Δέκα χρόνια μετά από εκείνο το καλοκαίρι των capital controls και της συντριπτικής ετυμηγορίας υπέρ του “όχι” που άνοιξε τον πολιτικό διάδρομο για μία αναγκαστική διαπραγμάτευση για ένα ακόμα πρόγραμμα διάσωσης, το πολιτικό σύστημα συγκρούεται με εκδοχές και αφηγήματα. Καμία νηφάλια και συναινετική αποτίμηση των μεγάλων λαθών δεν έγινε.

Οι πολίτες, δε, χωρίζονται σε στρατόπεδα σχετικά με το τι και ποιοί έφταιξαν για την πτώχευση του 2009-10, γιατί η διάσωση δεν ολοκληρώθηκε το 2012, όπως διατείνονταν εκείνοι που εφάρμοσαν το πρώτο μνημόνιο, εάν όντως η συγκυβέρνηση Ν.Δ- ΠΑΣΟΚ παρέδωσε τη χώρα στην έξοδο προς την κανονικότητα, πόσο καταστροφικό ήταν εκείνο το περιπετειώδες καλοκαίρι, και εάν οι επιλογές της κυβέρνησης Τσίπρα ήταν αναγκαίες και, εν τέλει, λυτρωτικές, ή επέφεραν το χάος και την παράταση της κρίσης.

Από την κυβέρνηση του Κ. Καραμανλή που έχασε τις εκλογές του 2009 και όσες ακολούθησαν, έως τις μέρες μας, ακούσαμε συγκρουόμενα μεταξύ τους αφηγήματα, με ταυτόχρονη επίρριψη των ευθυνών της κρίσης από τον έναν στον άλλον. Έτσι, η κρίση που διέλυσε την κοινωνική συνοχή και βύθισε σε εμφύλια διαμάχη το πολιτικό σύστημα παραμένει μία “τρύπα” στη σύγχρονη ιστορία μας και μία ιστορική εκκρεμότητα.

Από όλα αυτά πηγάζουν αρκετά από τα δεινά που κατατρέχουν ακόμα την λειτουργία του πολιτικού συστήματος και των θεσμών, πρόσωπα και κόμματα κλείνονται στις δικές τους εκδοχές ανάγνωσης της ιστορίας, οι κοινωνικοί διαχωρισμοί (από το μνημόνιο- αντιμνημόνιο μέχρι το παλαιό σύστημα- αντισυστημικοί) παραμένουν ενεργοί, οι νεότερες γενιές δεν αντιλαμβάνονται το “επίδικο” και τείνουν προς την αποστασιοποίηση και την αποχή, και το “βαθύ κράτος”, που ήταν εκ των βασικών λόγων αυτής της κρίσης, παραμένει ενεργό. Το πολύκροτο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, για παράδειγμα, είναι μία βίαιη σημερινή απεικόνιση των διεφθαρμένων μηχανισμών και της κουλτούρας των δεκαετιών πριν την κρίση: “πελάτες”-ψηφοφόροι και ημέτεροι που θέλουν να διαφθαρούν και πολιτικοί που προσφέρονται να τους διαφθείρουν με εκλογικό αντίτιμο.

Η χώρα ευημερεί και πιθανώς θα συνεχίσει να ευημερεί στους αριθμούς, ανέκτησε μέρος της αξιοπιστίας της, αντιμετωπίζεται ωσάν να μην είναι πιά “μαύρο πρόβατο”, όμως οι πολιτικοί και κοινωνικοί λογαριασμοί παραμένουν ανοικτοί. Οι μεν ενοχοποιούν μόνο τους δε, και οι δεύτεροι μόνο τους πρώτους, κι αυτό δρα αποτρεπτικά στην αναγκαία σύμπηξη πολιτικών μετώπων και, οπου χρειάζεται, εθνικής συνεννόησης. Η επίδραση του δηλητηρίου δεν έχει παρέλθει και η τοξικότητα επιστρέφει όταν δίνονται αφορμές.

Ακόμα κι όταν, ωστόσο, η κοινωνία θέλει να ξεπεράσει αυτό το σκοτάδι, τα πολιτικά υποκείμενα δεν την ακούνε (σαφή τα δείγματα στις δημοσκοπήσεις περί συνεργασιών, όσο και απόδοσης ευθυνών σε σοβαρά προβλήματα), παραμένουν αγκιστρωμένα στα στερεότυπα και στις διχαστικές αντιλήψεις. Κι αυτά επηρεάζουν την κοινωνική και οικονομική ζωή, τη λειτουργία των θεσμών, και, ως φαίνεται, ακόμα και τα εθνικά μας θέματα.

Ο πρωθυπουργός είπε ότι «αν θέλουμε να είμαστε πραγματικά ευρωπαϊκή Δημοκρατία, δεν μπορούμε να ανεχόμαστε πρακτικές που παραπέμπουν, ή που δίνουν την εντύπωση ότι παραπέμπουν, σε συναλλαγές για λίγους σταυρούς. Κι αυτό αφορά όλο τον πολιτικό κόσμο που πρέπει, επιτέλους, να πει όχι στον παλαιοκομματισμό».

Σωστά, αλλά για να είμαστε ακριβείς και δίκαιοι, ο παλαιοκομματισμός που περιγράφει αναφέρεται κυρίως στην κυβέρνησή του και το κόμμα του. Κι αυτό μπορεί να αφορά διαχρονικά το πολιτικό σύστημα, υπό την έννοια ότι την οικονομική συναλλαγή με τους ψηφοφόρους εξυπηρετεί η εκάστοτε κυβέρνηση που ελέγχει τις “πηγές” χρήματος, άρα και την εξαγορά ψηφοφόρων, όσον αφορά, όμως, την συγκεκριμένη έρευνα (Ευρωπαϊκή Εισαγγελία), για την συγκεκριμένη περίοδο, ο παλαιοκομματισμός αφορά την σημερινή κυβέρνηση και αντίστοιχα τη Ν.Δ.

«Όμως ας είμαστε ειλικρινείς. Αποτύχαμε. Οι διάλογοι που έρχονται στο φως προκαλούν αγανάκτηση και οργή. Έφτασε, λοιπόν, η ώρα το απόστημα να σπάσει», είπε ο πρωθυπουργός.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει μιλήσει αρκετές φορές τους τελευταίους μήνες για το “βαθύ κράτος” που πρέπει να καταλυθεί, τώρα υπόσχεται να σπάσει το απόστημα. Ας μην γελιόμαστε, αυτό δεν μπορεί να συμβεί μόνο και μόνο με την μετάβαση της αρμοδιότητας από τον “αμαρτωλό” ΟΠΕΚΕΠΕ στην ΑΑΔΕ.

Πρωτίστως επειδή δεν είναι μόνο ο μηχανισμός έγκρισης και πληρωμής κοινοτικών επιδοτήσεων το “βαθύ κράτος” και το απόστημα στο οποίο αναφέρεται. Από τις πολεοδομίες μέχρι τα τελωνεία, κι από τα κοινοτικά κονδύλια έως απλές, αλλά πάντως …προσοδοφόρες, λειτουργίες του κράτους, η διαφθορά είναι παρούσα.

Χρειάζεται αλλαγή της κουλτούρας, κι αυτό είναι πολύ δύσκολο να συμβεί. Η πλειονότητα των βουλευτών των κομμάτων εξουσίας δέχονται πιέσεις από τους ψηφοφόρους και υποκύπτουν με αρκετά μεγάλη ευκολία, ή, συμβαίνει και αυτό, είναι εκείνοι πρόθυμοι να εκμαυλίσουν το εκλογικό σώμα για “λίγους σταυρούς”.

Στην περίπτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ, για παράδειγμα, στους διαλόγους των “νόμιμων επισυνδέσεων” δεν πρωταγωνιστούν 70άρηδες βουλευτές και κομματικά στελέχη, πολιτικά απολιθώματα της περιόδου που τόσο εύγλωττα περιγράφει η “Φίνος Φιλμ” τις δεκαετίες του ’60 και του ’70.

Ως επί το πλείστον νέοι άνθρωποι είναι, κάποιοι εξ αυτών εκλεγέντες σχετικά πρόσφατα. Βουλευτές με πτυχία, περγαμηνές και σπουδές στο εξωτερικό, οι οποίοι εύκολα προσχώρησαν στην κουλτούρα της συναλλαγής με εκείνους που “κοκορεύονται” στα επαρχιακά καφενεία ότι έχουν “μπάρμπα στην Κορώνη”.

Θα αποτελέσει ενδιαφέρον πολιτικό πείραμα να διαπιστώσουμε στις επόμενες εκλογές τι απήχηση θα έχουν, για παράδειγμα, οι αποπεμφθέντες υφυπουργοί, πρωταγωνιστές στην πινακοθήκη της συναλλαγής των “νόμιμων επισυνδέσεων”. Θα τους εξοστρακίσουν από την επόμενη Βουλή οι ψηφοφόροι, ή θα τους επιβραβεύσουν; Ή, ακόμα χειρότερα, θα θυμώσουν κάποιοι από τους τελευταίους διότι δεν επέδειξαν τον ίδιο …ζήλο και γι αυτούς και φρόντισαν μόνο τα πολύ “δικά τους παιδιά”;

Για να σπάσει, ίσως, το απόστημα, ο πρωθυπουργός πρέπει να κάνει ένα επιπλέον (από τα πολλά που χρειάζονται) βήμα: να καταστήσει σαφές ότι οι βουλευτές και τα στελέχη του που ενεπλάκησαν στο σκάνδαλο δεν θα έχουν θέση στα ψηφοδέλτια της Ν.Δ. Και το ίδιο να δεσμευτούν ότι θα κάνουν όλα τα κόμματα που επιδιώκουν την εξουσία. Μία δεσμευτική συμφωνία του πολιτικού συστήματος απαιτείται, μαζί με την θωράκιση των θεσμών, και την διακομματική επιλογή διοικήσεων σε οργανισμούς που διαχειρίζονται δημόσιο και κοινοτικά χρήμα.

Όπως έδρασε έως ένα βαθμό λυτρωτικά για το πολιτικό σύστημα ο νόμος Πεπονή (ΑΣΕΠ) για τους διορισμούς στο δημόσιο -αν και ακόμα κι εκεί τα συστήματα εξουσίας βρήκαν “τρύπες” και παράλληλους μηχανισμούς-, έτσι να συμβεί κάτι ανάλογο σε ολόκληρο το φάσμα της δημόσιας διοίκησης. Να αντιμετωπιστεί ο αμφίδρομος εκμαυλισμός με την κατάργηση, ή την αυστηρή εποπτεία, των διαύλων που το επιτρέπουν. Οι ανεξάρτητες αρχές, ο πραγματικός και αυστηρός κοινοβουλευτικός έλεγχος, και φυσικά τα αντανακλαστικά της –ελληνικής και όχι μόνο ευρωπαϊκής– δικαιοσύνης, πρέπει να έχουν το μερίδιό τους σε αυτό. Όλοι έχουν ευθύνες, πρώτα απ΄ όλους, όμως, η εκάστοτε κυβέρνηση…

Σεραφείμ Κοτρώτσος

Ήταν ένα γεγονός που διέτρεξε οριζόντια όλες τις γενιές. Από τους νέους που ταυτίστηκαν με τους φοιτητές που έχασαν τη ζωή τους, μέχρι τους γονείς και τους παππούδες και τις γιαγιάδες που είδαν στα πρόσωπα των νεκρών και τα δικά τους παιδιά και εγγόνια.

Τούτων δοθέντων είναι απολύτως λογικό να διαπιστώνει η MRB (στην μέτρηση που παρουσίασε για το Open) ότι “το 55,6% δηλώνουν ότι θα τους επηρεάσει αρκετά/πολύ το δυστύχημα των Τεμπών στον τρόπο που θα επιλέξουν το κόμμα που θα ψηφήσουν στις επόμενες εκλογές”.

Με χαίνουσες τις πολιτικές πληγές της ακρίβειας και αισχροκέρδειας, της εγκληματικότητας, των ανισοτήτων, του διαλυμένου ΕΣΥ –παρά τα “μαθήματα” της πανδημίας– και άλλων πολύ σοβαρών προβλημάτων, η κυβέρνηση αλλάζει άρδην πεδίο άσκησης της πολιτικής της και καλλιεργεί πολιτικό και εκλογικό αφήγημα σχετικά με την ανάγκη εκ βάθρων αλλαγής του “βαθέως και αναχρονιστικού κράτους”. Ακούγεται βολικό, αλλά είναι λογικό.

Βολικό, επειδή διαχέει τις ευθύνες (εκτός από τις καταφανείς και ερευνώμενες από τους εφέτες ανακριτές και εισαγγελείς των σταθμαρχών και επιθεωρητών) από τις αμέλειες και παραλείψεις του υπουργού Καραμανλή, των υφυπουργών του, των διορισμένων διοικήσεων του ΟΣΕ και της ΕΡΓΟΣΕ και εν τέλει της ίδιας της κυβέρνησης ως πολιτικό σύνολο, στην διαχρονικότητα ενός ξεχαρβαλωμένου κράτους που διοικήθηκε από διαφορετικές κυβερνήσεις όλων των κομμάτων. Έτσι, στον ίδιο καμβά ευθυνών μπαίνουν ο εκσυγχρονισμός του Σημίτη, η επανίδρυση του κράτους του Καραμανλή, ο αρχικός μεταρρυθμιστικός οίστρος του Παπανδρέου, το επιτελικό κράτος του Μητσοτάκη αλλά και η τετραετία Τσίπρα.

Τα πτωχά μαθηματικά της πολιτικής συνευθύνης συμψηφίζουν τα 19 από τα 23 χρόνια- μετά το 2000 που άρχισε να σχεδιάζεται και να υλοποιείται το σύστημα τηλεδιοίκησης των σιδηροδρόμων- με τα 4 του τρίτου μνημονίου του Τσίπρα.

Είναι, όμως, και λογικό, διότι το έχει ανάγκη η κυβέρνηση για να φτάσει στις εκλογές σε ένα θολό τοπίο όπου “όλοι φταίνε”.

Δυστυχώς, όμως, όσο κι αν ο Αλέξης Τσίπρας προσπαθεί να εξηγήσει πως είναι άδικη, αβάσιμη και αστήρικτη μία τέτοια εξίσωση ευθυνών (όπως είπε στην συνέντευξή του στο Mega), σε μία κρίσιμη μερίδα του εκλογικού σώματος, και κυρίως στους νέους, διαμορφώνεται μία συμφωνία με την αντίληψη φταίει εν συνόλω και εν χορώ το πολιτικό σύστημα και ακόμα περισσότερο τα κόμματα που κυβέρνησαν.

Έτσι, το εύρημα της MRB ότι περίπου 6 στους 10 θα φτάσουν στις κάλπες με ανεξίτηλη την εικόνα της τραγωδίας και η ψήφος τους θα επηρεαστεί από αυτήν δεν οδηγεί τυφλά στην εκλογική έκφραση οργής κατά της κυβέρνησης. Στρέφεται -σε μικρότερο, βεβαίως, βαθμό- και προς “όλους”, αρκετοί, δε, θα επιλέξουν στη βάση του ποιός μπορεί να ανατρέψει και να επαναθεμελιώσει αυτό το κράτος που κόβει το νήμα της ζωής πολλών ανθρώπων, ή καταστρέφει (με άλλους τρόπους) τις ζωές άλλων.

Αυτή η αντίληψη αφορά, φυσικά, πρωτίστως την κυβέρνηση, η οποία απέτυχε οικτρά να οιοδομήσει ένα ασφαλές κράτος και περιορίστηκε μόνο στις οριακές βελτιώσεις της ψηφιακής έκδοσης πιστοποιητικών, εξουσιοδοτήσεων και διπλωμάτων οδήγησης. Το επιτελικό κράτος κατέληξε ένα ξεχαρβαλωμένο και, όπως φωνάζουν οι νέοι στις διαδηλώσεις, “δολοφονικό” κράτος.

Προκύπτει, λοιπόν, το ερώτημα “ποιός και πώς μπορεί να το αλλάξει”. Δίλημμα που θέτει η κυβέρνηση, δίλημμα στο οποίο καλείται να τοποθετηθεί και η αξιωματική αντιπολίτευση. Για τον Αλέξη Τσίπρα το ζητούμενο γίνεται ακόμα πιό κρίσιμο, καθώς –σύμφωνα με την μέτρηση της MRB– πλησιάζει σε απόσταση αναπνοής, ή και ξεπερνά τον Κυριάκο Μητσοτάκη σε κοινωνικά θέματα μεγάλους ειδικού εκλογικού βάρους (ακρίβεια, κοινωνική πρόνοια, διαφθορά, κράτος δικαίου κ.ά).

Πρέπει να απαντήσει γρήγορα εάν πράγματι μπορεί να καταπολεμήσει τις νοοτροπίες και αγκυλώσεις αυτού του αναχρονιστικού κράτους, παρότι, είναι αλήθεια, είναι δημιούργημα των πανίσχυρων μονοκομματικών κυβερνήσεων της μεταπολίτευσης.

Επ΄ αυτού οφείλει να αναδείξει γρήγορα αφήγημα και σχέδιο για την αναγέννηση του κράτους (από τις υποδομές μέχρι τις νοοτροπίες), δεν αρκεί η καταγγελία των εγκληματικών αμελειών άλλων. Και αυτό το σχέδιο χρειάζεται επιστημονική τεκμηρίωση από ειδικούς και πολιτική εκπροσώπηση από πρόσωπα που απέχουν από τις αιτίες και το πολιτικό υπόστρωμα που τις κατέστησαν διαχρονικές.

Δεν φτάνει μία “προοδευτική διακυβέρνηση”, ακόμα περισσότερο επειδή αυτή προσκαλεί (και) το ΠΑΣΟΚ που μπορεί να κρύβεται στο τεχνητό απυρόβλητο που δημιουργεί το ίδιο και εμφανίζεται ως προϊόν πολιτικής παρθενογέννεσης, είναι ωστόσο κρίκος της παλαιάς αλυσίδας αναχρονισμού. Χρειάζεται, ως εκ τούτου, επειγόντως να προβληθεί εκείνη η ομάδα που μπορεί, και πολιτικά, και τεχνοκρατικά, να εγγυηθεί κάτι τέτοιο. Πρόσωπα με βιογραφικά, νεότερα σε ηλικία, και όσο το δυνατόν περισσότερο ακομμάτιστα…