Νίκος Γιαννόπουλος

Η πολιτική σύγκρουση στην Ελλάδα από τη δολοφονία του Λαμπράκη μέχρι τη δικτατορία”  καθίστατα αυτόματα ενδιαφέρον. Κατά την ανάγνωσή του όμως (ίσως και την πιο προσεκτική μελέτη του θα μπορούσαμε να πούμε) εξελίσσεται σ’ ένα must read για όποιον θέλει να έχει μία έξοχη σύνοψη των γεγονότων εκείνης της περιόδου τα οποία οδήγησαν με μαθηματικά ακρίβεια στην ανωμαλία 1967-1974.

Το βιβλίο έχει ένα εκπληκτικό, κατά την άποψή μας, “προτέρημα”. Φωτίζει πτυχές της περιόδου στις οποίες δεν έχει δοθεί μέχρι και σήμερα η απαραίτητη σημασία στη μελέτη τους. Μία από αυτές είναι τα οικονομικά σκάνδαλα της περιόδου Καραμανλή στα οποία εμπλεκόταν προσωπικά ο τότε Πρωθυπουργός και αδιαφιλονίκητος ηγέτης της ελληνικής Δεξιάς. Τα πολύ μεγάλα ερωτηματικά γύρω από αυτές τις υποθέσεις έμειναν διαχρονικά αναπάντητα όπως άλλωστε έμεινε και η απορία γιατί ο Καραμανλής προτίμησε να “αποδράσει” στο Παρίσι με ψεύτικο όνομα (Τριανταφυλλίδης) ξεφεύγοντας έτσι από μία μέγγενη αποκαλύψεων που απειλούσε τότε το κόμμα του (ΕΡΕ) αλλά και τον ίδιο.

“Ταξιδεύοντας” στις σχεδόν 560 σελίδες του βιβλίου, ο αναγνώστης κατανοεί απόλυτα ότι το πραξικόπημα του 1967 δεν προέκυψε εν κενώ. Προετοιμαζόταν χρόνια (τουλάχιστον από το 1961 και μετά) από διάφορους αντιδραστικούς κύκλους μέσα στο Παλάτι, το Στρατό και τη Δεξιά έτσι ώστε να μην απομείνει καμία ελπίδα ουσιαστικής αλλαγής για τη διακυβέρνηση του τόπου. Η κυβέρνηση της Ενωσης Κέντρου αποτέλεσε μία εξαίρεση η οποία σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε να παραταθεί χρονικά, γι’ αυτό και προέκυψε η Αποστασία του 1965 η οποία, όπως τονίζεται στο έργο, αποτέλεσε χαρακτηριστική επίδειξη δύναμης των δυνάμεων της ανωμαλίας.

Πρέπει επίσης, πριν πιάσετε το βιβλίο στα χέρια σας, να ενημερώσουμε και για τούτο: Το πόνημα και ο συγγραφέας του δεν κοροϊδεύουν ότι καμώνονται κάτι άλλο από αυτό που είναι. Δεν διεκδικούν κάποιο φωτοστέφανο “αντικειμενικότητας” που στην πραγματικότητα, έτσι και αλλιώς, δεν υπάρχει. Δίνουν τα γεγονότα στον αναγνώστη μέσα από μία αριστερή ματιά και πρίσμα χωρίς φόβο και δισταγμό, αποτιμώντας, παράλληλα, τα πολιτικά πεπραγμένα της Αριστεράς σε εκείνη την ταραγμένη περίοδο κατά την οποία η ΕΔΑ αλλά και γενικότερα ο δημοκρατικός κόσμος της χώρας βρέθηκε στην πρωτοπορία των αγώνων και των διεκδικήσεων.

Είναι πολύ λογικό ότι συγκεκριμένα γεγονότα καταλαμβάνουν πολύ χώρο. Η δολοφονία του βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη τον Μάιο του 1963 στη Θεσσαλονίκη από έξαλλα πλήθη “εθνικοφρόνων” που δρούσαν υπό την ανοχή (αν και όχι και την ενθάρρυνση των επίσημων αρχών και κυρίως της Χωροφυλακής) είναι ένα από αυτά. Αλλωστε μετά το πέρας της εν λόγω δολοφονίας φέρεται ο Καραμανλής να εκφράζει την απορία “ποιος κυβερνά αυτόν τον τόπο” αν και ο ίδιος ήξερε καλά ότι μετά την εκπόνηση και την εφαρμογή του σχεδίου Περικλής στις εκλογές του 1961 είχε ουσιαστικά παραδώσει την εξουσία στις ακραίες παρακρατικές ομάδες (που διοργάνωσαν και τη δολοφονία Λαμπράκη).

Τα γεγονότα αποδίδονται μία με γλωσσική λιτότητα που εντυπωσιάζει. Σε κάθε περίπτωση το δυνατό σημείο του Τσέκερη, ως δημοσιογράφου, είναι η δυνατότητα του να αναδεικνύει την αλήθεια που πολλές φορές κρύβεται πίσω από την πολυπλοκότητα των καταστάσεων. Αυτή η μέθοδος χρησιμοποιείται και στο βιβλίο έτσι ώστε τα γεγονότα να “παραδωθούν” στον αναγνώστη απαλλαγμένα από περιττές λεπτομέρειες που ίσως να δημιουργούν στρεβλώσεις.

Γίνεται επίσης σαφές, και γι’ αυτό έχει φροντίσει ο συγγραφέας με τις αναφορές του, ότι όσοι κρύβονταν πίσω από το σχέδιο ανωμαλίας που τελικά οδήγησε στο πραξικόπημα του 1967 είχαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο “αναφορές” στον ξένο παράγοντα, ακόμα και αν αυτός ήταν η ναζιστική Γερμανία. Δωσίλογοι που βρήκαν τη θέση τους στον εθνικό κορμό μετά το 1945, λούμπεν στοιχεία που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή φορώντας το προσωπείο του αντικομμουνισμού και φυσικά στρατιωτικοί που απέκτησαν κύρος και επιρροή μέσα από τη στενή σχέση με τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες.

Κεντρικό πρόσωπο των τελευταίων ήταν, το δίχως άλλο, ο συνταγματάρχης Γιώργος Παπαδόπουλος. Ναι ο γνωστός. Η δράση είχε επισημανθεί πολύ έγκαιρα και είχε συζητηθεί ακόμα και στη Βουλή αλλά αυτό τελικά δεν αποτέλεσε ανάχωμα μέχρι την τελική έφοδο του εν λόγω αξιωματικού στην εξουσία μέσω της κατάλυσης του Συντάγματος στην οποία είχε συμπεριστάτες και άλλους επίουρκους αξιωματικούς, μηυμένων στη Χούντα πολύ πριν την Χούντα.

Το βιβλίο δεν χαρίζεται ούτε καν στην Ενωση Κέντρου ή στην Αριστερά. Δεν θα μπορούσε να μην τονιστεί η τακτική του Γιώργου Παπανδρέου να μην μιλά ή να μην υψώνει τους τόνους για ζητήματα που θεωρούσε ότι δεν αφορούσαν το κόμμα του και το στενό πολιτικό του συμφέρον. Δεν θα μπορούσε να μην υπογραμμιστεί ο παραδοσιακός αντικομμουνισμός του ανδρός ο οποίος μάλλον δεν είχε να ζηλέψει τίποτα από τον αντίστοιχο της Δεξιάς ως προς τη σκληρή ρητορία και τις φορτισμένες λέξεις. Για την Αριστερά οι τόνοι της κριτικής είναι πιο “χαμηλοί” αλλά είναι γεγονός ότι ακόμα και μέσα σ’ ένα καθεστώς απαγορεύσεων, διώξεων και αστυνομοκρατίας η ΕΔΑ αποτέλεσε ένα φάρο αντίστασης αλλά και δημιουργίας. Συνομίλησε με τη νεολαία, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των αγώνων, μέσα από τους κόλπους της ξεπήδησε το σπουδαίο κίνημα της Νεολαίας Λαμπράκη το οποίο η αντίδραση πολέμησε λυσσαλέα.

Είναι, τέλος, ιδιαίτερα χρήσιμες αναφορές στο κυρίαρχο εθνικό ζήτημα της εποχής, αυτό του Κυπριακού. Μέσα από αυτές ο Τσέκερης αναδεικνύει τη σημασία της υπόθεσης για τα εσωτερικά πολιτικά πράγματα και τις παράλληλες πορείες Ελλάδας και Κύπρου μέχρι την καταστροφή του 1974 την οποία εν πολλοίς προκάλεσε η Χούντα της Αθήνας. Οπως και στην Ελλάδα κάποιοι είχαν θελήσει από πολύ νωρίς να επέμβουν αλλοιώνοντας τη λαϊκή βούληση, έτσι και στην Κύπρο υπήρχαν δυνάμεις, υποστηριζόμενες από την Ελλάδα που αν και στους τύπους ενεργούσαν για την Ενωση ουσιαστικά προοικονόμησαν την τουρκική εισβολή και την de facto διχοτόμηση του νησιού, κατάσταση η οποία διατηρείται έως σήμερα.

Το “Ποιος κυβερνάει αυτόν τον τόπο” είναι ένα βιβλίο που στο τέλος της ημέρας ανοίγει και πάλι τη συζήτηση για εκείνη την περίοδο κατά την οποία η δημοκρατία τραυματίστηκε πολύ βαριά. Και αυτό από μόνο του, λέει πολλά.

Το σημείωμα στο οπισθόφυλλου του βιβλίου

Το 1963 η διακυβέρνηση της Δεξιάς κατέρρευσε με πάταγο, στον απόηχο της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, αδιαφιλονίκητος ηγέτης της συντηρητικής παράταξης, εγκατέλειψε την πολιτική και έφυγε μόνιμα στο εξωτερικό. Ήταν η στιγμή που η πολιτική σύγκρουση στην Ελλάδα έμπαινε σε μια κρίσιμη φάση: Ποιος θα κυβερνούσε τον τόπο;

Από την μια πλευρά, ένα μαχητικό δημοκρατικό ρεύμα οραματιζόταν μια Ελλάδα απαλλαγμένη οριστικά από τις σκιές του Εμφυλίου. Από την άλλη, το Παλάτι, ο Στρατός και τα υπολείμματα της Δεξιάς επέμεναν -με την εγγύηση του αμερικανικού παράγοντα- να θεωρούν τον εαυτό τους νόμιμο ιδιοκτήτη της χώρας.

Ο εκλογικός θρίαμβος της Ένωσης Κέντρου, το πραξικόπημα και η εξέγερση του Ιουλίου, ο κατήφορος προς τη Δικτατορία: Η ιστορία της περιόδου είναι γεμάτη ελπίδες και ματαιώσεις, εξαγορές και προδοσίες, σκευωρίες και βρώμικη μιντιακή προπαγάνδα. Αλλά και δικαστές που δεν φοβούνται, εργάτες που διαδηλώνουν για αξιοπρέπεια και Λαμπράκηδες που τραγουδάνε κοιτάζοντας το παρακράτος κατάματα.

Η σχέση των δύο ανδρών χτίστηκε σε δύσκολους μνημονιακούς καιρούς, όταν ο πρώην πρωθυπουργός ηγείτο της πρώτης αριστερής κυβέρνησης και ο Μπουτάρης υπηρετούσε ως δήμαρχος Θεσσαλονίκης με πρωτοποριακές και βαθιά προοδευτικές αντιλήψεις.

Ο Αλέξης Τσίπρας τόνισε στην ομιλία του ότι με τον Γιάννη Μπουτάρη δεν είχαν μόνο πολιτικές συμπτώσεις, αλλά και σημαντικές διαφωνίες. Μάλιστα, υπογράμμισε πως κυρίως μέσα από αυτές τις διαφορετικές απόψεις οικοδομήθηκε μια προσωπική σχέση γεμάτη αμοιβαία εκτίμηση και εμπιστοσύνη.

Ο πρώην δήμαρχος στήριξε κριτικά την κυβερνητική προσπάθεια για απαλλαγή από τη μνημονιακή επιτροπεία, ενώ παράλληλα τοποθετήθηκε υπέρ του “ναι” στο δημοψήφισμα του 2015.

Η μεγαλύτερη απόδειξη θάρρους και αποφασιστικότητας του Γιάννη Μπουτάρη, σύμφωνα με την ομιλία του Αλέξη Τσίπρα, ήταν η στήριξή του στη Συμφωνία των Πρεσπών. Αυτή η επιλογή δεν ήταν καθόλου εύκολη για έναν δήμαρχο Θεσσαλονίκης, καθώς απαιτούσε να αντιμετωπίσει φαντάσματα του παρελθόντος και να πολεμήσει στερεότυπα δεκαετιών σχετικά με τη γειτονική χώρα.

Ο Μπουτάρης στάθηκε απέναντι στους κερδοσκόπους της εθνικοφροσύνης, αγνοώντας το πολιτικό κόστος που διαχρονικά έχει επιβαρύνει τόσο τη Θεσσαλονίκη όσο και ολόκληρη την Ελλάδα. Ο Αλέξης Τσίπρας αποκάλυψε στην ομιλία του μια χαρακτηριστική συζήτηση που είχαν οι δύο τους, στο γραφείο του στη Θεσσαλονίκη.  

Ο Γιάννης Μπουτάρης τον ρώτησε τότε αν ήταν σίγουρος ότι θα αντέξει την πίεση για τη Συμφωνία των Πρεσπών, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι ακόμη και οι δικοί του άνθρωποι αντιδρούσαν έντονα.

Η απάντηση του πρώην πρωθυπουργού ήταν ξεκάθαρη: δεν άξιζε να κατέχει αυτή τη θέση αν δεν τολμούσε να προχωρήσει. Τότε το πρόσωπο του Μπουτάρη φωτίστηκε και δήλωσε την πλήρη στήριξή του.

Ολόκληρη η ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στην παρουσίαση βιβλίου αφιερωμένου στον Γιάννη Μπουτάρη

Ο Γιάννης Μπουτάρης υπήρξε μια ξεχωριστή προσωπικότητα που έχει αφήσει τη σφραγίδα της όχι μόνο στην πόλη της Θεσσαλονίκης, αλλά και στη χώρα.

Αυτό που νομίζω τον διέκρινε ως δημόσιο πρόσωπο ήταν η αυθεντικότητά του.

Ο Μπουτάρης ήταν αυτός που ήταν.

Με τα καλά του και τα περίεργά του.

Δεν προσποιήθηκε ποτέ ότι ήταν κάτι άλλο.

Και δεν ασχολήθηκε με τα κοινά για να αποδείξει κάτι στον εαυτό του ή στους άλλους. 

Ασχολήθηκε με διάθεση προσφοράς και όχι από ανάγκη ζήτησης.

Με τον Μπουτάρη δεν είχε μεγάλη σημασία αν διαφωνούσες ή συμφωνούσες.

Γουστάριζες, όπως θα έλεγε κι εκείνος, να μιλάς μαζί του.

Ακόμη και να διαφωνείς.

Κυρίως γουστάριζες τον αντισυμβατικό του χαρακτήρα, την αφοπλιστική ειλικρίνεια και τις τρομερές ιστορίες που είχε πάντα να σου διηγηθεί από μια γεμάτη ζωή, που την είχε ζήσει μέχρι τα όρια. 

Διαβάζοντας όμως το βιβλίο του Λεωνίδα αισθάνθηκα λίγο βαθύτερα την ομορφιά -και χρησιμοποιώ συνειδητά αυτή τη λέξη- μιας αντιφατικής προσωπικότητας, που πολλοί αγάπησαν, άλλοι μίσησαν, συκοφάντησαν, και κακοποίησαν με διάφορους τρόπους. 

Αλλά τελικά μιας προσωπικότητας που κατάφερε να διαπεράσει την ερημία του πλήθους, να αποτυπωθεί στις συνειδήσεις, και κυρίως να αλλάξει σε πολλά πεδία την εικόνα της πόλης του. 

Και νομίζω αν το βιβλίο έχει μια ιδιαίτερη συμβολή είναι γιατί κάνει γνωστό, σε ευρύτερο των Θεσσαλονικέων κοινό, το έργο του Μπουτάρη για την Πόλη του.

Ο Μπουτάρης εκτός από αντισυμβατικός, ήταν και ακομπλεξάριστος.

Και το εργαλείο που κινούσε τη δράση του ήταν η επιμονή του στην αλήθεια. 

Ή στην αλήθεια του, αν προτιμάτε.

Που πάντως αποδείχτηκε ότι ήταν πολύ πιο κοντά στην αλήθεια από τα στερεότυπα του εθνικισμού και του συντηρητισμού που διαπερνούσαν τη Θεσσαλονίκη και την εικόνα της. 

Η αλήθεια για τους προσωπικούς του δαίμονες, όπως ο αλκοολισμός και η προσπάθεια να απαλλαγεί από αυτόν. 

Η αλήθεια για το ρόλο των κομμάτων και την επιρροή τους στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, συχνά ιδιοτελή και αρνητική. 

Και η αλήθεια για την Ιστορία της ίδιας της πόλης του, για το πολυπολιτισμικό της παρελθόν, το ρόλο των Εβραίων τους οποίους αφάνισαν ο ναζισμός και οι εγχώριοι σύμμαχοί του. 

Αλλά και για το ρόλο των μουσουλμάνων στην πολιτιστική και ιστορική ταυτότητα της πόλης. 

Κι αυτή η εμμονή του Γιάννη Μπουτάρη στην αλήθεια, όσο κι αν του κόστιζε πολιτικά, διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο του Λεωνίδα Μακρή. 

Ο Λεωνίδας περιγράφει με ευγένεια, με τρυφερότητα μπορώ να πω, τις αντιφάσεις ενός ανθρώπου με τον οποίο συνεργάστηκε και εκτίμησε βαθιά, χωρίς όμως να ταυτίζεται μ’ αυτές. 

Χωρίς να επιλέγει το δρόμο της δοξολογίας, αλλά ούτε και το δρόμο μιας εκ των υστέρων άγονης κριτικής, προσεγγίζει αυτή τη δύσκολη προσωπικότητα φωτίζοντας πτυχή-πτυχή το βάθος της. 

Είναι ένα δύσκολο εγχείρημα, που ο συγγραφέας το καταφέρνει: Να παντρέψει την εμμονή του κυρ Γιάννη στην αλήθεια με την αλήθεια της αφήγησης. 

Είχα το προνόμιο να γνωρίσω από κοντά τον Γιάννη Μπουτάρη. Περπατήσαμε και συνδεθήκαμε σε δύσκολους μνημονιακούς καιρούς. Εγώ πρωθυπουργός στην πρώτη αριστερή κυβέρνηση της χώρας, εκείνος δήμαρχος με πρωτοποριακές, βαθιά προοδευτικές, αντιλήψεις και πρακτικές. 

Δε θα ξεχάσω την επιμονή του να μετατρέψουμε σε φως για τη πόλη, σκιερές πτυχές της ιστορίας της.

Την επιμονή του να δουλέψουμε για το μνημείο του ολοκαυτώματος.

Την επιμονή του να συμβάλει στην οικοδόμηση μιας θετικής ατζέντας στη σχέση μας με τη Τουρκία, με την ιδέα του για απευθείας ακτοπλοϊκή σύνδεση της Θεσσαλονίκης με τη Σμύρνη.

Με τον Μπουτάρη όμως εκτός από πολιτικές συμπτώσεις, είχαμε και πολιτικές διαφωνίες.

Τολμώ να πω ότι κυρίως μέσα από τις δεύτερες, χτίσαμε μια προσωπική σχέση αμοιβαίας εκτίμησης και εμπιστοσύνης. 

Θυμάμαι στήριξε κριτικά την προσπάθεια της κυβέρνησής μου για απαλλαγή από τη μνημονιακή επιτροπεία. 

Αλλά στάθηκε σθεναρά υπέρ του ναι στο δημοψήφισμα. 

Εκεί όμως που έδειξε το μεγαλύτερο θάρρος και τη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα ήταν στη Συμφωνία των Πρεσπών.

Κι αυτή δεν ήταν καθόλου εύκολη απόφαση, όταν μιλάμε για τη Θεσσαλονίκη. 

Γιατί έπρεπε να ξορκίσει φαντάσματα του παρελθόντος, να πολεμήσει στερεότυπα δεκαετιών για τη γειτονική χώρα, να σταθεί απέναντι στους κερδοσκόπους της εθνικοφροσύνης. 

Και να αγνοήσει το πολιτικό κόστος, που ο υπολογισμός του έχει κοστίσει διαχρονικά πολύ ακριβά τόσο στην πόλη του όσο και στη χώρα.  

Δε θα ξεχάσω μια συζήτηση που κάναμε οι δυό μας, με τον Λεωνίδα ανάμεσά μας, στο γραφείο μου στη Θεσσαλονίκη.

Όταν με ρώτησε : 

Ρε συ Πρόεδρε είσαι σίγουρος ότι θα το αντέξεις ;

Εδώ οι δικοί μου και κάνουν τις πάπιες.

Του απάντησα ότι δεν αξίζει να είμαι σε αυτή τη θέση και να μη το τολμήσω.

Και τότε σα να έλαμψε το πρόσωπό του. 

Προχώρα ρε κι εγώ θα το στηρίξω όσο μπορώ.  

Και η αλήθεια είναι ότι στάθηκε δίπλα στην επιλογή του ορθολογισμού και της προόδου.

Και απέναντι στο πιο ακραίο κύμα εθνικιστικού λαϊκισμού που έχει δει η χώρα μας.

Τόσο απέναντι που δεν δίστασε ακόμη και σωματικά να εκθέσει τον εαυτό του στο μίσος και τη βιαιότητα των εθνικιστών.

Θέλω απλά να θυμίσω ότι σε αυτή τη μάχη, που αποτέλεσε μια από τις πιο κλασσικές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στον πατριωτισμό και την πατριδοκαπηλία, ανάμεσα στην πρόοδο και την συντήρηση.

Κάποιοι επιλέξαμε με κόστος την προοδευτική και τη πατριωτική τοποθέτηση. 

Και κάποιοι, όχι μόνο από τη δεξιά, τη ψηφοθηρία και τη πατριδοκαπηλία.

Ο Μπουτάρης ήταν ένας από εμάς.     

Και όπως εύστοχα περιγράφει στο βιβλίο ο Λεωνίδας, αυτό το έπραξε ως ηθικό χρέος. 

Γιατί η πόλη των φαντασμάτων, όπως αποκαλεί τη Θεσσαλονίκη ο Μαρκ Μαζάουερ,  έπρεπε να γνωρίσει και να αναγνωρίσει επιτέλους το παρελθόν της. 

Αλλά το έπραξε και με το βλέμμα στο μέλλον, θα προσθέσω εγώ. 

Γιατί ήταν βαθιά πεπεισμένος ότι το μέλλον της πόλης είναι να ανοίξει δρόμους προς το βορρά και όχι να βρίσκεται προσκολλημένη στο ρόλο της αδικημένης από το κέντρο συμπρωτεύουσας.

Ότι η Θεσσαλονίκη άκμασε στο παρελθόν και θα μπορούσε να ακμάσει και στο μέλλον ως κόμβος της Βαλκανικής και όχι ως φτωχός συγγενής της Αθήνας. 

Είδε λοιπόν τις Πρέσπες ως ένα μεγάλο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή. Γιατί οι Πρέσπες έλυναν ένα μεγάλο πρόβλημα, που δεν είχε να κάνει μόνο με τη Βόρεια Μακεδονία. 

Αλλά και με το ρόλο της Ελλάδας στα Βαλκάνια, ως δύναμης ειρήνης και προόδου. Και άρα με ένα καινούργιο και ελπιδοφόρο ρόλο της αγαπημένης του Θεσσαλονίκης. 

Θα κλείσω με μια ειλικρινή και κάπως πικρή διαπίστωση: 

Λείπουν σήμερα από το πολιτικό μας σύστημα σε όλο του το εύρος άνθρωποι σαν τον Γιάννη Μπουτάρη. 

Αφοσιωμένοι στο λαό και την αλήθεια, ξένοι σε κάθε ιδέα και πρακτική διαχωρισμών και αυταρχισμού, ικανοί να πείσουν με την ειλικρίνεια και την εντιμότητά τους την πλειοψηφία που θέλει ένα καλύτερο μέλλον. 

Η εικόνα του πολιτικού μας συστήματος, η αδυναμία του να πείσει, η ανικανότητά του να παράγει δικαιοσύνη και πρόοδο, το επιβεβαιώνει. 

Όταν μάλιστα η κοινωνική ιδιοτέλεια συνοδεύεται από την αδελφή της, τη διαφθορά, τότε ο φαύλος κύκλος της παράλυσης παράγει σοβαρές απειλές για την ασφάλεια, την οικονομία, την ίδια τη χώρα. 

Η διαδρομή του Γιάννη Μπουτάρη, όμως, η εμμονή του στην αλήθεια, η εντιμότητα και οι αντιφάσεις του, το αποτύπωμα και το έργο του, η πολιτική αλλιώς όπως είναι ο εύστοχος τίτλος του βιβλίου, δεν είναι μόνο ένα πολύτιμο μάθημα για όλους μας. 

Είναι και μια πηγή αισιοδοξίας, ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε, όσες δυσκολίες κι αν υπάρχουν σήμερα γύρω μας. 

Και η ίδια η προσπάθεια να τα καταφέρουμε, είναι πιστεύω και η μεγαλύτερη τιμή για το έργο και την προσωπικότητα αυτού του ξεχωριστού ανθρώπου.    

Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στο περιεχόμενο της έκδοσης για τον Γιάννη Μπουτάρη, αλλά επεκτείνεται κυρίως στη σύνθεση του πάνελ, όπου θα συνυπάρξουν πρόσωπα με διαφορετικές πολιτικές διαδρομές. Στην εκδήλωση θα συμμετάσχουν ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας, ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας, ο περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς και ο δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης, σε μια σύνθεση που εκ των πραγμάτων αποκτά ευρύτερη πολιτική σημασία.

Η συγκεκριμένη συνύπαρξη αναμένεται να προκαλέσει συζητήσεις, ιδίως στον χώρο της ευρύτερης προοδευτικής παράταξης, καθώς η παρουσία προσώπων με διαφορετικά πολιτικά σημεία αναφοράς στην ίδια εκδήλωση εκλαμβάνεται ήδη ως κίνηση με συμβολικό φορτίο. Τη συζήτηση θα συντονίσει η δημοσιογράφος Δώρα Αναγνωστοπούλου.

Το βιβλίο επιχειρεί να αποτυπώσει τη διαδρομή και το ιδιαίτερο πολιτικό αποτύπωμα του Γιάννη Μπουτάρη, εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωσε ένα ξεχωριστό μοντέλο άσκησης πολιτικής, μακριά από παραδοσιακές κομματικές αναφορές. Όπως σημειώνεται στην περιγραφή του, πρόκειται για «μια απόπειρα να κατανοηθεί το σπάνιο φαινόμενο ένας άνθρωπος του επιχειρηματικού κόσμου να εξελιχθεί σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες και αντιφατικές πολιτικές προσωπικότητες της Μεταπολίτευσης».

Η «πολιτική αλλιώς», όπως αποδίδεται στο έργο, συνδέεται με μια προσέγγιση που δίνει έμφαση στον ρεαλισμό, τον συμβιβασμό ως εργαλείο αποφυγής της δημαγωγίας και την προτεραιότητα στο κοινό καλό, ακόμη και με προσωπικό κόστος. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσίαση του βιβλίου αναμένεται να λειτουργήσει όχι μόνο ως μια πολιτιστική εκδήλωση, αλλά και ως σημείο συνάντησης διαφορετικών πολιτικών λόγων και προσεγγίσεων.

Όπως ανέφερε ο Αντώνης Σαουλίδης «χρειαζόμαστε μια μεγάλη προοδευτική, δημοκρατική παράταξη. Μια παράταξη που εκ των πραγμάτων διακρίνεται από ευρύτητα, πολιτική, πολιτισμική, ταξική και προγραμματική. Στις πετυχημένες της στιγμές, στις πλειοψηφικές της εκδοχές, αυτή η παράταξη ήταν πολύ μεγάλη ενσωμάτωνε Αριστερούς, Κεντρώους και Δημοκράτες πολίτες. Άνθρωποι που δεν συμφωνούσαν σε όλα, αλλά συμφωνούσαν στα βασικά: στην αξία της δημοκρατίας,στην ανάγκη κοινωνικής δικαιοσύνης, στο δικαίωμα μιας καλύτερης ζωής για τους πολλούς».

Επισήμανε πως «ηταν μια παράταξη λαϊκή – γι’ αυτό και πλειοψηφική. Αυτές οι κοινές διαδρομές δεν ήταν ποτέ εύκολες. Είχαν εντάσεις, αντιφάσεις, λάθη. Αλλά είχαν και αποτέλεσμα και κυρίως είχαν κοινωνικό αποτύπωμα. Γεωγραφικά απλωμένη παντού, με τον ίδιο τρόπο στην περιφέρεια, στην ύπαιθρο, στα αστικά κέντρα. Με σαφές, μεροληπτικό πολιτικό περιεχόμενο υπέρ των πολλών, υπέρ των μη προνομιούχων, υπέρ των εργαζομένων. Αυτή είναι η δική μας παράδοση».

Ο Αντώνης Σαουλίδης επισήμανε πως «είναι απολύτως λογικό σήμερα –επιτρέψτε μου να το πω ως πολιτικός που κατέβηκε, ζήτησε την ψήφο των συμπολιτών του και συνομιλεί μαζί τους– η δημιουργία αυτής της παράταξης να παραμένει ένα ανοιχτό αίτημα. Γιατί αυτή η παράταξη σήμερα δεν υπάρχει. Υπάρχει μόνο στη μνήμη των ανθρώπων, μια μνήμη που τη συνδέουν με τις καλύτερες ίσως στιγμές της ζωής τους, με κυβερνήσεις που ένιωθαν ότι τους νοιάζονταν. Οι πολλοί άνθρωποι αυτή την παράταξη έχουν στο μυαλό τους και δεν τους απασχολεί αν θα έχει πράσινο ή κόκκινο χρώμα, αν θα λέγεται με το α ή το β όνομα. Δεν έχει νόημα ούτε το χρώμα ούτε το όνομα. Έχει νόημα η ουσία. Μια μεγάλη παράταξη που θα μιλάει για εμάς».

Προειδοποίησε μάλιστα ότι «αν δεν μιλήσουμε εμείς για αυτούς τους ανθρώπους, θα τους μιλήσουν άλλοι και όχι σε προοδευτική κατεύθυνση. Δεν θα παραμείνουν μουγκοί. Θα αναζητήσουν αλλού έκφραση, αλλού εκπροσώπηση. Και μετά, τα βράδια των εκλογών, θα συζητάμε ξανά αυτό που συζητούν εδώ και χρόνια οι προοδευτικές δυνάμεις σε όλη την Ευρώπη. Γιατί οι άλλοτε κόκκινες, σοσιαλιστικές περιοχές βάφονται μαύρες ή μοβ, στα όρια της ακροδεξιάς. Εδώ, στη Δυτική Θεσσαλονίκη απ’ όπου προέρχομαι, σε περιοχές που κάποτε οι προοδευτικές δυνάμεις αθροιστικά έφταναν το 60% και το 70%, σήμερα είναι σε μονοψήφια ποσοστά. Αυτό δεν πρέπει να μας προβληματίσει;».

Κλείνοντας την παρέμβασή του σημείωσε ότι «αυτά είναι τα ερωτήματα που οφείλουμε να απαντήσουμε. Και κάθε λιθαράκι που βοηθά να κατανοήσουμε πώς πρέπει να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα –όπως αυτό το βιβλίο– εγώ, επί της αρχής, το αντιμετωπίζω θετικά. Ίσως πολλοί από το κόμμα μου να μην το βλέπουν έτσι. Είναι θεμιτό. Δεν είναι όμως θεμιτό να κλείνουμε τα μάτια στην πραγματικότητα».

Ο Αλέξης Τσίπρα μιλά στο «Ολύμπιον» για το βιβλίο του, την “καταστροφική πολιτική” της κυβέρνησης Μητσοτάκη και το μεγάλο διακύβευμα σήμερα.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 16 Δεκεμβρίου στον πολυχώρο Royal. Ο κ. Τσίπρας θα παρουσιάσει το περιεχόμενο του βιβλίου, θα μιλήσει για τις πολιτικές αναφορές του και θα αναφερθεί στις προσωπικές του διαδρομές που αποτυπώνονται στις σελίδες της «Ιθάκης».

Σύμφωνα με πληροφορίες, ο πρώην πρωθυπουργός επέλεξε την Πάτρα ως δεύτερο σταθμό, θεωρώντας την μια πόλη με δημοκρατικό χαρακτήρα, πολιτική παράδοση και ιδιαίτερη σχέση με τον χώρο στον οποίο απευθύνεται το βιβλίο.

Η παρουσίαση έχει ήδη προκαλέσει ενδιαφέρον σε πολίτες, στελέχη και φίλους του χώρου, αλλά και σε όσους θέλουν να γνωρίσουν από κοντά το νέο συγγραφικό εγχείρημα του κ. Τσίπρα. Η εκδήλωση εκτιμάται ότι θα προσελκύσει σημαντική προσέλευση, καθώς η «Ιθάκη» αποτελεί ένα έργο με πολιτικό και προσωπικό αποτύπωμα.

Στο βιβλίο του με τίτλο Le journal d’un prisonnier (Το ημερολόγιο ενός φυλακισμένου), ο Sarkozy αφηγείται το σύντομο πέρασμά του από τη φυλακή La Santé του Παρισιού: την απομόνωση, την σωματική και ψυχολογική πίεση, την καθημερινότητα στη μικρή του-κυψέλη, αλλά και την προσπάθειά του να αντέξει με την πίστη του και το διάβασμα — δύο από τα βιβλία που είχε μαζί του ήταν The Count of Monte Cristo και μία βιογραφία του Ιησού.

Ο ίδιος υποστηρίζει πως πρόκειται για «δικαστικό λάθος» και δηλώνει αθώος. Στο βιβλίο καταγράφει τη μεταμόρφωσή του ως άνθρωπος — αποδίδοντας στην εμπειρία της φυλακής μια «πνευματική αφύπνιση».

Παράλληλα, το νέο αυτό βιβλίο έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στη Γαλλία: ορισμένοι εκφράζουν συμπάθεια και ενδιαφέρον για την εξομολόγηση του πρώην ηγέτη, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να υπάρξει «μετάνοια» για πολιτικά σκάνδαλα και καταγγελίες που συνοδεύουν την υπόθεσή του — κάτι που αναμένεται να πυροδοτήσει έντονες πολιτικές συζητήσεις.

Το «Ημερολόγιο ενός φυλακισμένου»

Πάντως, στο βιβλίο του με τίτλο «Ημερολόγιο ενός φυλακισμένου», ο Νικολά Σαρκοζί αφηγείται με λεπτομέρεια την παραμονή του στη φυλακή Santé, όπου κρατήθηκε για περίπου τρεις εβδομάδες. Αναφερόμενος στο περιβάλλον της φυλακής, περιγράφει χαρακτηριστικά:

«Με εντυπωσίασε η απουσία οποιουδήποτε χρώματος», γράφει ο πρώην Πρόεδρος της Γαλλίας, προσθέτοντας: «Το γκρι κυριαρχούσε παντού, καταβρόχθιζε τα πάντα, κάλυπτε κάθε επιφάνεια».

Ο πρώην Πρόεδρος της Γαλλίας αποκαλύπτει ότι την πρώτη ημέρα της κράτησής του γονάτισε για να προσευχηθεί, επισημαίνοντας: «Έμεινα έτσι για αρκετά λεπτά. Προσευχήθηκα για να έχω τη δύναμη να σηκώσω τον σταυρό αυτής της αδικίας».

Στην αφήγησή του σημειώνει ακόμη ότι στη φυλακή έφερε τον αριθμό μητρώου 320535.

Παράλληλα, παρέχει λεπτομέρειες για τη διατροφή του, η οποία, όπως γράφει, περιελάμβανε «γαλακτοκομικά προϊόντα, μπάρες δημητριακών, μεταλλικό νερό, χυμό μήλου και μερικά γλυκά».

« En prison, il n’y a rien à voir, et rien à faire. J’oublie le silence qui n’existe pas à la Santé où il y a beaucoup à entendre. Le bruit y est hélas constant. Mais à l’image du désert la vie intérieure se fortifie en prison. » Nicolas Sarkozy, Le journal d’un prisonnier.… pic.twitter.com/7RJ8fF8qFZ

— Nicolas Sarkozy (@NicolasSarkozy) November 21, 2025

Το βιβλίο και ο Σαρκοζί πίσω από τα κάγκελα

Λίγες ημέρες πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου, στις 10 Δεκεμβρίου, ο Νικολά Σαρκοζί μίλησε στη Le Figaro για τη διαδικασία συγγραφής του. Όπως εξηγεί, έγραφε καθημερινά στη φυλακή, «με ένα στυλό σε ένα μικρό τραπέζι από κόντρα πλακέ».

Στη συνέχεια, όπως αναφέρει, παρέδιδε «τις σελίδες στους δικηγόρους μου, οι οποίοι τις έδιναν στη γραμματέα μου για να τις δακτυλογραφήσει». Τονίζει ότι «έγραψα το βιβλίο μονομιάς και, μετά την αποφυλάκισή μου, το τελείωσα μέσα στις επόμενες ημέρες».

Ακόμα, σύμφωνα με τον ίδιο, το βασικό κίνητρο της συγγραφής ήταν η ανάγκη να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: «Να απαντήσω σε αυτή την απλή ερώτηση: “Μα πώς έφτασα εδώ;”». Όπως σημειώνει, ένιωσε την ανάγκη «να σκεφτώ αυτή την παράξενη ζωή μου, η οποία με οδήγησε σε τόσες πολλές ακραίες καταστάσεις».

Ο πρώην πρωθυπουργός είχε «πατρική» σχέση με το ιστορικό στέλεχος της Αριστεράς, που ίσως ήταν ο μόνος που είχε λάβει το βιβλίο προτού κυκλοφορήσει.

Λίγες ημέρες πριν τον θάνατο του του Αλέκου Φλαμπουράρη, ο Αλέξης Τσίπρας τον επισκέφθηκε στο σπίτι του και διάβασαν αποσπάσματα από την «Ιθάκη», προκειμένου να ακούσει την άποψη του πολιτικού μέντορά του.

«Οφείλω να ευχαριστήσω τον κ. Τσίπρα μια και το είπατε, γιατί όλο αυτό με τα βίντεο που ανταλλάξαμε προφανώς λειτούργησε λίγο διαφημιστικά. (…) Εγώ έχω μια σειρά βιβλίων στην ελληνική αγορά που λέγονται απλά μαθήματα ιστορίας που έχω κάνει. Έχω πάρει τα μαθήματα που έκανα ως καθηγητής πάρα πολλά χρόνια, έχουμε πάρει το βιβλίο, το έχουμε κάνει σκριπτ δηλαδή από την ομιλία του έχω κάνει κείμενο και μετά κάθομαι και το χτενίζω και διορθώνω κάποια λάθη. Προσθέτω κάποια πράγματα που είναι πολύ πιο εύκολο από το να γράφω από την αρχή. (…) Το βιβλίο πάντως αυτό να ξέρετε για τη Ρώμη. Αν δεν ήταν η Ευγενία δεν έβγαινε το βιβλίο, εκείνη το είναι ο ιθύνων νους γύρω από όλο αυτό», είπε αρχικά σχετικά με το βιβλίο του «Ρώμη».

Ταυτόχρονα, ερωτηθείς γιατί έβγαλε βιβλίο, μετά μάλιστα και τη δήλωση της κας Κωνσταντοπούλου, ότι ο κ. Τσίπρας έβγαλε βιβλίο για να βγάλει λεφτά, απάντησε: «Πρώτα από όλα εγώ είμαι παραδοσιακός συγγραφέας και βιβλιοπώλης, δεν είναι το πρώτο βιβλίο που βγάζω. Δεν έχω βγάλει πολλά βιβλία. (…) Όπως έχω αναφέρει η κα Κωνσταντοπούλου, έχει μέσα της ένα εγγενές μίσος. Εγώ την έχω ονοματίσει κακιά γυναίκα. Είναι κακός άνθρωπος. Είναι σίγουρα το πιστεύω. Έχω την ελευθερία της γνώμης μου. Είναι ένας κακός άνθρωπος. Σε όλους τους ανθρώπους που δεν την προσκυνούν βλέπει το κακό. Ποτέ δεν θα βρει το καλό για αυτό αν δείτε προχθές στη Βουλή μου είπαν κάποιοι γιατί τσακώθηκες με τη κα Κωνσταντοπούλου, ενώ αυτό είναι λάθος εικόνα. Ήλθε στη Βουλή, τσακώθηκε στην εξεταστική, τσακώθηκε με εμένα κάτω, τσακώθηκε με τον Λαμπρούλη του ΚΚΕ, τσακώθηκε με την Γεροβασίλη. (…)

Σχετικά με νέα δημοσκόπηση ο κ. Γεωργιάδης σχολίασε: «Όσον αφορά το 26% του κόμματος Τσίπρα, δεν σημαίνει 26 πρόθεση ψήφου. Αυτό εμένα αν με ρωτήσεις, τον Άδωνι Γεωργιάδη, είναι μια ευκαιρία το κόμμα Τσίπρα να ανασυνταχθεί η Αριστερά. Ναι, θα σας πω. Ναι, είναι μια ευκαιρία, υπό την έννοια ότι είναι μια ηγετική προσωπικότητα αυτή έχουν γίνει 700 κομμάτια και μπορεί και να ενώσει μερικούς. Δεν σημαίνει ότι εγώ επειδή θα πω ότι ναι, μπορεί να κάνει αυτό το σημείο, θα ψηφίσω Τσίπρα. Είναι διαφορετικό πράγμα το ένα, διαφορετικό πράγμα το άλλο. Θα δούμε πόσοι θα ψηφίσουν Τσίπρα όταν έχουμε εκλογές και θα δούμε στις δημοσκοπήσεις όταν θα ανακοινώσει το κόμμα. Πιστεύω μετά τις γιορτές να το ανακοινώσει πια. Δεν θα καθυστερήσει πάρα πολύ. Όσον αφορά τώρα τον Αντώνη Σαμαρά, εγώ δεν σχολιάζω παγίως τίποτα που αφορά τον Σαμαρά, αν και εφόσον κάνει κόμμα θα με ρωτήσετε».

Η Έφη Αχτσιόγλου σημείωσε ότι ήταν πολιτικά τα κριτήρια για την άρνησή της, «με γνώμονα μόνο την έγνοια για τον χώρο και για τον πρόεδρο». Σε εκείνη τη στιγμή εκτίμησε, όπως είπε, ότι με δεδομένη την κρίση στο κόμμα, η αποχώρηση Τσίπρα θα έδινε σήμα αποδιοργάνωσης. Εξήγησε επίσης, για ποιο λόγο, λίγους μήνες μετά διεκδίκησε την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ. «Η κατάσταση είχε αλλάξει, ο Τσίπρας είχε παραιτηθεί» κι «εκεί πια οι ευθύνες μας βάραιναν όλους».

Ειδικότερα η βουλευτής της Νέας Αριστεράς, επιβεβαίωσε ότι «η πρόταση όπως καταγράφεται στο βιβλίο πράγματι μου έγινε».

Στο ερώτημα αν περίμενε κάτι τέτοιο απάντησε «Μα είναι δυνατόν να περιμένει κανείς κάτι τέτοιο; Ο πολιτικός αιφνιδιασμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του Αλέξη Τσίπρα».

Ως προς τους λόγους για τους οποίους απέρριψε την πρόταση σημείωσε:

«Η πολιτική μου εκτίμηση σε εκείνη τη φάση ήταν ότι ο Αλέξης Τσίπρας ήταν ο φυσικός ηγέτης του χώρου, πάνω από 15 χρόνια. Πίστευα ότι δεν έπρεπε να παραιτηθεί και να αποχωρήσει. Θεωρούσα ότι θα έδινε σήμα αποδιοργάνωσης του χώρου. Είτε ήμουν εγώ στην πρόταση ή κάποιος άλλος. Θεωρούσα και έτσι το εκτίμησα ότι δεδομένης της μεγάλης εσωκομματικής αναταραχής που υπήρχε, αυτή θα βάθαινε περαιτέρω από μια τέτοια εξέλιξη. Γι’ αυτούς τους λόγους, έτσι εξέλαβα την πρόταση και τα δεδομένα και έτσι εκτίμησα τα δεδομένα κι έτσι κατέληξα να του πω δεν θα ήταν μια καλή ιδέα να προχωρήσουμε». 

Στο ερώτημα αν τα παραπάνω είναι απάντηση και σε σχόλια ότι δεν μπορεί να επικαλέστηκε την ιδιότητά της ως μητέρα κι ενάμιση μήνα μετά να ήταν υποψήφια, η κ. Αχτσιόγλου απάντησε καταρχάς ότι συνυπολόγισε την οικογενειακή της κατάσταση στην απάντησή της αφήνοντας όμως να εννοηθεί ότι δεν ήταν το πρώτο.  «Όταν καλείσαι να πάρεις μια τόσο σοβαρή απόφαση με τέτοιες ευθύνες σε ελάχιστες ώρες, όλες τις δυσκολίες τις μετράς.  Ήταν βασανιστική απόφαση που την έλαβα με μόνο κριτήριό μου την έγνοιά μου για τον χώρο και τον πρόεδρο».

Σημειώνει στη συνέχεια ότι η παραίτηση Τσίπρα άλλαξε άρδην τα δεδομένα: «Από κει και πέρα, μετά έχουμε εντελώς διαφορετική κατάσταση. Ο Τσίπρας έχει ανακοινώσει την παραίτησή του. Όχι όπως στην πρόταση. Άρα είναι εντελώς διαφορετικό να κρίνει κανείς την πρόταση που μου έγινε ενώ ο πρόεδρος ήταν εκεί, και όπως είπα εκτιμούσα ότι δεν έπρεπε να παραιτηθεί. Εκεί πια οι ευθύνες μας βάραιναν όλους. Πάλι όχι ελαφρά τη καρδία αλλά με επιμονή και σκέψη συζητήσαμε με ανθρώπους που μοιραζόμαστε την ίδια αντίληψη για την πορεία του χώρου και καταλήξαμε σε ένα σχέδιο για το χώρο και σε μια υποψηφιότητα, τη δική μου». 

Στο ερώτημα αν φοβήθηκε τη διαρχία, ή ότι θα «καεί» δεδομένου ότι η εκλογική μάχη δε θα δινόταν με τους καλύτερους όρους μετά από την ήττα του Μαΐου, απάντησε πως οι λόγοι ήταν μόνο όσα ανέφερε παραπάνω.

Στο ερώτημα τι προσδοκά η ίδια από τον Τσίπρα, σημείωσε ότι «κάθε σχηματισμός τωρινός ή μελλοντικός θα πρέπει να απαντά στο αν ενδιαφέρεται να συμβάλει στην υπόθεση της συσπείρωσης δυνάμεων, και με πιο πρόγραμμα κατέρχεται. Σε αυτά, είπε, θα κριθούμε όλοι. «Λειτουργούμε στην κατεύθυνση της συσπείρωσης δυνάμεων ή απλώς προστίθεται ένας ακόμα σχηματισμός;». Αλλά και με πιο πρόγραμμα, αν είναι πλήρως αντιπαραθετικό στη Δεξιά, όχι μόνο στις επιμέρους θέσεις αλλά και τη στρατηγική». «Αυτά είναι τα βασικά κριτήρια με τα οποία κρινόμαστε κι εμείς και τυχόν μελλοντικοί σχηματισμοί». Αν υπάρχουν αυτά τότε «πρέπει να επιδιώξουμε να συγκλίνουμε» κατέληξε.

Στο ερώτημα τέλος αν η επιτυχία του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα δείχνει και ότι υπάρχει πολιτική μαγιά στην κοινωνία, ότι περνάει ακόμα ο Τσίπρας ως ηγέτης, η Έφη Αχτσιόγλου απάντησε πως «δεν μπορεί κανείς να αντλήσει πολιτικά συμπεράσματα απ’ αυτό θα ήταν μάλλον λίγο επιπόλαιο. Θεωρώ ότι υπάρχει ενδιαφέρον οπωσδήποτε, για να διαβαστεί η δικιά του οπτική, από εκεί και πέρα το κρίσιμο είναι να αξιοποιήσουμε όλη αυτή τη συζήτηση που γίνεται, και με αφορμή το βιβλίο, για το τι μπορούμε να χτίσουμε για το μέλλον».