπαδημητρίου

«Η κυβέρνηση δεν τα πήγε καλά στο διάστημα των 8 μηνών πριν από την πανδημία», σημειώνει επίσης, πράγμα που το αποδίδει στην «επιβράδυνση της ανάπτυξης, κυρίως λόγω της ακύρωσης κοινωνικών μέτρων που επηρέαζαν την εσωτερική ζήτηση». Χαρακτηρίζει, άλλωστε, «ξεπερασμένα» τα περί «φιλοεπενδυτικής φιλοσοφίας» της Δεξιάς.

Όμως, ο υπουργός της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ ταράζει τα νερά, με τη συνέντευξή του στο libre.gr., χαρακτηρίζοντας «άκαιρη» κάθε συζήτηση περί μνημονίων, ενώ διαβλέπει στο Βερολίνο, «μια σημαντική στροφή πολιτικής, πιθανότατα με μονιμότερες από ό,τι φαίνεται, επιπτώσεις». 

Για τον Γιώργο Σταθάκη, τα ποσά από το Κοινοτικό Ταμείο Ανάκαμψης κ.α. πηγές είναι σημαντικά. «Ο τρόπος κατανομής τους σε πράσινη μετάβαση, ψηφιακό μετασχηματισμό και κοινωνικό κράτος, μπορούν εν δυνάμει να δώσουν μία σημαντική ώθηση στην επιβεβλημένη παραγωγική ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας με ταυτόχρονη ενίσχυση του κοινωνικού κράτους», υπό τον όρο, σημειώνει με έμφαση, «να υπάρξει ουσιαστικό σχέδιο ανάκαμψης με έμφαση στις επενδύσεις και έργα που αξιοποιούν την προστιθέμενη αξία στην Ελλάδα και δεν ανακυκλώνουν τους πόρους». Και, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει, «εκεί θα κριθεί η κυβέρνηση, και φυσικά οι προτάσεις της αντιπολίτευσης».

Ο βασικός συντάκτης του νέου προγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ ανοίγει εξάλλου τα χαρτιά του για την πρόταση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, μέσω του libre.gr. και υπογραμμίζει: «Το πρόγραμμα καλείται να απαντήσει στα θέματα αιχμής, την ύφεση και την ανεργία», με τρίπτυχο, πράσινη ανάπτυξη και παραγωγική ανασυγκρότηση, δικαιότερη κοινωνία με ισχυρή εργασία και κοινωνικό κράτος, και ενίσχυση της δημοκρατίας-δικαιωμάτων, με αναμφίβολη ενίσχυση του ρόλου του κράτους.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη του Γιώργου Σταθάκη στο libre.gr.:

–Ένα από τα βασικά πολιτικά επίδικα της περιόδου, κύριε υπουργέ, είναι η ύφεση, μαζί και ό,τι αυτή συνεπάγεται για την εργασία και τον κοινωνικό ιστό… Από την πλευρά της αξιωματικής αντιπολίτευσης έχει λεχθεί ότι δεν είναι μόνο ο κορονοϊός, αλλά, κυρίως, η αντι-αναπτυξιακή πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Δεν διαπιστώνετε, όμως την αντίφαση, τη στιγμή που είναι μια κυβέρνηση κατά τεκμήριο φιλική προς τις επενδύσεις και την επιχειρηματικότητα;

Η κυβέρνηση δεν τα πήγε καλά στο διάστημα των 8 μηνών πριν από την πανδημία. Υπήρξε  επιβράδυνση της ανάπτυξης κυρίως λόγω της ακύρωσης κοινωνικών μέτρων που επηρέαζαν την εσωτερική ζήτηση.

Η στρατηγική της ανάκαμψης επί ΣΥΡΙΖΑ ήταν σαφής και είχε αποτελέσματα. Βιομηχανικές και αγροτικές εξαγωγές και τουρισμός, οι συναλλαγματοφόροι δηλαδή τομείς, έφερναν τη νέα ανάκαμψη, από το 2016 και μετά.

Η εσωτερική αγορά, με ισχυρά κοινωνικά μέτρα, διατηρούσε σταθερή την εγχώρια ζήτηση, με σταδιακή βελτίωση μέσω της αύξησης των μισθών, ξεκινώντας από τον κατώτατο μισθό.

Τώρα τα περί «φιλοεπενδυτικής φιλοσοφίας» της Δεξιάς, τα θεωρώ ξεπερασμένα. Μετά την παγκόσμια κρίση του 2008 ή μετά τη δεκαετή εμπειρία της Ελλάδας με τα μνημόνια, είναι φράση κενή περιεχομένου. Η «φιλοεπενδυτική» απορρύθμιση της αγοράς χρήματος, της εργασίας και της συρρίκνωση του κράτους, οδήγησαν στην κρίση του 2008. Μετά ήταν το κράτος που διέσωσε, πρωτίστως τις τράπεζες και τώρα εν μέσω της πανδημίας, παντού προστρέχουν σε αυτό για τη διάσωση των επιχειρήσεων και της εργασίας. 

Η ανάπτυξη εκ των πραγμάτων επηρεάζεται από την πολιτική στα δημόσια οικονομικά και τη νομισματική πολιτική. Με άλλα λόγια από πώς και από πού μαζεύονται οι φόροι και πώς διαμορφώνονται οι δημόσιες δαπάνες, αν δηλαδή τα δημόσια οικονομικά αυξάνουν ή μειώνουν τις εισοδηματικές και κοινωνικές ανισότητες.

Η ανάπτυξη εξαρτάται το εάν η νομισματική πολιτική των Κεντρικών Τραπεζών υπηρετεί αποκλειστικά το μηδενικό σχεδόν πληθωρισμό ή την ανάπτυξη. Η συζήτηση, εν μέσω της πανδημίας, έχει μετατοπιστεί στο τι μέτρα στήριξης επιχειρήσεων και εργασίας είναι ικανά να συγκρατήσουν την ύφεση και την ανεργία και πολύ περισσότερο τι πολιτικές πρωτοβουλίες θα διευκολύνουν την ανάκαμψη την επόμενη μέρα.

Τα γενναιόδωρα προγράμματα κρατικών παρεμβάσεων σε Γερμανία, Γαλλία, ΗΠΑ και αλλού και η αλλαγή πολιτικής της Ευρώπης διαμορφώνουν νέα δεδομένα για τις πολιτικές αντιμετώπισης της κρίσης.

–Ο πρωθυπουργός πάντως επικαλείται το μέσο ευρωπαϊκό όρο ύφεσης ή, ακόμη, και την ύφεση στις αποκαλούμενες και ως ατμομηχανές της ευρωζώνης… Τι, παραπάνω, θα μπορούσε να κάνει;

Τα μαθηματικά της κρίσης της πανδημίας είναι φοβάμαι διεθνή, όπως ήταν και το 2008. Και τότε σας θυμίζω ότι η κυβέρνηση Καραμανλή διατείνονταν, στην αρχή, ότι η κρίση θα προσπερνούσε την Ελλάδα, επειδή ήταν χρηματοπιστωτική κρίση αμερικάνικης προέλευσης. Δεν την προσπέρασε. Και βιώσαμε τα χειρότερα όλων. Τώρα η ΝΔ κάνει το ίδιο λάθος λέγοντας ότι η οικονομική κρίση της πανδημίας θα έχει ηπιότερες επιπτώσεις στην ελληνική από την ευρωπαϊκή οικονομία. Κάνει λάθος για τρεις λόγους. Γιατί έχουμε λίγο παραπάνω τουρισμό από τις ευρωπαϊκές χώρες, εκεί είναι 10% του ΑΕΠ εδώ είναι 13%. Έχουμε μεγάλη εξάρτηση από τον εισερχόμενο τουρισμό, εκεί είναι 50-50, εδώ είναι 95-5. Και εδώ έχουμε πολλές διασυνδέσεις του τουρισμού με την υπόλοιπη οικονομία, εκεί λιγότερες. Άρα αν όλα τα άλλα μείνουν ανεπηρέαστα, η ύφεση αντί για 7% θα είναι λογικά γύρω στο 10%.

–Η πρόταση της Κομισιόν για το Κοινοτικό Ταμείο Ανάκαμψης πώς αλλάζει τα δεδομένα στη χώρα; Είναι, όντως, μια χρυσή ευκαιρία για την αλλαγή της παραγωγικής δομής, κύριε υπουργέ; Και, δεδομένης της σκληρής στάσης μερίδας κρατών –μελών, φοβάστε νέα μνημόνια από την πίσω πόρτα;

Εκτιμώ ότι κάθε συζήτηση περί μνημονίων είναι άκαιρη. Προεγγράφει ότι αυτά που συμβαίνουν σήμερα, είτε θα ενταχθούν σε μνημόνια, πράγμα αμφίβολο, είτε είναι μία παρένθεση πριν από την επιστροφή της Ευρώπης στο δόγμα της δημοσιονομικής σταθερότητας και λιτότητας, που φαντάζομαι ότι θα διαφανεί μετά από μια διετία…

Η Ευρώπη επέβαλε τα μνημόνια για μια δεκαετία, με τον κομβικό ρόλο που διαδραμάτισε η Γερμανία. Η οποία (Γερμανία) είχε ήδη κάνει τις «μνημονιακές μεταρρυθμίσεις», από μόνη της, πριν από την κρίση του 2008 και επεδίωξε να τις επιβάλλει και στους άλλους, όταν χρεοκόπησαν μετά την κρίση. Η ίδια ενώ ενισχύθηκε οικονομικά μέσα στην κρίση, συνέχισε με πλεονασματικούς προϋπολογισμούς και απομείωση του δημόσιου χρέους της από το 80% στο 60% του ΑΕΠ. Για την Ευρώπη το δόγμα αυτό ήταν καταστροφικό.

Οι οικονομίες απέκλιναν, οι ανισότητες αυξήθηκαν και πολύ ισχυρές οικονομίες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία έφθασαν στα όρια τους. Οι μικρότερες, όπως η Ελλάδα, πλήρωσαν δυσανάλογο κόστος.

Εντούτοις είναι η ίδια η Γερμανία που επέλεξε τώρα τα πιο δραστικά μέτρα δημοσιονομικής επέκτασης και δημιουργίας ελλειμμάτων στην Ευρώπη. Οι δημοσιονομικές παρεμβάσεις της για τη στήριξη επιχειρήσεων και εργαζομένων είναι με διαφορά οι μεγαλύτερες στην Ευρώπη.

Και φυσικά θα προκαλέσουν ένα τεράστιο έλλειμμα στον γερμανικό προϋπολογισμό. Και ταυτόχρονα προχώρησε στην συμφωνία Μέρκελ-Μακρόν που πρακτικά διπλασιάζει τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό για τα επόμενα 3-4 χρόνια, με δανεισμό της ίδιας της Κομισιόν. Είναι μια σημαντική στροφή πολιτικής, πιθανότατα με μονιμότερες από ό,τι φαίνεται, επιπτώσεις. 

Το Ταμείο Ανάκαμψης, πρακτικά σημαίνει για την Ελλάδα διπλασιασμό των ετήσιων πόρων τύπου ΕΣΠΑ από 7,5 σε 15 δισ. για τα επόμενα 3-4 χρόνια. Με ετήσιο άθροισμα δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων γύρω στα 20 δισ., τα ποσά είναι σημαντικά. Ο τρόπος κατανομής τους σε πράσινη μετάβαση, ψηφιακό μετασχηματισμό και κοινωνικό κράτος, μπορούν εν δυνάμει να δώσουν μία σημαντική ώθηση στην επιβεβλημένη παραγωγική ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας με ταυτόχρονη ενίσχυση του κοινωνικού κράτους. Αρκεί να υπάρξει ουσιαστικό σχέδιο ανάκαμψης με έμφαση στις επενδύσεις και έργα που αξιοποιούν την προστιθέμενη αξία στην Ελλάδα και δεν ανακυκλώνουν τους πόρους απλά στην Ευρώπη, και την εμμονή σε βιώσιμες επενδύσεις με ορίζοντα. Εκεί θα κριθεί η κυβέρνηση, και φυσικά οι προτάσεις της αντιπολίτευσης.

Εκτιμώ ότι το Ταμείο Ανάκαμψης, αν και προσωρινό, θα αφήσει μονιμότερο αποτύπωμα στον ισχνό προϋπολογισμό της ΕΕ. Ως γνωστόν ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός είναι μόλις 1% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ, με τα μισά λεφτά να πηγαίνουν στην Κοινή Αγροτική Πολιτική.  Άρα η επέκταση του προϋπολογισμού, που είναι μόνιμο αίτημα των προοδευτικών δυνάμεων, ίσως ευνοηθεί στη σημερινή συγκυρία.

–Αλήθεια, η νέα αυτή συγκυρία πώς επηρεάζει το πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ; Και πώς το υπό διαμόρφωση πρόγραμμα παρεμβαίνει στο σχεδιασμό για διεύρυνση του κόμματός σας;

Το πρόγραμμα είχε ολοκληρωθεί λίγο πριν από την πανδημία.  Αυτό που ακολούθησε είναι η μεγαλύτερη κρίση της παγκόσμιας οικονομίας, μεγαλύτερη και από το 2008. Τότε είχαμε ύφεση της τάξης του -4,5% και 18μηνη ανάκαμψη. Τώρα θα έχουμε -7% και σχετικά απρόβλεπτη ακόμα ανάκαμψη. Συνεπώς το πρόγραμμα καλείται να απαντήσει στα θέματα αιχμής, την ύφεση και την ανεργία, και φυσικά στο πώς η στρατηγική ανάκαμψης της οικονομίας θα διευκολύνει τους ήδη βασικούς στόχους του προγράμματος. Το τρίπτυχο δηλαδή πράσινη ανάπτυξη και παραγωγική ανασυγκρότηση, δικαιότερη κοινωνία με ισχυρή εργασία και κοινωνικό κράτος, και ενίσχυση της δημοκρατίας-δικαιωμάτων.  Αναμφίβολα ο ρόλος του κράτους θα ενισχυθεί στο πρόγραμμα λόγω του κομβικού ρόλου του στην ανάκαμψη και το κοινωνικό κράτος.

–Κάποιες από τις αιχμές των νέων Κοινοτικών προτεραιοτήτων είναι θέματα που είχατε χειριστεί ως υπουργός της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ: περιβάλλον, ενέργεια… Υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στην προστασία του περιβάλλοντος, την προσέλκυση νέων επενδύσεων και τη διαφύλαξη θέσεων εργασίας σε περιοχές, όπως η Δυτική Μακεδονία ή η Αρκαδία;

Η πολιτική μας στα θέματα περιβάλλοντος και ενέργειας, και φυσικά στη χωροταξία ήταν σαφείς. Ανάπτυξη και περιβάλλον είναι συμβατές έννοιες. Μέχρι τώρα η οποιαδήποτε ανάπτυξη προσέκρουε στο περιβαλλοντικό και χωροταξικό «γκρίζο» περιβάλλον που κληρονομήσαμε. Για το λόγο αυτό κάναμε την επέκταση του κτηματολογίου από το 27% στο 100% της επικράτειας, τους δασικούς χάρτες από 1% σε 46%, φτιάξαμε φορείς διαχείρισης της Νατούρα, κάναμε προγράμματα και μαζικές επενδύσεις διαχείρισης απορριμμάτων για τις 13 περιφέρειες της χώρας, χωροταξικά σχέδια σε επίπεδο δήμων, και πολλά άλλα. Η ιδέα ήταν απλή. Μέχρι το 2022-23 να ολοκληρωθούν όλες οι αλλαγές που δεν έγιναν 40 χρόνια και αφορούν το θεμελιακά. Σε ποιόν ανήκει η γη, αν η γη είναι δάσος ή όχι, που θα γίνεται η οικιστική επέκταση και πού θα εγκαθίσταται η βιομηχανία και ο τουρισμός, και πώς θα διαρραγεί η κακοδαιμονία του εντός και εκτός σχεδίου που παράγει τη διαρκή και μόνιμη αυθαιρεσία. Το πάγωμα ή η ακύρωση αυτών των  αλλαγών θα φέρει τη χώρα στα παλιά.

Για την ενέργεια τώρα και τη δίκαιη μετάβαση, με δεδομένο ότι το μέλλον είναι μονοσήμαντα οι ΑΠΕ (60% της ενέργειας το 2030 και 100% το 2050), προκρίναμε τη σταδιακή απομείωση του λιγνίτη με σταθερό το φυσικό αέριο και αντικατάσταση του λιγνίτη με ΑΠΕ. Φτιάξαμε το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και το βασικό διακύβευμα ήταν το πώς οι περιοχές που θα θιγούν, όπως η Δυτική Μακεδονία και η Αρκαδία, θα μπορέσουν να έχουν νέες επενδύσεις και θέσεις εργασίας ισοδύναμες με τις προβλεπόμενες απώλειες. Αν και αυτό ήταν στην αρχή του, λόγω των εκλογών του 2019, ουσιαστικά και τώρα ο ΣΥΡΙΖΑ εργάζεται στην ιδέα της κατάρτισης αυτών των προγραμμάτων μετάβασης.