Σπύρος Σιδέρης

Παρά τις προσπάθειες της Ουάσιγκτον να παρουσιάσει τα γεγονότα ως «περιορισμένο αμυντικό επεισόδιο» και όχι ως επανέναρξη ενός ανοιχτού πολέμου με την Τεχεράνη, στο ιρανικό πολιτικό και στρατιωτικό σύστημα κυριαρχεί η πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ παραβίασαν τους άτυπους κανόνες αποκλιμάκωσης που είχαν διαμορφωθεί το τελευταίο διάστημα.

Η σημασία των εξελίξεων υπερβαίνει κατά πολύ το διμερές επίπεδο, καθώς τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τον σημαντικότερο ενεργειακό διάδρομο του πλανήτη, από τον οποίο διέρχεται μεγάλο ποσοστό των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μια παρατεταμένη στρατιωτική κρίση στην περιοχή θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα τις διεθνείς αγορές ενέργειας, τη ναυσιπλοΐα και συνολικά τη γεωπολιτική σταθερότητα της ευρύτερης περιοχής.

Σύμφωνα με ιρανικά μέσα ενημέρωσης, η κρίση ξεκίνησε μετά από αμερικανική ενέργεια εναντίον ιρανικού πετρελαιοφόρου στα Στενά του Ορμούζ, γεγονός που οδήγησε σε άμεση ανταλλαγή πυρών ανάμεσα στις δύο πλευρές.

Η ιρανική κρατική τηλεόραση μετέδωσε ότι δυνάμεις της χώρας εκτόξευσαν πυραύλους εναντίον «εχθρικών μονάδων», υποστηρίζοντας ότι αμερικανικά πολεμικά πλοία αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν αφού υπέστησαν ζημιές και απώλειες. Παράλληλα, αναφέρθηκαν εκρήξεις σε περιοχές του νότιου Ιράν, ιδιαίτερα στην Κεσμ, στο Μπαντάρ Αμπάς και στην επαρχία Χορμοζγκάν.

Η ιρανική πλευρά έκανε λόγο για αμερικανικές επιδρομές σε λιμενικές εγκαταστάσεις, στρατιωτικές υποδομές και παράκτιες περιοχές, υποστηρίζοντας ότι στοχοποιήθηκαν ακόμη και πολιτικές εγκαταστάσεις σε νησιά και λιμάνια στρατηγικής σημασίας.

Η αμερικανική απάντηση και το μήνυμα στρατηγικής αποτροπής

Η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (CENTCOM) επιβεβαίωσε ότι αμερικανικές δυνάμεις ενεπλάκησαν σε σοβαρό επεισόδιο στα Στενά του Ορμούζ, παρουσιάζοντας ωστόσο τις επιχειρήσεις ως «αμυντική αντίδραση» απέναντι σε «απρόκλητες ιρανικές επιθέσεις».

Σύμφωνα με την Ουάσιγκτον, ιρανικοί πύραυλοι, drones και ταχύπλοα σκάφη κινήθηκαν εναντίον αμερικανικών πολεμικών πλοίων την ώρα που αντιτορπιλικά των ΗΠΑ διέρχονταν προς τον Κόλπο του Ομάν.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν ότι απάντησαν με «χειρουργικά πλήγματα» εναντίον ιρανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων, κέντρων διοίκησης και θέσεων επιτήρησης, επιμένοντας ότι δεν επιδιώκουν γενικευμένη στρατιωτική σύγκρουση στην περιοχή.

Αμερικανοί αξιωματούχοι, τους οποίους επικαλούνται αμερικανικά δίκτυα ενημέρωσης, υποστήριξαν ότι οι επιχειρήσεις δεν συνιστούν «επανέναρξη πολέμου» με το Ιράν, αλλά περιορισμένη επιχείρηση προστασίας ναυτικών δυνάμεων και εμπορικών διαδρόμων.

Ωστόσο, η ένταση των συγκρούσεων, η χρήση πυραύλων και drones, αλλά και οι επιθέσεις εναντίον ναυτικών μονάδων δείχνουν ότι το επίπεδο της αντιπαράθεσης έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια ενός συνηθισμένου ναυτικού επεισοδίου.

Σε ανάρτησή του στο Truth Social ο Αμερικανός πρόεδρος αναφέρει:

«Τρία αμερικανικά αντιτορπιλικά παγκόσμιας κλάσης μόλις πέρασαν με απόλυτη επιτυχία από τα Στενά του Ορμούζ, ενώ βρισκόντουσαν υπό πυρά. Δεν υπήρξε καμία ζημιά στα τρία αντιτορπιλικά, αλλά προκαλέσαμε μεγάλες ζημιές στους ιρανούς επιτιθέμενους. Αυτοί καταστράφηκαν ολοσχερώς, μαζί με πολλά μικρά σκάφη που χρησιμοποιούν για να αντικαταστήσουν το πλήρως αποκεφαλισμένο ναυτικό τους. Αυτά τα σκάφη βυθίστηκαν γρήγορα και αποτελεσματικά στη θάλασσα.

Πύραυλοι εκτοξεύτηκαν προς τα αντιτορπιλικά μας και καταρρίφθηκαν εύκολα. Το ίδιο συνέβη και με τα drones, τα οποία καταστράφηκαν στον αέρα και έπεσαν όμορφα στην επιφάνεια του ωκεανού, σαν πεταλούδες που πέφτουν στον τάφο τους! Μια κανονική χώρα θα είχε επιτρέψει στα αντιτορπιλικά να περάσουν, αλλά το Ιράν δεν είναι κανονική χώρα.

Ηγείται από ΨΥΧΑΣΘΕΝΕΙΣ, και αν είχαν την ευκαιρία να χρησιμοποιήσουν πυρηνικό όπλο, θα το έκαναν χωρίς δεύτερη σκέψη – αλλά δεν θα έχουν ποτέ αυτήν την ευκαιρία και, όπως τους νικήσαμε σήμερα, θα τους νικήσουμε πολύ πιο σφοδρά και πιο βίαια στο μέλλον, αν δεν υπογράψουν τη συμφωνία ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΣΥΝΤΟΜΑ! Τα τρία αντιτορπιλικά μας, με τα υπέροχα πληρώματά τους, θα επανενωθούν τώρα με τη ναυτική μας μπλόκαδα, η οποία είναι πραγματικά ένα “τείχος από ατσάλι”». 

Γιατί τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν γεωπολιτικό σημείο-κλειδί

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν διαχρονικά το πιο ευαίσθητο γεωπολιτικό σημείο στη Μέση Ανατολή. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου, γεγονός που καθιστά οποιαδήποτε στρατιωτική κρίση στην περιοχή άμεση απειλή για τη διεθνή οικονομία και τις αγορές ενέργειας.

Το Ιράν χρησιμοποιεί εδώ και δεκαετίες την απειλή αποκλεισμού του περάσματος ως στρατηγικό εργαλείο αποτροπής απέναντι στις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους στον Κόλπο.

Από την άλλη πλευρά, η Ουάσιγκτον θεωρεί την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στην περιοχή «κόκκινη γραμμή», διατηρώντας ισχυρή ναυτική παρουσία στον Περσικό Κόλπο.

Η νέα κρίση δείχνει ότι η Τεχεράνη επιχειρεί να αποδείξει πως εξακολουθεί να διαθέτει δυνατότητα στρατιωτικής πίεσης σε ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα του κόσμου, ακόμη και υπό καθεστώς διεθνών πιέσεων και κυρώσεων.

Η στρατηγική της Τεχεράνης και το μήνυμα προς την Ουάσιγκτον

Στην Τεχεράνη, κυβερνητικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι κατηγορούν ανοιχτά τις Ηνωμένες Πολιτείες για παραβίαση των άτυπων συμφωνιών αποκλιμάκωσης στην περιοχή.

Ο επικεφαλής της Επιτροπής Εθνικής Ασφάλειας του ιρανικού κοινοβουλίου, Ιμπραχίμ Αζίζι, προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε νέα ενέργεια από την πλευρά των ΗΠΑ θα απαντηθεί με «σκληρότερο και πιο καταστροφικό τρόπο».

Η ιρανική στρατηγική φαίνεται να κινείται σε δύο επίπεδα: αφενός να αποδείξει ότι μπορεί να πλήξει αμερικανικά συμφέροντα στον Κόλπο και αφετέρου να αποφύγει μια ολοκληρωτική πολεμική σύγκρουση που θα μπορούσε να απειλήσει την εσωτερική σταθερότητα της χώρας.

Η επιλογή περιορισμένων αλλά υψηλού συμβολισμού επιθέσεων αντανακλά τη γνωστή ιρανική στρατηγική της «ελεγχόμενης κλιμάκωσης», μέσω της οποίας η Τεχεράνη επιδιώκει να ενισχύσει την αποτρεπτική της εικόνα χωρίς να οδηγηθεί σε γενικευμένο πόλεμο.

Ο παράγοντας Ισραήλ και η νέα περιφερειακή εξίσωση

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η προσπάθεια του Ισραήλ να κρατήσει αποστάσεις από τις εξελίξεις. Ισραηλινές πηγές υποστήριξαν ότι το Τελ Αβίβ «δεν έχει καμία σχέση» με τα γεγονότα στο Ιράν, ενώ εκτιμήσεις ισραηλινών μέσων ενημέρωσης αναφέρουν ότι η ένταση θεωρείται μέχρι στιγμής περιορισμένη.

Παρά τις επίσημες διαψεύσεις, στην ιρανική δημόσια συζήτηση υπάρχουν αναφορές περί συνεργασίας περιφερειακών χωρών με τις αμερικανικές επιχειρήσεις, στοιχείο που ενδέχεται να αυξήσει ακόμη περισσότερο την ένταση στον Κόλπο.

Αναλυτές της Μέσης Ανατολής εκτιμούν ότι η σημερινή κρίση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης αναδιάταξης ισχύος στην περιοχή, όπου το Ιράν, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επιχειρούν να επανακαθορίσουν τους όρους αποτροπής, επιρροής και στρατηγικού ελέγχου.

Το επόμενο διάστημα θεωρείται εξαιρετικά κρίσιμο, καθώς ακόμη και ένα περιορισμένο στρατιωτικό επεισόδιο στα Στενά του Ορμούζ μπορεί να εξελιχθεί ταχύτατα σε ευρύτερη περιφερειακή κρίση με σοβαρές διεθνείς συνέπειες.

Σπύρος Σιδέρης

Παράλληλα, το επίσημο αφήγημα συνδέει την ανοικοδόμηση με την εθνική ανθεκτικότητα, επιχειρώντας να ενισχύσει την εικόνα ενός κράτους που μπορεί να ανακάμπτει ακόμη και υπό συνθήκες έντονης πίεσης.

Σιωπηλή στρατιωτική αποκατάσταση

Στο στρατιωτικό επίπεδο, οι κινήσεις της Τεχεράνης παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εκτός δημοσιότητας. Ωστόσο, δορυφορικές εικόνες που αναλύθηκαν κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων αποκάλυψαν εκτεταμένες ζημιές σε στρατιωτικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις σε πόλεις όπως η Τεχεράνη, η Κερμανσάχ, η Ταμπρίζ και η Σιράζ. Υποδομές που σχετίζονται με το πυραυλικό πρόγραμμα και κρίσιμες υπόγειες εγκαταστάσεις επλήγησαν, οδηγώντας σε μια επιχείρηση αποκατάστασης που εξελίσσεται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.

Η εμπειρία της χώρας από προηγούμενες κρίσεις φαίνεται να επιτρέπει την ταχεία επαναφορά βασικών δυνατοτήτων. Εγκαταστάσεις όπως το Νατάνζ και το Φορντό, καθώς και υποδομές στην Ισφαχάν, έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο παλαιότερων επισκευών. Έτσι, η τρέχουσα προσπάθεια μοιάζει με συνέχεια μιας πάγιας πρακτικής: περιορισμός της ορατής ζημιάς και αποκατάσταση της επιχειρησιακής ετοιμότητας.

Αερομεταφορές: Σταδιακή επανεκκίνηση

Στον τομέα των αερομεταφορών, η επαναλειτουργία δεν έγινε άμεσα και καθολικά. Οι ιρανικές αρχές προχώρησαν σε πολυφασικό σχέδιο επανέναρξης του εναέριου χώρου, ξεκινώντας από τις διεθνείς υπερπτήσεις και επεκτείνοντας σταδιακά τη διαδικασία σε εσωτερικές και περιφερειακές πτήσεις.

Η διαδικασία αυτή δεν αφορά μόνο την αποκατάσταση των διαδρόμων προσγείωσης, αλλά και τη λειτουργικότητα των συστημάτων αεροναυτιλίας, την ασφάλεια του εναέριου χώρου και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των διεθνών αεροπορικών εταιρειών. Το στοίχημα για την Τεχεράνη είναι σαφές: να αποδείξει ότι ο ουρανός της χώρας είναι και πάλι ασφαλής.

Σιδηρόδρομοι και γέφυρες: Ταχύτητα ως μήνυμα

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην αποκατάσταση των σιδηροδρομικών δικτύων και των γεφυρών, που αποτελούν κρίσιμες αρτηρίες για την οικονομία και την καθημερινότητα. Στην πόλη Κομ, για παράδειγμα, μια σιδηροδρομική γέφυρα επτά ανοιγμάτων αποκαταστάθηκε σε λιγότερο από 40 ώρες.

Η ταχύτητα αυτή δεν έχει μόνο τεχνική σημασία. Κάθε έργο που ολοκληρώνεται λειτουργεί ως μήνυμα ότι το κράτος παραμένει λειτουργικό και ικανό να περιορίσει τις επιπτώσεις της σύγκρουσης. Οι υποδομές μετατρέπονται έτσι σε σύμβολα σταθερότητας και ανθεκτικότητας.

Στέγαση: Η πιο δύσκολη πρόκληση

Σε αντίθεση με τις υποδομές μεταφορών, η αποκατάσταση των κατοικιών αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη. Σύμφωνα με τις ιρανικές αρχές, σχεδόν 100.000 κατοικίες υπέστησαν ζημιές, γεγονός που δημιουργεί τεράστιο κοινωνικό και οικονομικό βάρος.

Η ανοικοδόμηση απαιτεί συντονισμό μεταξύ κρατικών φορέων, τοπικών αρχών και τεχνικών οργανισμών, ενώ ταυτόχρονα εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις αποζημιώσεις, τη διαθεσιμότητα υλικών και τη χρηματοδότηση. Εδώ, η ανθρωπιστική διάσταση της εκεχειρίας γίνεται πιο εμφανής: η καθημερινότητα των πολιτών μετατρέπεται στο βασικό πεδίο της μεταπολεμικής δοκιμασίας.

Πανεπιστήμια και πολιτιστική κληρονομιά

Οι επιπτώσεις του πολέμου δεν περιορίστηκαν στις υποδομές, αλλά επεκτάθηκαν και στους τομείς της εκπαίδευσης και του πολιτισμού. Περισσότερα από 30 πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα υπέστησαν ζημιές, μεταξύ των οποίων το Πολυτεχνείο Σαρίφ και άλλα κορυφαία ιδρύματα.

Ο αντιπρόεδρος της ιρανικής κυβέρνησης Μοχάμεντ Ρεζά Αρέφ έδωσε έμφαση στην ανάγκη άμεσης αποκατάστασης αυτών των δομών, τονίζοντας τον ρόλο τους στην επιστημονική ανάπτυξη της χώρας.

Παράλληλα, ζημιές καταγράφηκαν σε περισσότερα από 140 ιστορικά μνημεία και μουσεία. Η αποκατάστασή τους δεν αφορά μόνο την αρχιτεκτονική, αλλά και τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας.

Λιμάνια και γεωπολιτική πίεση

Σε αντίθεση με άλλους τομείς, τα λιμάνια συνδέονται άμεσα με τη διεθνή πολιτική. Ζημιές καταγράφηκαν σε παράκτιες υποδομές, ενώ οι αμερικανικές πιέσεις και οι περιορισμοί στις εξαγωγές πετρελαίου επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση.

Το Στενό του Ορμούζ παραμένει κρίσιμο σημείο, όπου η οικονομία, η ενέργεια και η γεωπολιτική διαπλέκονται. Σε αυτό το πεδίο, η ανασυγκρότηση δεν εξαρτάται μόνο από τεχνικές εργασίες, αλλά και από τις ισορροπίες ισχύος.

Μια εκεχειρία ανάμεσα σε δύο συγκρούσεις

Η ιρανική στρατηγική κινείται σε τρία επίπεδα: ταχεία αποκατάσταση βασικών υποδομών, διακριτική αναδιοργάνωση στρατιωτικών δυνατοτήτων και αξιοποίηση της ανοικοδόμησης ως εργαλείου πολιτικής αφήγησης.

Ωστόσο, η πραγματικότητα παραμένει σύνθετη. Όσα μπορούν να αποκατασταθούν με υλικά και μηχανήματα επανέρχονται σχετικά γρήγορα. Όμως οι βαθύτερες πληγές — στην κοινωνία, την οικονομία και τον πολιτισμό — απαιτούν περισσότερο χρόνο.

Η εκεχειρία, συνεπώς, δεν αποτελεί το τέλος της κρίσης, αλλά μια μεταβατική φάση. Έναν ενδιάμεσο χώρο όπου η στρατιωτική σύγκρουση υποχωρεί προσωρινά και δίνει τη θέση της σε μια άλλη μάχη: εκείνη της ανοικοδόμησης, της ανθεκτικότητας και της προετοιμασίας για το αβέβαιο μέλλον.

Σπύρος Σιδέρης

Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, οι πόλεμοι δεν είναι πλέον τοπικές κρίσεις, αλλά διασυνδεδεμένα γεγονότα που επηρεάζουν οικονομίες, συμμαχίες και στρατηγικές σε παγκόσμια κλίμακα.

Η διασύνδεση των συγκρούσεων αποτυπώνεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στη σχέση μεταξύ του πολέμου στην Ουκρανία και της σύγκρουσης με το Ιράν. Όπως επισημαίνει ο αναλυτής Σεθ Φραντζμαν, η συνεργασία μεταξύ Μόσχας και Τεχεράνης, ιδιαίτερα στον τομέα των μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones), έχει δημιουργήσει ένα κοινό επιχειρησιακό πεδίο που εκτείνεται πέρα από τα σύνορα των δύο συγκρούσεων.

Η χρήση ιρανικών drones, όπως τα Shahed-136, από τη Ρωσία στην Ουκρανία δεν αποτελεί απλώς τεχνική συνεργασία, αλλά μεταφέρει τεχνογνωσία, επηρεάζει άμεσα τις στρατιωτικές επιλογές και διαμορφώνει τις στρατηγικές προτεραιότητες άλλων κρατών.

• Σε αυτό το πλαίσιο, η επίσκεψη του προέδρου της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, στον Κόλπο στα τέλη Μαρτίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι χώρες της περιοχής, που έχουν δεχθεί επιθέσεις με drones και πυραύλους από το Ιράν, επιδιώκουν να αξιοποιήσουν την ουκρανική εμπειρία στην αντιμετώπιση ασύμμετρων απειλών. Η πρόταση για μια μορφή αμυντικής συνεργασίας, με ανταλλαγή τεχνογνωσίας στα αντι-drone συστήματα, υπογραμμίζει με σαφήνεια το πώς ένας πόλεμος στην Ανατολική Ευρώπη μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις στρατηγικές ασφαλείας στη Μέση Ανατολή.

Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει ότι τα όπλα, οι τακτικές και οι τεχνολογίες πολέμου που χρησιμοποιούνται σε ένα μέτωπο, διαμορφώνουν αποφάσεις σε άλλα, ακόμη και σε διαφορετικές ηπείρους. Παράλληλα, αναδεικνύει μια βαθύτερη πραγματικότητα: ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις λειτουργούν πλέον ως δίκτυα επιρροής, όπου η πολεμική εμπειρία μετατρέπεται σε στρατηγικό κεφάλαιο.

Την ίδια στιγμή, η ανάλυση του αρθρογράφου Γουόλτερ Ράσελ Μιντ φωτίζει την ευρύτερη εικόνα, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η σύγκρουση με το Ιράν επηρεάζει την Ασία. Χώρες όπως η Κίνα, η Ιαπωνία και η Ινδία βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο των εξελίξεων, καθώς καλούνται να προσαρμόσουν τις στρατηγικές τους σε ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας και αστάθειας.

Η Κίνα, για παράδειγμα, βλέπει στην εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή μια ευκαιρία να ενισχύσει την παρουσία της σε άλλες περιοχές, όπως η Νότια Σινική Θάλασσα. Ταυτόχρονα, όμως, ανησυχεί για την άνοδο των τιμών της ενέργειας, που μπορεί να επηρεάσει την εξαγωγική της οικονομία. Παράλληλα, το Πεκίνο επιδιώκει να ενισχύσει την επιρροή του στον Περσικό Κόλπο, αξιοποιώντας τις σχέσεις του με το Πακιστάν, γεγονός που ενδέχεται να οξύνει τον ανταγωνισμό με την Ινδία στον Ινδικό Ωκεανό.

• Για την Ιαπωνία, η κρίση λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η γεωγραφική απόσταση δεν προσφέρει ασφάλεια. Η εξάρτησή της από την ενέργεια του Κόλπου την καθιστά ευάλωτη στις εξελίξεις, ενισχύοντας την ανάγκη για στενότερη συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, παρά τις επιφυλάξεις για την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ.

Η Ινδία, από την άλλη πλευρά, βιώνει τις οικονομικές συνέπειες της κρίσης μέσω της αύξησης των τιμών της ενέργειας και των διαταραχών στις αλυσίδες εφοδιασμού, ενώ το Πακιστάν επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει την κατάσταση, ενισχύοντας τον ρόλο του ως διπλωματικού διαμεσολαβητή στη Μέση Ανατολή.

Στην Ευρώπη, η εικόνα είναι διαφορετική αλλά εξίσου αποκαλυπτική. Η σύγκρουση αναδεικνύει τη μείωση της γεωπολιτικής επιρροής της ηπείρου και τις δυσκολίες συντονισμού μιας ενιαίας στρατηγικής. Οι διαφωνίες μεταξύ χωρών όπως η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία υπογραμμίζουν την αδυναμία της Ευρώπης να διαμορφώσει συνεκτική πολιτική απέναντι σε κρίσιμα ζητήματα, ιδιαίτερα υπό την πίεση των εξελίξεων και της αμερικανικής πολιτικής.

• Την ίδια στιγμή, η Ρωσία φαίνεται να βρίσκεται σε μια αντιφατική θέση. Από τη μία πλευρά, επωφελείται από την άνοδο των τιμών της ενέργειας. Από την άλλη, όμως, η ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ Ουκρανίας και χωρών του Κόλπου, καθώς και ένα πιθανό άνοιγμα του Ιράν προς τη Δύση, θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τη στρατηγική της θέση.

Το κοινό νήμα που διατρέχει όλες αυτές τις εξελίξεις είναι η αυξανόμενη διασύνδεση των συγκρούσεων και η μετατροπή των πολέμων σε παράγοντες που επηρεάζουν το σύνολο του διεθνούς συστήματος. Οι τοπικές κρίσεις λειτουργούν πλέον ως πολλαπλασιαστές ισχύος, επηρεάζοντας οικονομίες, ενεργειακές ροές και γεωπολιτικές ισορροπίες σε παγκόσμιο επίπεδο.

Στο επίκεντρο αυτής της νέας πραγματικότητας παραμένει ο Περσικός Κόλπος, ως κομβικός χώρος για την ενέργεια και τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Κάθε εξέλιξη στην περιοχή έχει πλέον άμεσο αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία και την παγκόσμια ασφάλεια.

Τελικά, οι πόλεμοι της σύγχρονης εποχής δεν καθορίζουν μόνο τα σύνορα ή τις ισορροπίες ισχύος σε τοπικό επίπεδο. Διαμορφώνουν ένα νέο, πιο πολύπλοκο και αλληλοεξαρτώμενο διεθνές σύστημα, όπου η αστάθεια σε μία περιοχή μπορεί να πυροδοτήσει εξελίξεις σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Σπύρος Σιδέρης

Στην καρδιά της κινεζο-πακιστανικής πρωτοβουλίας βρίσκεται ένα σχέδιο πέντε σημείων, το οποίο δομείται γύρω από τρεις βασικούς άξονες: κατάπαυση του πυρός, έναρξη διαπραγματεύσεων και παροχή εγγυήσεων. Η λογική είναι σαφής: πρώτα η άμεση διακοπή των εχθροπραξιών, στη συνέχεια η δημιουργία πολιτικού χώρου για συνομιλίες και, τέλος, η διαμόρφωση ενός πλαισίου που θα αποτρέπει την επανέναρξη της σύγκρουσης. Πρόκειται για μια προσέγγιση που εντάσσεται στη γενικότερη κινεζική στρατηγική περί παγκόσμιας ασφάλειας, η οποία επιδιώκει να προβάλλει την Κίνα ως δύναμη σταθερότητας και όχι ως μέρος της κρίσης.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια διαδραματίζει ο υπουργός Εξωτερικών της Κίνας, Ουάνγκ Γι, ο οποίος, σε συντονισμό με τον Πακιστανό ομόλογό του Μοχάμεντ Ισάκ Νταρ, προώθησε την κοινή πρωτοβουλία μέσω ενός ευρύτατου διπλωματικού κύκλου επαφών. Οι επαφές αυτές περιλάμβαναν χώρες-κλειδιά της περιοχής, όπως η Σαουδική Αραβία, αλλά και εμπλεκόμενες ή επηρεαζόμενες δυνάμεις, μεταξύ των οποίων το Ιράν, το Ισραήλ, η Γαλλία, η Γερμανία, η Αίγυπτος και η Τουρκία. Παράλληλα, ο ειδικός απεσταλμένος της Κίνας για τη Μέση Ανατολή, Τζάι Τζουν, πραγματοποίησε επισκέψεις στον Κόλπο, ενισχύοντας τη φυσική παρουσία του Πεκίνου στο πεδίο.

• Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η στάση της Κίνας απέναντι στη Σαουδική Αραβία, την οποία το Πεκίνο αντιμετωπίζει ως βασικό εταίρο τόσο σε επίπεδο ενέργειας όσο και γεωπολιτικής σταθερότητας. Ο Κινέζος πρέσβης στο Ριάντ, Τσανγκ Χουά, υπογράμμισε τη στήριξη της χώρας του στις προσπάθειες της σαουδαραβικής ηγεσίας για διατήρηση της κυριαρχίας, της ασφάλειας και της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών του Κόλπου. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία: η Σαουδική Αραβία αποτελεί κρίσιμο πυλώνα για την κινεζική ενεργειακή ασφάλεια, ενώ ταυτόχρονα λειτουργεί ως κόμβος ισορροπίας σε μια ιδιαίτερα εύθραυστη περιφερειακή αρχιτεκτονική.

Το ενεργειακό στοιχείο βρίσκεται, άλλωστε, στον πυρήνα της κινεζικής προσέγγισης. Η παρατεταμένη σύγκρουση απειλεί άμεσα τη σταθερότητα των παγκόσμιων αγορών ενέργειας, ενώ το Στενό του Ορμούζ παραμένει ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία του διεθνούς εμπορίου. Για το Πεκίνο, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές πετρελαίου, η διατήρηση της ομαλής ροής ενέργειας δεν αποτελεί απλώς οικονομική ανάγκη, αλλά σαφή στρατηγική προτεραιότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγκλιση της κινεζικής πρωτοβουλίας «Ζώνη και Δρόμος» με το σαουδαραβικό πρόγραμμα «Όραμα 2030» ενισχύει περαιτέρω τη σημασία της διμερούς συνεργασίας.

Πέρα από την οικονομία, η Κίνα επιχειρεί να διαμορφώσει μια εικόνα ουδέτερου διαμεσολαβητή, σε αντίθεση με τη Δύση, την οποία συχνά κατηγορεί για μεροληψία. Η έμφαση σε μια «αντικειμενική και δίκαιη στάση» από τη διεθνή κοινότητα αποτελεί σαφή ένδειξη της κινεζικής επιδίωξης να διαφοροποιηθεί από την αμερικανική προσέγγιση. Ταυτόχρονα, η κατηγορηματική αντίθεση σε επιθέσεις κατά αμάχων και πολιτικών υποδομών εντάσσεται σε μια ρητορική που επιχειρεί να συνδέσει το Πεκίνο με το διεθνές δίκαιο και την προστασία των πολιτών.

• Ωστόσο, η κινεζική πρωτοβουλία δεν στερείται προκλήσεων. Η πραγματικότητα στο πεδίο είναι ιδιαίτερα σύνθετη, με πολλαπλούς δρώντες και αντικρουόμενα συμφέροντα. Η δυνατότητα του Πεκίνου να επηρεάσει άμεσα τις αποφάσεις της Ουάσιγκτον ή της Τεχεράνης παραμένει περιορισμένη, ενώ η εμπλοκή του Πακιστάν προσδίδει μεν γεωπολιτικό βάθος, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει αποτέλεσμα.

Παρά ταύτα, η πρωτοβουλία έχει ήδη μία σημαντική συνέπεια: αναδεικνύει την Κίνα ως ενεργό γεωπολιτικό παίκτη στη Μέση Ανατολή, σε μια περίοδο κατά την οποία το διεθνές σύστημα μετασχηματίζεται. Η μετάβαση από μια μονοπολική σε μια πιο πολυπολική τάξη καθίσταται ολοένα και πιο εμφανής, και η κινεζική διπλωματική κινητικότητα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης.

Εν τέλει, η κινεζο-πακιστανική πρωτοβουλία δεν αφορά μόνο την αποκλιμάκωση μιας συγκεκριμένης κρίσης. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής, μέσω της οποίας το Πεκίνο επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του στη διεθνή σκηνή: όχι απλώς ως οικονομική υπερδύναμη, αλλά ως δύναμη που διεκδικεί λόγο στη διαχείριση κρίσεων. Το αν θα επιτύχει να μετατρέψει αυτή τη φιλοδοξία σε απτό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από την ικανότητά του να γεφυρώσει αντιθέσεις που, μέχρι σήμερα, αποδεικνύονται ιδιαίτερα ανθεκτικές.

Σπύρος Σιδέρης

Στον πυρήνα της αμερικανικής προσέγγισης βρίσκεται αυτό που πολλοί αναλυτές περιγράφουν ως «σύνθετη αποτροπή»: ένας συνδυασμός περιορισμένων αλλά στοχευμένων στρατιωτικών ενεργειών, με σκοπό την αλλαγή της στρατηγικής συμπεριφοράς του αντιπάλου χωρίς εμπλοκή σε έναν πλήρη και μακρόσυρτο πόλεμο. Οι απειλές για πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές, γέφυρες, λιμάνια και δίκτυα μεταφορών δεν είναι τυχαίες. Υποδηλώνουν μια στρατηγική που επιδιώκει να πλήξει τον «νευρικό ιστό» της ιρανικής οικονομίας, περιορίζοντας τη δυνατότητα της Τεχεράνης να στηρίζει τόσο τις στρατιωτικές της δυνατότητες όσο και την περιφερειακή της επιρροή.

• Η στόχευση αυτή συνδέεται άμεσα με τρεις βασικούς στόχους της Ουάσιγκτον: την αναχαίτιση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, την αποδυνάμωση της οικονομικής βάσης που στηρίζει τις επιχειρήσεις των Φρουρών της Επανάστασης και τη διασφάλιση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο. Το τελευταίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω του Στενού του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα περάσματα για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά, όπου ακόμη και περιορισμένες εντάσεις μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές αναταράξεις στις τιμές του πετρελαίου και στην ευρύτερη διεθνή οικονομία.

Ωστόσο, πίσω από τη σκληρή ρητορική διαφαίνεται και μια διαφορετική ανάγνωση: ότι το τελεσίγραφο λειτουργεί πρωτίστως ως εργαλείο διαπραγματευτικής πίεσης. Στην αμερικανική στρατηγική κουλτούρα, η δημιουργία «παραθύρων κρίσης» χρησιμοποιείται συχνά για να εξαναγκαστεί ο αντίπαλος σε υποχωρήσεις χωρίς να χρειαστεί πραγματική σύγκρουση. Με αυτή την έννοια, η απειλή στρατιωτικής δράσης μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την ίδια τη δράση, ιδίως όταν στόχος είναι να μεταβληθούν οι υπολογισμοί της άλλης πλευράς.

Παράλληλα, η συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν περιορίζεται στο στρατηγικό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται και στο νομικό πεδίο. Πάνω από εκατό ειδικοί στο διεθνές δίκαιο έχουν προειδοποιήσει ότι η στοχοποίηση κρίσιμων πολιτικών υποδομών ενδέχεται να παραβιάζει το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, εφόσον δεν αποδεικνύεται άμεση στρατιωτική χρήση τους. Η αρχή της αναλογικότητας, που αποτελεί βασικό πυλώνα του δικαίου των ενόπλων συγκρούσεων, θέτει σαφή όρια: η στρατιωτική ωφέλεια μιας επίθεσης δεν μπορεί να υπερβαίνει τη ζημιά που προκαλείται στον άμαχο πληθυσμό.

• Οι προειδοποιήσεις αυτές δεν είναι απλώς θεωρητικές. Η καταστροφή ενεργειακών ή υδροδοτικών υποδομών θα μπορούσε να προκαλέσει εκτεταμένες ανθρωπιστικές συνέπειες, πλήττοντας άμεσα την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών. Έτσι, η στρατηγική της «οικονομικής παράλυσης» ενέχει τον κίνδυνο να μετατραπεί σε πολιτικό, νομικό και ηθικό μπούμερανγκ για την Ουάσιγκτον, ιδίως αν οι επιπτώσεις στους αμάχους αποδειχθούν δυσανάλογες προς το στρατιωτικό όφελος.

Στο στρατιωτικό επίπεδο, οι περισσότερες εκτιμήσεις συγκλίνουν στο ότι ένα πιθανό σενάριο μετά τη λήξη του τελεσιγράφου θα ήταν μια σταδιακή κλιμάκωση με αεροπορικά πλήγματα ακριβείας και όχι μια ευρείας κλίμακας χερσαία εισβολή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σαφή αεροπορική υπεροχή, γεγονός που τους επιτρέπει να πλήττουν επιλεγμένους στόχους χωρίς άμεση εμπλοκή επί του εδάφους. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος παραμένει περιορισμένος ή ελεγχόμενος.

Το Ιράν έχει αποδείξει ότι διαθέτει πολλαπλά μέσα αντίδρασης: από βαλλιστικούς πυραύλους και drones έως την ενεργοποίηση δικτύων συμμάχων σε διαφορετικά μέτωπα της Μέσης Ανατολής και τη διεξαγωγή κυβερνοεπιθέσεων. Μια επίθεση σε κρίσιμες υποδομές θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολυμέτωπη κλιμάκωση, με απρόβλεπτες συνέπειες για την περιφερειακή ασφάλεια, τη ναυσιπλοΐα στον Κόλπο και τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής.

• Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν παραμένει, πάντως, το κεντρικό διακύβευμα. Εγκαταστάσεις όπως η Νατάνζ και το Φορντό θεωρούνται πιθανοί στόχοι σε μια στρατηγική που αποσκοπεί στην καθυστέρηση της ιρανικής πυρηνικής προόδου. Παρά τις αμερικανικές εκτιμήσεις ότι τέτοια πλήγματα θα μπορούσαν να καθυστερήσουν το πρόγραμμα για χρόνια, πολλοί ειδικοί επισημαίνουν ότι η πλήρης εξουδετέρωσή του θα απαιτούσε πολύ πιο εκτεταμένες και σύνθετες επιχειρήσεις, λόγω της θωράκισης και της υπόγειας φύσης ορισμένων εγκαταστάσεων.

Στο πολιτικό πεδίο, η πίεση προς την αμερικανική διοίκηση αυξάνεται. Στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών καταγράφονται αντιδράσεις απέναντι στο ενδεχόμενο μιας νέας στρατιωτικής εμπλοκής στη Μέση Ανατολή, ενώ στο Κογκρέσο τίθεται το ζήτημα της πολιτικής και θεσμικής νομιμοποίησης μιας τέτοιας ενέργειας. Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη επιχειρεί να εμφανιστεί αμετακίνητη, στέλνοντας το μήνυμα ότι δεν πρόκειται να υποχωρήσει υπό πίεση και ότι τυχόν νέα αμερικανική κλιμάκωση θα συναντήσει απάντηση.

Τελικά, το τελεσίγραφο του Ντόναλντ Τραμπ αποτυπώνει μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη στρατηγική αποτροπή και στον κίνδυνο ανεξέλεγκτης σύγκρουσης. Η Ουάσιγκτον φαίνεται να επιδιώκει την αναδιαμόρφωση των όρων του παιχνιδιού χωρίς να διολισθήσει σε έναν ανοιχτό πόλεμο, ενώ η Τεχεράνη προσπαθεί να αντέξει την πίεση χωρίς να εμφανιστεί ότι υποχωρεί. Το αν θα επικρατήσει τελικά η διπλωματία ή η κλιμάκωση θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις αποφάσεις των δύο πλευρών, αλλά και από τη δυναμική που θα δημιουργήσουν οι ίδιες οι επόμενες ώρες — οι πιο κρίσιμες σε μια αντιπαράθεση που παραμένει επικίνδυνα ανοιχτή.

Η διαχείριση της κρίσης από πλευράς Ε.Ε. είναι προβληματική, από την άλλη ο συνομιλητής μας μας καλεί να αναρωτηθούμε, «αν ήμασταν εκτός Ε.Ε., πώς θα μπορούσαμε να διαχειριστούμε αυτήν την κρίση». Ζητά όμως πολλά περισσότερα από την Ε.Ε. γιατί «αν μείνουμε στα μέτρα που ξέρουμε, τότε πολλά αρνητικά σενάρια είναι στο τραπέζι» από την Ευρώπη των περιφερειών (το πιο ήπιο) ως την αποσάθρωση της Ευρώπης, ακόμη και με την αποχώρηση κρατών του μεγέθους της Ιταλίας (το χειρότερο σενάριο).

Με άλλα λόγια, «να μην είναι η Βρετανία αυτή η οποία έκλεισε την πόρτα, αλλά να αποδειχθεί ότι η Βρετανία ήταν αυτή που άνοιξε την κερκόπορτα της εξόδου», σημειώνει με έμφαση ο Κων. Φίλης.

Σε αυτή τη συγκυρία, η Ελλάδα, προσθέτει, κέρδισε διπλωματικό κεφάλαιο, έγινε παράδειγμα προς μίμηση, παρόλ’ αυτά «δεν θα είναι καθόλου εύκολη η επόμενη μέρα για τη χώρα μας, ακόμη και σε ένα μεσαίου τύπου σενάριο».

Συνέντευξη στον Νίκο Παπαδημητρίου

«Δεν μπορούμε να εκτιμήσουμε πού οδεύουν οι ελληνο-τουρκικές σχέσεις γιατί δεν ξέρουμε πώς θα αφήσει την Ελλάδα αλλά και την Τουρκία η κρίση του covid-19», τονίζει μιλώντας στο libre.gr., ενώ για το μέλλον των εξορύξεων γενικά, ο Κων. Φίλης αναμένει καθυστερήσεις, ίσως και ακυρώσεις σχεδίων, όμως για εκείνες ειδικότερα που σχετίζονται με τα συμφέροντα Ελλάδας και Κύπρου, εκτιμά ότι στο αμέσως προσεχές χρονικό διάστημα δεν θα δούμε ερευνητικές γεωτρήσεις από πλευράς της Τουρκίας.

Δηκτικός για το σενάριο έλευσης νοσούντων με κοροναϊό, προσφύγων και μεταναστών, στα ελληνικά νησιά, ο Κων. Φίλης κάνει λόγο, μιλώντας στο libre.gr., για «ατυχή επιλογή όσων θέλησαν να δημιουργήσουν κλίμα, να δημιουργήσουν έναν ‘Έβρο νο2’ ουσιαστικά, με διαρροές οι οποίες κινούνταν στα όρια της ιλαρότητας». Με αποτέλεσμα να  δημιουργείται ο κίνδυνος, όπως αναφέρει, να μετριάσουμε το διπλωματικό κεφάλαιο που έχουμε κερδίσει στον Εβρο, υποβαθμίζοντας συγχρόνως τον πραγματικό κίνδυνο που δεν είναι άλλος από την εργαλειοποίηση του προσφυγο-μεταναστευτικού προβλήματος.

Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του Κωνσταντίνου Φίλη στο libre.gr.:

–Ποια η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, έτσι όπως διαμορφώνεται εξαιτίας του covid-19, κύριε Φίλη;

Οποιοσδήποτε τολμά να κάνει εκτίμηση για την επόμενη ημέρα, ή είναι τσαρλατάνος ή έχει τη δυνατότητα να διαβάζει τη… σφαίρα. Όποια εκτίμηση είναι εξαιρετικά επισφαλής, παρόλα αυτά μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες τάσεις.

Φαίνεται ότι η κρίση του covid-19 λειτουργεί ως επιταχυντής κάποιων εξελίξεων, οι οποίες προϋπήρχαν του ξεσπάσματος της πανδημίας.

Οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε φάση αποστασιοποίησης από το ρόλο που είχαν τα περασμένα χρόνια σε σχέση με τη διεθνή τάξη πραγμάτων, κάτι που είχε ξεκινήσει από την εποχή Ομπάμα και κορυφώνεται στα χρόνια του Τραμπ. Η Κίνα είναι μια ανερχόμενη δύναμη και παρά το γεγονός ότι φέρει τεράστιο μερίδιο ευθύνης για το γεγονός ότι απέκρυψε κρίσιμα στοιχεία για την εξάπλωση του ιού ένα μεγάλο και κρίσιμο χρονικό διάστημα, τον τελευταίο μήνα προσπαθεί μέσα από διπλωματία δημόσιων σχέσεων και μέσα από γενναιόδωρη παροχή τεχνογνωσίας και υγειονομικού υλικού, (προσπαθεί) να επανακάμψει στη διεθνή αρένα.

Να δείξει ότι αυτή βρίσκεται στην πρωτοπορία σε σχέση με την αντιμετώπιση του covid-19. Προφανώς αξιοποιεί και την απουσία των Αμερικανών, υπό την έννοια ότι ο Πρόεδρος Τραμπ απέδειξε για άλλη μια φορά ότι δεν έχει ιδιαίτερη όρεξη, πολλώ μάλλον πρεμούρα, να δείξει ότι οι ΗΠΑ είναι παγκόσμια υπερδύναμη. Το κενό αυτό προσπαθούν να το καλύψουν άλλες δυνάμεις, χωρίς να σημαίνει ότι μόλις τελειώσει η κρίση με τον covid-19 θα έχουμε την Κίνα ως αντίπαλο δέος των ΗΠΑ, αλλά διαμορφώνονται συνθήκες δημιουργίας ενός πολυπολικού κόσμου.

–Τα σενάρια που είδαν το φως της δημοσιότητας, ότι μπορεί να είμαστε θεατές ενός βιολογικού πολέμου, πώς τα είδατε;

Δεν είμαι λοιμωξιολόγος ή χημικός, αλλά οποιαδήποτε θεωρία συνωμοσίας υπό αυτές τις συνθήκες, μόνο κακό μπορεί να κάνει.

-Ένα ξεχωριστό κεφάλαιο είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, είδαμε τα κράτη – μέλη της να αντιδρούν σε διαφορετικές ταχύτητες. Πώς βλέπετε το μέλλον της Ε.Ε., αλλά και της Ελλάδας ειδικότερα;

Η διαχείριση της κρίσης από πλευράς Ε.Ε. είναι προβληματική. Ναι μεν έκανε περισσότερα από ό,τι μας συνηθίζει, ναι μεν είδαμε στο δημοσιονομικό κομμάτι μεγαλύτερη ευελιξία, όμως δεν είναι αρκετά. Σας καλώ να αναρωτηθούμε, αν ήμασταν εκτός Ε.Ε., πώς θα μπορούσαμε να διαχειριστούμε αυτήν την κρίση.

Δείτε την Τουρκία που δεν έχει ευρωπαϊκό χρήμα και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κεφάλαια όπως έχουμε εμείς, ότι αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα στην οικονομία της. Δεν πρέπει να υποτιμούμε τη συνδρομή της Ε.Ε., εν τούτοις βλέπουμε για άλλη μια φορά ότι συγκεκριμένα κράτη – μέλη είναι κατώτερα των περιστάσεων, δεν φαίνεται να έχουν αντιληφθεί το μέγεθος της κρίσης και κυρίως, ρισκάρουν με τη στάση αυτή, να αποξενώσουν έτι περαιτέρω τις Βρυξέλλες από το μέσο ευρωπαίο πολίτη, να διευρύνουν τα στερεότυπα των Νότιων για τους Βόρειους και των Βόρειων για τους Νότιους.

Αυτή η κρίση που έρχεται από έξω και προς τα μέσα και όχι το αντίθετο, είναι η τρίτη κρίση την οποία καλείται να διαχειρισθεί η Ε.Ε., μετά την οικονομική και την προσφυγο-μεταναστευτική. Και, το πρόβλημα είναι ότι φαίνεται να μην είναι σε θέση να μπορεί να ανταπεξέλθει σε αυτήν με τρόπο αποτελεσματικό. Η δική μου ανησυχία είναι μήπως αυτό δημιουργήσει ένα ρήγμα ακόμη μεγαλύτερο, στις σχέσεις κρατών, όπως είναι η Ιταλία.

ν δεν γίνει κάτι θεαματικό από ευρωπαϊκής πλευράς και μείνουμε στα μέτρα που ξέρουμε, τότε πολλά αρνητικά σενάρια είναι στο τραπέζι είτε -το πιο ήπιο- να έχουμε μιαν Ευρώπη των περιφερειών είτε -στο χειρότερο σενάριο- να έχουμε την αποσάθρωση της Ευρώπης, ακόμη και με την αποχώρηση κρατών του μεγέθους της Ιταλίας. Δηλαδή να μην είναι η Βρετανία αυτή η οποία έκλεισε την πόρτα, αλλά να αποδειχθεί ότι η Βρετανία ήταν αυτή που άνοιξε την κερκόπορτα της εξόδου.

–Και η Ελλάδα;

Η Ελλάδα έπραξε ορθότατα με τις οριζόντιες πολιτικές που πήρε. Αυτό είναι ένα κεφάλαιο πολιτικό, διπλωματικό μάλλον, για τη χώρα. Γιατί είμαστε παράδειγμα προς μίμηση και όχι προς αποφυγή, το οποίο ενδεχομένως -αν οι συνθήκες το επιτρέψουν- να μπορέσουμε να το αξιοποιήσουμε.

–Και από εδώ και πέρα;

Τα μέτρα ως τώρα ήταν οριζόντια. Τα μέτρα που θα κληθεί να πάρει η ελληνική κυβέρνηση σε λίγες εβδομάδες από σήμερα, θα είναι καθετοποιημένα, που σημαίνει ότι θα είναι πολύ πιο απαιτητικά, δύσκολα, και πιθανότατα δεν θα τους αφήσουν όλους ικανοποιημένους.

Θα προκύψει ζήτημα με την ανεργία, με τη μεγαλύτερη ελαστικότητα των εργασιακών σχέσεων, κατ’ επέκταση φτωχοποίησης των πιο ευάλωτων στρωμάτων, άρα ένα θέμα κοινωνικής συνοχής.

Δεν θα είναι καθόλου εύκολη η επόμενη μέρα για τη χώρα μας, ακόμη και σε ένα μεσαίου τύπου σενάριο, λόγω της μεγάλης εξάρτησης της οικονομίας μας από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες. Θα απαιτηθεί εθνική ομοψυχία και ένα δίχτυ ασφαλείας για τους ασθενέστερους, γιατί και οι ανισότητες θα διευρυνθούν όχι μόνο σε εθνικό, αλλά και σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Απαιτούνται γενναίες, γενναιόδωρες αποφάσεις από πλευράς της κυβέρνησης.  

–Οι ανακατατάξεις στην αγορά του πετρελαίου φαίνεται πως οδηγούν στο πάγωμα των εξορύξεων στη ανατολική Μεσόγειο, παρόλα αυτά η Τουρκία δηλώνει πως δεν εγκαταλείπει τα οικόπεδα. Πώς η παγκόσμια αυτή κρίση θα επηρεάσει τις σχέσεις Αθήνας – Άγκυρας αφενός, Λευκωσίας – Άγκυρας αφετέρου;

Η κρίση στην αγορά ενέργειας είναι δεδομένη για τους εξής λόγους: Πρώτον, θα έχουμε για αρκετό καιρό χαμηλότερη ζήτηση από προσφορά για το προβλεπτό μέλλον. Δεύτερον, οι τιμές του πετρελαίου θα παραμείνουν χαμηλές ή σχετικά χαμηλές. Κοιτάσματα που είναι σε μεγαλύτερα βάθη δεν θα είναι τιμολογιακά ανταγωνιστικά –και αυτό είναι κάτι που θα υποχρεώσει τις εταιρείες που εμπλέκονται, να επανεξετάσουν τη θέση τους. Για μένα είναι δεδομένο ότι όλες οι εταιρείες ανεξαιρέτως, πολλώ μάλλον οι ενεργειακές, θα επανεξετάσουν τη συμμετοχή τους στη βάση των αποσβέσεων, να είναι αποδοτικότερες και γρηγορότερες.

Άρα, αν δεν μιλάμε για ενεργειακό “Eldorado”, θα δούμε καθυστερήσεις, ίσως και ακυρώσεις σχεδίων. Δεν μιλώ για την περιοχή της Μεσογείου αλλά γενικά.

-Συνεπώς ποια είναι η εκτίμησή σας για τις εξορύξεις σε Κύπρο και Ελλάδα;

Τη στιγμή αυτή δεν μπορούμε να κάνουμε πρόβλεψη. Θα το δούμε συν τω χρόνω. Προφανώς και η Τουρκία θα επηρεαστεί, έχει κάνει 6-7 ερευνητικές γεωτρήσεις, που ήταν όλες… κούφιες.

Και ήταν τέτοιες γιατί η Τουρκία δεν τις έκανε για να βρει φυσικό αέριο ή πετρέλαιο, τις έκανε περισσότερο για πολιτικούς λόγους, για να δείξει την παρουσία της, για να απειλήσει τις εταιρείες, να απειλήσει την Κυπριακή Δημοκρατία, να εγκατασταθεί στην περιοχή, να «γκριζάρει» την κυπριακή ΑΟΖ κ.ο.κ. Δεν βλέπω, εν μέσω της οικονομικής δίνης στην οποία εισέρχεται (σ.σ. η Τουρκία), δεν πιστεύω ότι θα δούμε στο αμέσως προσεχές χρονικό διάστημα κάποιες ενέργειες από πλευράς της Τουρκίας, ερευνητικές γεωτρήσεις σε περιοχές που είναι κατ’ αυτήν αμφισβητούμενες, κατ’ εμάς απολύτως καθαρό ότι ανήκουν στην Κυπριακή Δημοκρατία ή στην Ελληνική Δημοκρατία.

–Πάντως ο κ. Τσαβούσογλου την Τετάρτη έθεσε ξανά το αίτημα της Άγκυρας για διάλογο με την Αθήνα στο ανώτατο επίπεδο, δείχνοντας προφανώς και τις προθέσεις της άλλης πλευράς…

Αυτό που κάνει η Τουρκία, είναι σκοτσέζικο ντους. Δεν μπορεί μία χώρα να ζητά διάλογο με μια άλλη -εννοείται πως ο διάλογος είναι επιθυμητός και ευπρόσδεκτος, και η Ελλάδα τον θέλει και τον επιδιώκει- και να κάνει τις ενέργειες που έχει κάνει η Τουρκία τους τελευταίους μήνες, ξεκινώντας από το τουρκολιβυκό σύμφωνο, και πηγαίνοντας στον Έβρο ή τις υπερπτήσεις. Δεν συντρέχουν αυτήν τη στιγμή βασικές προϋποθέσεις για να εκκινήσει διάλογος. Πρώτα η Τουρκία θα σταματήσει αυτές τις προκλήσεις και μετά συζητάμε το πλαίσιο διαλόγου.

Επίσης δεν μπορούμε να εκτιμήσουμε πού οδεύουν οι ελληνο-τουρκικές σχέσεις γιατί δεν ξέρουμε πώς θα αφήσει την Ελλάδα αλλά και την Τουρκία η κρίση του covid-19. Πρέπει να περιμένουμε να ολοκληρωθεί τουλάχιστον το πρώτο κύμα, να δούμε πού βρισκόμαστε οικονομικά, κοινωνικά και μετά θα μπορούμε να κάνουμε μια ασφαλέστερη εκτίμηση για το ποια θα είναι η κατάσταση των ελληνο-τουρκικών σχέσεων.

-Τις προηγούμενες ημέρες διαβάσαμε για ένα σενάριο έλευσης μεταναστών και προσφύγων στα νησιά μας, οι οποίοι θα νοσούν από τον κοροναϊό. Εσείς πώς ακούσατε το σενάριο αυτό;

Ατυχής επιλογή όσων θέλησαν να δημιουργήσουν κλίμα, να δημιουργήσουν έναν «Έβρο νο2» ουσιαστικά, με διαρροές οι οποίες κινούνταν στα όρια της ιλαρότητας. Δεν νομίζω ότι θα την… έπαιρνε την Τουρκία να προβεί σε μια τέτοια ενέργεια, αφότου έφαγε το κεφάλι της στον Έβρο και η Ε.Ε. συντάχθηκε αναφανδόν με την Ελλάδα.

Δεν πιστεύω ότι οι Τούρκοι είναι τόσο αφελείς ώστε να προβούν σε μια τέτοια ενέργεια, η οποία, εφόσον συνέβαινε, θα έδινε στην Ελλάδα το τέλειο επιχείρημα για να διεθνοποιήσει το ζήτημα και να δείξει την ανηθικότητα του καθεστώτος Ερντογάν, το οποίο, εν μέσω κοροναϊού, θα επέλεγε να στείλει μετανάστες με κοροναϊό, στην Ελλάδα.

Θα στριμωχνόταν πολύ περισσότερο η Τουρκία από μια τέτοια κίνηση και πιστεύω ότι ποτέ δεν βρέθηκε αυτό στους σχεδιασμούς της. Όσο και αν περιμένουμε από την Τουρκία τα πάντα, πιστεύω ότι το συγκεκριμένο δεν θα το έκανε γιατί δεν θα εξυπηρετούσε τα δικά της συμφέροντα. Επιπλέον, όσοι αποφάσισαν να κάνουν αυτές τις διαρροές, θα έπρεπε να είναι πιο προσεκτικοί γιατί η Ελλάδα με την αντιμετώπιση της μαζικής εισβολής στον Έβρο, που ενορχηστρώθηκε από την Τουρκία, κέρδισε διπλωματικό κεφάλαιο. Και κέρδισε φωνή μέσα στην Ε.Ε. και όχι μόνον, και σε διεθνές επίπεδο.

Με το να ακούγεται προς τα έξω ότι η Ελλάδα φοβάται ή διακινεί πληροφορίες ότι αναμένει καραβιές προσφύγων και μεταναστών με κοροναϊό από την Τουρκία, δίδεται μια αίσθηση ελαφρότητας και δημιουργείται ο κίνδυνος, το διπλωματικό κεφάλαιο που έχουμε κερδίσει, όχι να το απεμπολήσουμε, αλλά, αν μη τι άλλο, να το μετριάσουμε διακινώντας πληροφορίες που μοιάζουν να είναι εξωφρενικές.

Και σε κάθε περίπτωση υποβαθμίζουμε τον πραγματικό κίνδυνο που δεν είναι άλλος από την εργαλειοποίηση του προσφυγο-μεταναστευτικού, το οποίο έτσι κι αλλιώς η Τουρκία το κάνει.

-Άρα, μου είπατε ότι κάποιοι Έλληνες αξιωματούχοι, υπουργοί, ο,τιδήποτε, επεχείρησαν για δικούς τους λόγους να στήσουν ένα σκηνικό «Έβρος νο2»;

Σας λέω ότι επιχειρείται από κάποιους κύκλους να στηθεί ένα σκηνικό «Έβρος νο2» ατυχώς για την εικόνα της χώρας, ατυχώς για την αποτελεσματικότητα που η χώρα επέδειξε στον Έβρο.

–Να κλείσουμε με κάτι πιο προσωπικό; Οι συνθήκες περιορισμού που ζούμε, είναι ιδανικές για διάβασμα και μαθαίνω πως ένα ακόμη βιβλίο σας είναι προς έκδοση…

Ναι, οι συνθήκες αναγκαστικού εγκλεισμού, πράγματι, είναι ιδανικές να έρθεις πιο κοντά στους δικούς σου ανθρώπους εφόσον δεν ζεις μόνος σου. Λίγο πριν ξεσπάσει η κρίση του covid-19 είχε γίνει μια συζήτηση με τον εκδότη με τον οποίο συνεργάζομαι, τον κύριο Παπαδόπουλο, για την έκδοση βιβλίου για την εξωτερική πολιτική της Ελλάδας για το διάστημα, 2015 – 2020. Και ο εγκλεισμός έδωσε τη δυνατότητα σε μένα και τον επιμελητή του βιβλίου να εργασθούμε έτσι ώστε σε ένα μήνα από σήμερα να είναι στα βιβλιοπωλεία, εφόσον έχουν ανοίξει τα βιβλιοπωλεία!

Είναι ένα βιβλίο, το οποίο, μέσα από τη συλλογή άρθρων, συνεντεύξεων και παρεμβάσεών μου, διατρέχει την ελληνική εξωτερική πολιτική, τα ορόσημα αυτής όπως είναι η Συμφωνία των Πρεσπών, η σύλληψη και η φυλάκιση των δύο Ελλήνων στρατιωτικών, οι συνέργειες με το Ισραήλ και την Αίγυπτο, το θέμα με τη Λιβύη και το παράνομο τουρκολιβυκό σύμφωνο, το τι γεννά η κατάσταση με τον covid-19 –όλα αυτά και άλλα πολλά συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο.