Του Γιώργου Κρεμλή

Ενδιαφέρουσα για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας είναι η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Απριλίου 2024 (https://economy-finance.ec.europa.eu/document/download/ec8c0188-6d08-4b5c-bd7a-36f96ef4f962_en?filename=ip281_en.pdf) καθώς και η έκθεση για τις σχετικά αισιόδοξες μακροοικονομικές προβλέψεις (Economic forecast for Greece – European Commission (europa.eu)).

Η ελληνική επιχειρηματικότητα είναι προφανές ότι συμβάλλει στην οικονομία, στην ανάπτυξη και στην ανταγωνιστικότητα. Το κράτος έχει αποδειχθεί ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια και να κάνει τον επιχειρηματία, με εξαίρεση κάποια έργα ΣΔΙΤ που είναι κυρίως κατασκευαστικού χαρακτήρα. Άλλωστε το motto « λιγότερο και καλύτερο κράτος» είναι αυτό που προωθείται ως καλή πρακτική και σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Τι απαιτείται λοιπόν για την τόνωση της επιχειρηματικότητας; 

Καταρχάς ένα φιλικό προς την επιχειρηματικότητα επενδυτικό περιβάλλον, με χαμηλή φορολογία και φοροαπαλλαγές. 

Ενα θεσμικό πλαίσιο, κυρίως αδειοδοτικό με συνοπτικές διαδικασίες, ιδανικά one stop shop, και χρήση εργαλείων ψηφιακής διακυβέρνησης και τεχνητής νοημοσύνης. 

Κίνητρα για την προσέλκυση επενδύσεων υψηλής προστιθέμενης αξίας και εθνικής προτεραιότητας, ιδίως σε τομείς όπως η ρομποτική και η καινοτομία στους οποίους η νέα γενιά των Ελλήνων διαπρέπει, σε συνδυασμό με κίνητρα ώστε να ανασχεθεί το brain drain προς όφελος της χώρας μας. Ενδιαφέρουσα είναι η πρωτοβουλία https://platform.rebraingreece.gr/ που δίνει κίνητρα για τον επαναπατρισμό υψηλής εξειδίκευσης επιστημόνων από το εξωτερικό. 

Η βαρειά βιομηχανία της χώρας μας δεν μπορεί να είναι μόνο ο τουρισμός που σε κάθε περίπτωση πρέπει να μετεξελιχθεί – για να είναι ανταγωνιστικός – σε κυκλικό τουρισμό, πράσινο δηλαδή τουρισμό. Η χώρα πρέπει να επενδύσει στις νέες τεχνολογίες και την τεχνητή νοημοσύνη που υποστηρίζουν και τις ΑΠΕ, την ενεργειακή μετάβαση και την κλιματική ουδετερότητα, στην ανάκτηση κρίσιμων πρώτων υλών από την ανακύκλωση ειδικών ρευμάτων αποβλήτων, στην παραγωγή καυσίμων για τις αεροπορικές μεταφορές και για τη ναυτιλία, σε drones που έχουν ήδη αναπτυχθεί από την ιδιωτική πρωτοβουλία και δεν έχουν υποστηριχθεί από το κράτος και τα οποία μπορεί να έχουν πολλαπλές λειτουργίες: πυρανίχνευση, κατάσβεση πυρκαγιών στα πρώτα στάδια τους, φύλαξη των συνόρων, έλεγχος της μετανάστευσης και βέβαια για αμυντικούς λόγους. 

Η Χώρα πρέπει επίσης να επενδύσει στην αμυντική βιομηχανία, εναέρια και πλωτά drones και σε σύγχρονα συστήματα αεράμυνας και να αξιοποιήσει σχετικά τους πόρους που άρχισε να διαθέτει η ΕΕ και οι οποίοι θα πολλαπλασιαστούν στο μέλλον αν η ΕΕ αποκτήσει αμυντική αυτοτέλεια σύμφωνα με την ευρωπαϊκή πολιτική βούληση όπως αυτή πρόσφατα διαμορφώθηκε για αντιπυραυλική ασπίδα και κυρίως αν οι εξελίξεις στις ΗΠΑ αποδυναμώσουν το ΝΑΤΟ. 

Σημαντικό είναι επίσης να ενισχυθεί η κατασκευαστική επιχειρηματικότητα στο πλαίσιο της ανοικοδόμησης της Ουκρανίας της οποίας το κόστος υπολογίζεται στο 1 τρις ώστε η χώρα μας να έχει μερίδιο στα έργα που θα προκηρυχθούν, στην πραγματικότητα «διανεμηθούν». 

Τα παραπάνω προϋποθέτουν γενναία κίνητρα και ένα φιλόδοξο νέο νόμο ιδιωτικών επενδύσεων που θα έχει στρατηγικό χαρακτήρα με χρησιμοποίηση και κονδυλίων της ΕΕ.  Θα πρέπει να καλύψει τόσο στρατηγικές επενδύσεις αλλά και επενδύσεις μικρομεσαίων επιχειρήσεων και start ups, κυρίως στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να θεσπιστούν και οι πράσινοι δημόσιοι διαγωνισμοί – Green public procurement – που υποστηρίζονται και από τον κανονισμό για την Ταξινομία (Taxonomy Regulation) για πράσινες επενδύσεις που είναι επιλέξιμες για χρηματοδότηση από πόρους της ΕΕ. 

Μια σημαντική πρόταση είναι επίσης αυτή της αξιοποίησης βραχονησίδων ως ιδιωτικών επενδύσεων ή και ΣΔΙΤ. Αφενός μεν θα τις θωρακίσει και θα τους προσδώσει κυριαρχικά δικαιώματα, αφετέρου θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας, ιδίως πράσινες, και θα αποσυμφορήσει το Λεκανοπέδιο και τα προβλήματα υπερπληθυσμού από τα οποία πάσχει. Κίνητρα πρέπει να δοθούν και για την ανάπτυξη εγκαταλελειμμένων χωριών αλλά και για την κυκλική Γεωργία, ώστε να επιστρέψουν στην ύπαιθρο κάτοικοι των αστικών κέντρων, και βέβαια για νέες τεχνολογίες αφαλάτωσης με ΑΠΕ και διαχείριση του ιζήματος στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας (zero brine).

Το περιβάλλον και η κλιματική ανθεκτικότητα πρέπει να διαπνέουν εφεξής όλες τις εθνικές πολιτικές και τις επενδύσεις που θα πρέπει να υποστηριχθούν κατά τα ανωτέρω και να ενταχθεί και στην κυκλική επιχειρηματικότητα – C-ESG – ώστε να την καταστήσει ανταγωνιστική. 

Του Γιώργου Κρεμλή*

Η απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας σημαίνει ότι ο καταναλωτής μπορεί να επιλέξει ελεύθερα τον προμηθευτή για την κάλυψη των αναγκών του σε ηλεκτρικό ρεύμα. Ήδη από το 2007 η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα έχει απελευθερωθεί για όλους τους καταναλωτές ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων νομοθετικών ρυθμίσεων – Οδηγιών – της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).

Κατά συνέπεια ο τελικός καταναλωτής δεν είναι υποχρεωμένος, όπως παλαιότερα, να αγοράζει αποκλειστικά το ηλεκτρικό του ρεύμα από τον κατεστημένο φορέα – ΔΕΗ στην Ελλάδα  – βάσει ρυθμιζόμενων και μη διαπραγματεύσιμων τιμών.

• Όπου και αν βρίσκεται στην Ελλάδα, έχει το δικαίωμα να επιλέξει τον προμηθευτή ενέργειας που προτιμά και να διαπραγματευθεί ελεύθερα τις τιμές ενέργειας καθώς και τους όρους των υπηρεσιών που θα του παρασχεθούν.

Η επιλογή λειτουργεί στο πλαίσιο μιας ανοικτής αγοράς που διέπεται από τους κανόνες του ελεύθερου ανταγωνισμού τόσο της ΕΕ όσο και της εθνικής νομοθεσίας αλλά και από τους κανόνες του αθέμιτου ανταγωνισμού.

Διέπεται ως εκ τούτου και από κανόνες και πρακτικές πλήρους διαφάνειας ώστε ο καταναλωτής να είναι σε θέση να επιλέξει μετά λόγου γνώσεως, όπως και ψηφιακής οικονομίας φιλικές προς το χρήστη. Οι επιλογές του καταναλωτή είναι ανοικτές όχι μόνο ως προς τον προμηθευτή ενέργειας αλλά και ως προς τα τιμολόγια προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας. Είναι επίσης σημαντική η ελευθερία του καταναλωτή να αλλάξει πάροχο αν κρίνει ότι οι προσφορές του είναι συμφερότερες. Κριτήριο εξάλλου κυκλικής οικονομίας προς την ενεργειακή μετάβαση είναι και το ποσοστό πράσινης ενέργειας που χρησιμοποιεί κάθε πάροχος στο ενεργειακό του μείγμα που είναι καθοριστικό για τις επιλογές συνειδητοποιημένων καταναλωτών, όπως αυτοί που θα πρέπει επάξια να θεωρούνται κυκλικοί πολίτες στο πλαίσιο της διείσδυσης της κυκλικής οικονομίας στην αγορά ενέργειας.

Με την εντυπωσιακή διείσδυση των ΑΠΕ στη Χώρα και την αύξηση των ημερών ηλεκτροδότησης μόνο από αυτές καθώς και με την προοδευτική απεξάρτηση από εισαγωγές ενέργειας και χρήση υδρογονανθράκων και κυρίως λιγνίτη – του οποίου η χρήση πρέπει να παύσει μέχρι το 2028 σύμφωνα με τον εθνικό κλιματικό νόμο – οι τιμές της ενέργειας θα μειωθούν ακόμη περισσότερο σε συνάρτηση βέβαια και με την ενίσχυση και την επέκταση του δικτύου αλλά και των δυνατοτήτων αποθήκευσης ενέργειας.

Στο πλαίσιο αυτό το σύστημα του «net prosumer» – παραγωγού/ιδιοκαταναλωτή – και των παρόχων που το υποστηρίζουν θα διαδραματίσει ένα πολύ σημαντικό ρόλο. Οι πάροχοι στο πλαίσιο της ενεργειακής αναβάθμισης των κτιρίων θα πρέπει να καθοδηγούν τους καταναλωτές και να τους δίνουν κίνητρα για χρήση ΑΠΕ, μπαταριών αλλά και έξυπνων μετρητών και συστημάτων διαχείρισης των ενεργειακών τους αναγκών ώστε να μπορούν μέσω εργαλείων ηλεκτρονικής διακυβέρνησης να διαχειρίζονται την ενέργεια που αγοράζουν/παράγουν και να αγοράζουν ακόμη και από διαφορετικούς παρόχους ή να πωλούν το πλεόνασμά της. Στο πλαίσιο αυτό η χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης από τους παρόχους αλλά και η διάθεσή τους στους πελάτες τους ώστε να ενεργοποιούνται οι συσκευές τους όταν η διείσδυση των ΑΠΕ είναι  υψηλή και οι τιμές χαμηλές είναι πρωταρχικής σημασίας, τόσο για τις επιλογές παρόχου, όσο και για την ενίσχυση της ενεργειακής μετάβασης της Χώρας και της επίτευξης των δεσμεύσεων της σε μείωση των αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου στο πλαίσιο των NDCs (εθνικών καθορισμένων συμβολών) που έχει αναλάβει. Η εξοικονόμηση πόρων που αναλώνονται σε πράσινα πιστοποιητικά είναι επίσης ιδιαίτερης σημασίας για την ανταγωνιστικότητα των παρόχων και την εθνική οικονομία.

Είναι σημαντικό στα κριτήρια των καταναλωτών, όπως προαναφέρθηκε, να μη κυριαρχήσει μόνο η τιμή αγοράς ή πώλησης αλλά και η μορφή ενέργειας που παράγεται ή πωλείται, αν πρόκειται για παράδειγμα για πράσινη ενέργεια ή ακόμη και ενέργεια που πωλείται από τη μπαταρία ηλεκτρικού αυτοκινήτου που ιδανικά πρέπει να έχει φορτιστεί από πράσινη ενέργεια.

Στο πλαίσιο του net prosumer πάροχοι γίνονται και οι ίδιοι οι καταναλωτές αφού ικανοποιήσουν πρώτα τις ενεργειακές τους ανάγκες, με αποτέλεσμα όχι μόνο να διευρύνεται η αγορά και ο ανταγωνισμός αλλά να βελτιώνεται και η διείσδυση των ΑΠΕ καθώς και η εμπέδωση του κυκλικού πολίτη, κυκλικού νοικοκυριού και κυκλικής επιχείρησης με στόχο τη μείωση του ενεργειακού, κλιματικού και περιβαλλοντικού αποτυπώματος κάθε παρόχου ή χρήστη/καταναλωτή αλλά και την καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας.

Τέλος σημαντική είναι στο πλαίσιο αυτό και η μετεξέλιξη των εταιριών παροχής ηλεκτρικής ενέργειες σε παρόχους που διέπονται από την περιβαλλοντική και κοινωνική διακυβέρνηση – την ESG – στο ακρωνύμιο της οποίας αξίζει να προστεθεί το γράμμα C ώστε να τη μετατρέψει σε κυκλική, στην ολιστική της διάσταση. Αυτό θα επιτρέψει την πρόσβαση σε πράσινες χρηματοδοτήσεις στο πλαίσιο του κανονισμού της ΕΕ Taxonomy αλλά και την προσέλκυση περισσότερων πελατών που εφεξής θα διαπνέονται από κυκλικά κριτήρια επιλογής. Στο πλαίσιο αυτό,  εφόσον η εταιρική κοινωνική ευθύνη (CSR), προκάτοχος της ESG έχει ενσωματωθεί στην τελευταία, είναι σημαντικό τα πρότυπά της να μην ενσωματωθούν μόνο στο εσωτερικό κάθε εταιρίας παρόχου αλλά να διευρυνθούν και έναντι των πελατών της και κυρίως των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων που πρέπει να τύχουν ευνοϊκότερης μεταχείρισης από τους παρόχους, ανεξάρτητα από τα κελεύσματα της Πολιτείας. Η ενεργειακή/κυκλική μετάβαση των παρόχων αλλά και των «κυκλικών καταναλωτών» στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας και ψηφιακής διακυβέρνησης αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης είναι κατά τα ανωτέρω η μεγάλη πρόκληση που πρέπει να υποστηριχθεί περαιτέρω θεσμικά αλλά και με κίνητρα και πόρους της ΕΕ στο πλαίσιο και του Repower EU.

*Διευθυντής ε.τ. της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Μέλος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Δημοσίου Δικαίου (EPLO), Διευθυντής του Ινστιτούτου κυκλικής οικονομίας και κλίματος και πρέσβυς του EPLO στη Βουλγαρία. Πρόεδρος της επιτροπής κυκλικής οικονομίας του Ελληνο-Αμερικανικού Επιμελητηρίου.

Του Γιώργου Κρεμλή

“Καταρχάς από πλευράς των επιπτώσεων της και των τεράστιων ζημιών που προκαλεί – πυρκαγιές, πλημμύρες, διάβρωση των ακτών, λειψυδρία και ερημοποίηση, απώλεια βιοποικιλότητας – οι οποίες δημιουργούν νέες ανάγκες αντιμετώπισής τους, υπό μορφήν μέτρων πρόληψης αλλά και προσαρμογής σε αυτήν με τη δημιουργία συνθηκών ανθεκτικότητας. Κατά δεύτερον λόγω της ανάγκης – που θεσμοθετείται προοδευτικά – μείωσης, μετριασμού δηλαδή των επιπτώσεων κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας στο κλίμα, με τη μείωση των εκπομπών των αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου στο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης και της κλιματικής ουδετερότητας μέχρι το 2050.

Η επιχειρηματικότητα απειλείται και αυτή πολλαπλά από την κλιματική κρίση σε όλο τον κύκλο ζωής της και κατά περίπτωση στην παραγωγική της αλυσίδα. Απειλείται από πλευράς έλλειψης πρώτων υλών – κυρίως κρίσιμων, critical raw materials – και αύξησης του κόστους τους, από πλευράς ζημιών που κινδυνεύει να υποστεί για τις οποίες είναι ιδιαίτερα σημαντικό να θεσμοθετηθεί επαρκής υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη και τέλος «κινδυνεύει» ή για την ακρίβεια μέλλει να υποστεί τις συνέπειες των προοδευτικά αναδυόμενων νέων προτύπων περιβαλλοντικής και κοινωνικής διακυβέρνησης που σε βάθος χρόνου θα γίνουν δεσμευτικά, οδηγώντας έτσι σε πλήρη αναδιάρθρωση της επιχειρηματικής δραστηριότητας και των προτύπων παραγωγής αλλά και προσφοράς υπηρεσιών των επιχειρήσεων στο πλαίσιο της ESG που θα πρέπει να αναδειχθεί σε C-ESG, κυκλική δηλαδή περιβαλλοντική και κοινωνική διακυβέρνηση.

• Η τάση αυτή επιβεβαιώνεται και με τις αιρεσιμότητες για επιχορηγήσεις και δάνεια, τόσο από τα διάφορα χρηματοδοτικά μέσα της ΕΕ, όσο και από τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα στο πλαίσιο του Κανονισμού της ΕΕ για την Ταξινομία – Taxonomy Regulation – που θεσπίζει με αυστηρότητα τις επιτρεπόμενες πράσινες χρηματοδοτήσεις έργων και προγραμμάτων που έχουν χαμηλό κλιματικό, περιβαλλοντικό και ενεργειακό αποτύπωμα.

Είναι μια ταξινόμηση που παρά την ευρωενωσιακή της προέλευση τείνει να γίνει καλή πρακτική και σε διεθνές επίπεδο την οποία ακολουθούν τα IFIs – World Bank, EIB, ΕΒRD κλπ. – αλλά και εθνικές τράπεζες, ώστε τα χρηματοδοτούμενα έργα να είναι φιλικά προς το κλίμα και βέβαια να είναι και στο μέτρο του δυνατού «κλιματικά ουδέτερα», με περιορισμένες δηλαδή επιπτώσεις στο κλίμα αλλά και κλιματικά ανθεκτικά. Αυτό βέβαια που είναι σημαντικό στην «κυκλική μετάβαση» των επιχειρήσεων είναι να ελεγχθεί αυστηρά το φαινόμενο του green washing, «πράσινο ξέπλυμα», που πολλές επιχειρήσεις επιχειρούν, ώστε δώσουν ψευδεπίγραφη εικόνα πράσινης επιχείρησης προσελκύοντας νέους πελάτες ή επωφελούμενες από προγράμματα κινήτρων ESG.

Το επιχειρείν καλείται έτσι να «αμυνθεί»

Η κλιματική κρίση που οξύνεται συνεχώς – λόγω και των πολέμων που την επιτείνουν – και η ταχύρρυθμη θεσμοθέτηση μέτρων αντιμετώπισής της σε επίπεδο ΕΕ που είναι πρωτοποριακά – Πράσινη Συμφωνία, Δέσμη fit for 55, Repower EU – αλλάζει άρδην τους κανόνες του παιχνιδιού αλλά και τις «συνθήκες συμβίωσης» με την κλιματική κρίση που μπαίνει στη ζωη μας και απειλεί τους πάντες και τα πάντα.

Το επιχειρείν καλείται έτσι να «αμυνθεί» αλλά και να «προσαρμοστει» στη νέα πραγματικότητα είτε λόγω αδήριτης ανάγκης είτε λόγω νομικών υποχρεώσεων ή κινήτρων στα οποία δεν μπορεί να παραμείνει αδιάφορο.

“Οι προκλήσεις είναι μεγάλες σε μια μετάβαση που θα είναι προοδευτική”

Η κυκλική οικονομία, στην ολιστική της έκφανση, ως το νεο οικονομικό μοντέλο που θα μας επιτρέψει να διασώσουμε τον πλανήτη, είναι αυτή που πρέπει να ενσωματωθεί κατακόρυφα και οριζόντια σε κάθε σύστημα είτε κρατικής/αυτοδιοικητικής είτε επιχειρηματικής διακυβέρνησης ώστε να μειώσει το ενεργειακό, περιβαλλοντικό και κλιματικό αποτύπωμα κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας αλλά και να τη θωρακίσει από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

• Συμπερασματικά, η προστασία του επιχειρείν από την κλιματική κρίση προϋποθέτει την κυκλική μετάβασή του με την εισαγωγή κυκλικών προτύπων παραγωγής και παροχής υπηρεσιών, μέσω C-ESG, επενδύσεις του σε κυκλικά προϊόντα και υπηρεσίες και βέβαια την θωράκιση του στην κλιματική κρίση μέσω μέτρων ανθεκτικότητας αλλά και μείωσης του κλιματικού, ενεργειακού και κλιματικού αποτυπώματος.

Τεχνογνωσία, συνεχής ενημέρωση και προσαρμογή στα πρότυπα ψηφιακής οικονομίας είναι προαπαιτούμενα, παράλληλα με τη δημιουργία εσωτερικών green accounting προτύπων και τη εξειδίκευση για συμμετοχή σε πράσινους διαγωνισμούς, green public procurement.

Οι προκλήσεις είναι μεγάλες σε μια μετάβαση που θα είναι προοδευτική. Όμως όσο πιο γρήγορα επιτευχθεί τόσο μεγαλύτερα θα είναι τα οφέλη.

Αυτός είναι ο μονόδρομος του μέλλοντος!