Του Γιάννη Μανιάτη*

Το πρόβλημα είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες, όπως άλλωστε και η λύση του. Η Ελλάδα χρειάζεται επειγόντως μια διευρυμένη παραγωγική βάση (αγροτικός τομέας, πρώτες ύλες, μεταποίηση, καινοτομία), η οποία βέβαια, μεταξύ άλλων προϋποθέσεων, απαιτεί πρωτίστως αδιάλειπτη και οικονομικά προσιτή ενέργεια, σημαντικό μέρος της οποίας θα παράγεται εγχώρια.

Και ενώ η χώρα μας έχει να επιδείξει διαχρονική σημαντική πρόοδο στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (το 2025 το 47% της ζήτησης ηλεκτρισμού καλύφθηκε από ΑΠΕ), καθώς ήδη από το 2014 είχε κατακτήσει την 3^η καλύτερη θέση παγκοσμίως στην κατά κεφαλήν παραγωγή από Φωτοβολταϊκά και την 7^η καλύτερη στην Ευρώπη από Αιολικά, δυστυχώς στους υδρογονάνθρακες έμεινε καθηλωμένη, εξαιτίας πολυετούς και πέρα από κάθε λογική, εχθρικής κυβερνητικής στάσης. Έτσι το 2023, η ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας από τρίτους προμηθευτές ήταν περίπου 75%, με το μ.ο. της ΕΕ-27 58%, ενώ αυτή της Δανίας, που εκτός από ΑΠΕ παράγει υδρογονάνθρακες, μόλις 40%. Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση της Κύπρου, με βεβαιωμένα κοιτάσματα φυσικού αερίου (φ.α.), που ακόμα δεν έχει εκμεταλλευτεί και μια διφορούμενη στάση.

Αν και η κατάσταση είναι αρκετά καλύτερη στις μεγάλες διεθνείς διασυνδέσεις, οι οποίες αποτελούν τον δεύτερο πυλώνα της στρατηγικής που καθιερώσαμε στις αρχές της δεκαετίας του 2010 (οι άλλες δύο ήταν η αξιοποίηση εγχώριων πηγών ενέργειας και η δραστική βελτίωση της Ενεργειακής Απόδοσης), θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι αυτές αντιμετωπίζουν δυο σοβαρές προκλήσεις.

Α. Κάποιες δεν έχουν υλοποιηθεί, μετά από πολλά χρόνια σχεδιασμών και στήριξης από την ΕΕ, όπως ο East Med, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ και Ελλάδας – Αιγύπτου, αλλά και η αντλησιοταμίευση στην Αμφιλοχία. Αξιοσημείωτο είναι ότι, με εξαίρεση την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Αιγύπτου που εντάχθηκε το 2024, όλες τις εντάξαμε στα έργα προτεραιότητας της ΕΕ, τα γνωστά PCIs, ήδη από το 2013, δίνοντάς τους έτσι πρόσβαση σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και ταχύτερες διασυνοριακές αδειοδοτικές διαδικασίες.

Β. Εκείνες που υλοποιήθηκαν (π.χ. ο Συμπιεστής, στο πλαίσιο του Κάθετου Διαδρόμου, για την αναστροφή ροής φ.α. προς το Βορρά στο Σιδηρόκαστρο έγινε PCI το 2013 και γρήγορα κατασκευάστηκε), είτε αντιμετωπίζουν μακροχρόνια διασυνοριακά ρυθμιστικά προβλήματα που περιορίζουν τη λειτουργία τους, όπως ο Κάθετος Διάδρομος, είτε και καθυστερήσεις στην αναγκαία αναβάθμιση της μεταφορικής τους ικανότητας, όπως ο ΤΑΡ και ο IGB, αλλά και οι αναγκαίες ενισχύσεις στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις με την Ιταλία και τους βόρειους γείτονές μας (για να αξιοποιήσουμε την υπερπαραγωγή ΑΠΕ και στο μέλλον τις εισαγωγές από Αίγυπτο).

Ευτυχώς, λόγω εξωγενών παραγόντων, όπως η όξυνση των διεθνών οικονομικών ανταγωνισμών, οι απανωτές γεωπολιτικές, που άμεσα μετατρέπονται σε ενεργειακές – οικονομικές κρίσεις, αλλά και η σημαντική στροφή των ΗΠΑ υπέρ των υδρογονανθράκων, η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας άλλαξε δραστικά στάση. Έτσι, από τη δήλωση του κ. Μητσοτάκη από το βήμα της 76^ης Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 2021 ότι οι «υδρογονάνθρακες είναι ένα αγαθό που χάνει την αξία του» και την αγωνιώδη έκκλησή του να σταματήσουμε «τις διαμάχες του προηγούμενου αιώνα», φτάσαμε στους κυβερνητικούς πανηγυρισμούς για την αργοπορημένη υλοποίηση εθνικών στρατηγικών του 2010-2014 (υδρογονάνθρακες, Κάθετος Διάδρομος), που βέβαια μέχρι το 2019 απολάμβαναν σημαντική διακοινοβουλευτική συναίνεση (ΠΑΣΟΚ, ΠΑΣΟΚ-ΝΔ τα χρόνια της συγκυβέρνησης, ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ μετά το 2017).

Με την ενεργοποίηση, επιτέλους, του Κάθετου Διαδρόμου η Ελλάδα θα αξιοποιήσει μια τεράστια γεωπολιτική ευκαιρία, καθώς η ενεργειακή ασφάλεια της ΝΑ Ευρώπης και η πρόσβαση αμερικανικών, κυρίως, εξαγωγών LNG στην περιοχή, θα βασίζεται σε σημαντικό βαθμό σε εμάς. Παράλληλα, η αξιοποίηση των ελληνικών υδρογονανθράκων μπορεί να μειώσει τη μεγάλη μας ενεργειακή εξάρτηση, να διευκολύνει μια ομαλότερη πράσινη μετάβαση, να βελτιώσει τον γεωπολιτικό μας ρόλο στη περιοχή και να κατοχυρώσει στη πράξη τα δικαιώματα που αναγνωρίζει το Διεθνές Δίκαιο. Τέλος, να δημιουργήσει καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας και σημαντικά έσοδα για τις Περιφέρειες και το ασφαλιστικό σύστημα, όπως ήδη έχουμε θεσμοθετήσει από το 2013 με το «Ταμείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης των Γενεών» (Ν.4162/2013).

Δυστυχώς βέβαια δεν θα επιστραφεί ποτέ το κόστος που ήδη πλήρωσαν οι Έλληνες πολίτες ή οι χαμένες ευκαιρίες για την πατρίδα μας. Εάν η κυβέρνηση είχε προχωρήσει με την παραγωγή ελληνικών υδρογονανθράκων στις αρχές της δεκαετίας μας, όπως σχεδιάζαμε το 2011, η ελληνική οικονομία θα είχε διαχειριστεί καλύτερα τις ενεργειακές κρίσεις των πολέμων, και προφανώς ήδη θα απολάμβανε, ως ασφαλής εναλλακτικός προμηθευτής, ισχυρά οικονομικά και πολιτικά οφέλη, καθώς η παγκόσμια οικονομία καταβάλει το οικονομικό κόστος εξάρτησης από τον Κόλπο (geopolitical risk premium).

Όμως, για να γίνουν πράξη όλα αυτά χρειάζεται να αξιοποιήσουμε στο έπακρο τη θετική συγκυρία (και όχι μόνο το drill baby drill των ΗΠΑ), καθώς η Ευρώπη, πέρα από την απόφαση κατάργησης του ρωσικού αερίου, αποφάσισε να συνδυάσει τους υψηλούς ρυθμούς ενεργειακής μετάβασης, με την προώθηση των άλλων δυο βασικών στόχων αειφορίας, την Ενεργειακή Ασφάλεια και Οικονομικότητα, μεταξύ άλλων δίνοντας νέα πνοή στον Κάθετο Διάδρομο και τους ελληνικούς υδρογονάνθρακες. Αυτό πρακτικά σημαίνει:

• Αξιοποίηση των πρωτοβουλιών που έχουν αναλάβει οι ΗΠΑ και η Ε. Επιτροπή για την αντιμετώπιση των τελευταίων εμποδίων λειτουργίας του Κάθετου Διαδρόμου, πριν επιλεγεί κάποια ρυθμιστικά απλούστερη, αλλά και δυστυχώς ανταγωνιστική προς εμάς επιλογή, όπως ο TurkStream.
• Κεφαλαιοποίηση της στήριξης της ΕΕ στον Διαβαλκανικό αγωγό (μέρος του Κάθετου Διαδρόμου) και στην ηλεκτρική διασύνδεση με Κύπρο, έργα που και τα δύο πρόσφατα εντάχθηκαν, με πρωτοβουλία της Ε. Επιτροπής, στις Ενεργειακές Λεωφόρους της ΕΕ.
• Αξιοποίηση πρόσφατων νομοθετικών προτάσεων της ΕΕ και ιδίως του Πακέτου για τα Δίκτυα Ενέργειας (Grids Package), αλλά και των 30 δις για έργα ενέργειας του χρηματοδοτικού εργαλείου CEF, για το οποίο είμαι Εισηγητής των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
• Επιτάχυνση της υλοποίησης του προγράμματος υδρογονανθράκων, με πρώτο βήμα την άρση όλων εκείνων των αιτιών που στο πρόσφατο παρελθόν μας καθυστέρησαν. Γιατί υπογραφές Συμβάσεων, όπως πρόσφατα με τη Chevron, είχαμε και στο παρελθόν, όμως αυτές ακολουθήθηκαν από αποχωρήσεις ενεργειακών κολοσσών, όπως οι Total και Repsol, αλλά και η δική μας HELLENiQ  ENERGY που επέστρεψε μέρος των παραχωρήσεων, όπως στον Πατραϊκό το 2023.

Πιθανές νέες καθυστερήσεις στον Κάθετο Διάδρομο, ανάλογες εκείνων του προγράμματος υδρογονανθράκων, μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρές επιπτώσεις στην υλοποίησή του. Πιθανή σταθεροποίηση των spot market τιμών LNG σε υψηλά επίπεδα, λόγω παρατεταμένης σύρραξης στο Ιράν, καθιστά δυσκολότερη τη σύναψη μακροχρόνιων συμβολαίων προμήθειας για τις χώρες της ΝΑ Ευρώπης, ενώ υπάρχουν και εναλλακτικές διαδρομές χωρίς τα ρυθμιστικά προβλήματα του Κάθετου Διαδρόμου (τουρκικά LNG Terminals και  TurkStream).

Τέλος, είναι απαραίτητο όλες οι διαθέσιμες εναλλακτικές επιλογές να εξετάζονται με ιδιαίτερη προσοχή υπό το πρίσμα της οικονομικότητας. Η μαζική ανάπτυξη των ΑΠΕ, σε συνδυασμό με τις διορθωτικές κινήσεις στην αγορά ενέργειας, που επιδιώκουμε σε επίπεδο ΕΕ, δημιουργούν προσδοκία για σταδιακή μείωση των τιμών ηλεκτρισμού στη χώρα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δημιουργείται προβληματισμός ως προς το πώς οι ακριβές νέες επενδύσεις στην πυρηνική ενέργεια θα μπορούσαν να είναι πραγματικά αποδοτικές για τους επενδυτές. Η οικονομική και πολιτική λογική επιβάλλει να αποφεύγεται κάθε μορφή ενίσχυσης μέσω δημόσιων πόρων προς μία τεχνολογία που είναι καινούρια και αμφιλεγόμενη για την Ελλάδα, όπως τα πυρηνικά. Παράλληλα, θα ήταν εξίσου προβληματική μια κυβερνητική ανοχή σε διατήρηση υψηλών τιμών, καθώς κάτι τέτοιο θα εξυπηρετεί τη βιωσιμότητα των πυρηνικών επενδύσεων, αλλά ταυτόχρονα θα ναρκοθετεί την ανταγωνιστικότητα και θα εγκλωβίζει τους πολίτες και τις ενεργοβόρες βιομηχανίες σε ένα καθεστώς εξάρτησης από τις εκάστοτε κυβερνητικές πολιτικές, με πρόσκαιρα επιδόματα και επιδοτήσεις.

*Καθ. Γιάννης Μανιάτης, Ευρωβουλευτής, Αντιπρόεδρος Σοσιαλιστών Δημοκρατών (S&D), πρ. Υπουργός

Toυ Αλέξη Χαρίτση, βουλευτή Μεσσηνίας της Νέας Αριστεράς

Η ελληνική ενεργειακή πολιτική τα τελευταία χρόνια χαρακτηρίζεται από μια εντυπωσιακή αστάθεια: για το ενεργειακό μείγμα που επιδιώκει η χώρα, για τους στόχους της επόμενης δεκαετίας, για τα εργαλεία υλοποίησής τους. Η ενεργειακή πολιτική μοιάζει να μεταβάλλεται κάθε φορά που αλλάζουν οι διεθνείς ισορροπίες και τα συμφέροντα που ασκούν πίεση. Από τη, χωρίς σχέδιο και κοινωνικό πρόσημο, απολιγνιτοποίηση περάσαμε στην μονομερή πριμοδότηση του φυσικού αερίου, και από τη δογματική επιβεβαίωση των επιδιώξεων του λόμπι ορυκτών καυσίμων – που αμφισβητεί ευθέως την κλιματική κρίση – στην πρόθεση για νέα εξάρτηση από την πυρηνική ενέργεια.

Αυτή η διαρκής μετατόπιση δεν συνιστά στρατηγική αλλά μια πολιτική προσαρμογής «όπου φυσάει ο άνεμος» των διεθνών συσχετισμών.

Η επαγγελία των ανεύρετων υδρογονανθράκων

Οι εξορύξεις υδρογονανθράκων επανήλθαν, μετά την επανεκλογή Τραμπ και το περίφημο «Drill, baby, drill», ως «εθνικό ενεργειακό στοίχημα». Στην ουσία πρόκειται για μια επιλογή που δεν στηρίζεται τόσο σε ενεργειακά δεδομένα όσο σε μια τριπλή πολιτική αφήγηση: γεωπολιτική, οικονομική και ιδεολογική.

Γεωπολιτικά,  οι εξορύξεις παρουσιάζονται ως εργαλείο ενίσχυσης της ελληνικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Στην πραγματικότητα, η κυβέρνηση ελπίζει ότι το ενδιαφέρον μιας αμερικανικής πετρελαϊκής πολυεθνικής θα λειτουργήσει ως έμμεση εγγύηση για τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα και την ΑΟΖ, η οποία αμφισβητείται ευθέως από το τουρκολιβυκό σύμφωνο. Ξένα επιχειρηματικά συμφέροντα ως υποκατάστατο εξωτερικής πολιτικής ή ως εγγύηση γεωπολιτικής ασφάλειας.

Οικονομικά, η υπόσχεση μεγάλων εσόδων για τη χώρα παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη. Ακόμη και αν βρεθούν οικονομικά αξιοποιήσιμα κοιτάσματα, τα δημόσια έσοδα καθορίζονται από το μέγεθος των κοιτασμάτων, το κόστος εξόρυξης και κυρίως τις διεθνείς τιμές ενέργειας. Δηλαδή, τα μισθώματα και οι φόροι εξαρτώνται από τη δηλούμενη κερδοφορία. Το οικονομικό όφελος είναι ασαφές, ενώ το περιβαλλοντικό ρίσκο παραμένει δημόσιο.

Η εμπειρία των τελευταίων ετών είναι ενδεικτική. Μεγάλοι διεθνείς ενεργειακοί όμιλοι – «στρατηγικοί επενδυτές» εγκατέλειψαν ελληνικά θαλάσσια οικόπεδα πριν καν ξεκινήσει ερευνητική δραστηριότητα. TotalEnergies και Repsol αποχώρησαν (2020-2022), διαψεύδοντας την αφήγηση ότι η Ελλάδα βρίσκεται στο κατώφλι μιας μεγάλης ενεργειακής ανακάλυψης.

Ενεργειακά, οι εξορύξεις δεν αποτελούν λύση για την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας. Ακόμη και αν υπάρξουν κοιτάσματα, η Ελλάδα δεν αποκτά προνομιακή πρόσβαση σε φθηνή ενέργεια αφού οι τιμές για τους καταναλωτές δεν καθορίζονται από την εθνικότητα του κοιτάσματος αλλά από τις διεθνείς ενεργειακές αγορές. Η Ελλάδα ήδη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στις διεθνείς αυξήσεις τιμών. Οι εξορύξεις δεν μειώνουν αυτή την εξάρτηση — την επεκτείνουν.

Στην ουσία, η χώρα μένει καθηλωμένη σε ένα ενεργειακό μοντέλο, εξαρτημένο από διεθνείς κρίσεις και γεωπολιτικές εντάσεις, ασύμβατο με τις δεσμεύσεις για το κλίμα. Η αναβάθμιση των εξορύξεων σε «εθνικό στοίχημα» συνδέεται λιγότερο με μια ρεαλιστική ενεργειακή στρατηγική και περισσότερο με τη μετατόπιση του διεθνούς πολιτικού κλίματος και την ενίσχυση της επιρροής των λόμπι των ορυκτών καυσίμων, που στόχο έχουν την καθυστέρηση της ενεργειακής μετάβασης ώστε η εξάρτηση από το φυσικό αέριο να καταστεί αναπόφευκτη για τις επόμενες δεκαετίες.

Ο μύθος του «ενεργειακού κόμβου»

Ο διακηρυγμένος περιορισμός της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο δεν ταυτίστηκε με τον στόχο της ενεργειακής αυτονομίας, αλλά με την υποκατάσταση της εξάρτησης από αμερικανικό LNG. Η κυβέρνηση της ΝΔ είδε έναν νέο ρόλο για τη χώρα: να γίνει πύλη αμερικανικής διείσδυσης στις αγορές της Ανατολικής Ευρώπης.

Ο λεγόμενος «Κάθετος Διάδρομος», που υποτίθεται ότι θα αναβάθμιζε τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας, δεν συγκέντρωσε εμπορικό ενδιαφέρον, γεγονός που δείχνει τα πραγματικά του όρια. Ακόμα όμως και αν υπήρχε ενδιαφέρον, «ενεργειακός κόμβος» σ’ αυτή την περίπτωση δεν θα σήμαινε ενεργειακή ισχύ αλλά διαμετακόμιση. Η Ελλάδα στοχεύει ουσιαστικά να λειτουργεί ως πέρασμα μεταφοράς φυσικού αερίου, ως μεταπράτης ενέργειας δηλαδή· ένας ενδιάμεσος κρίκος στις διεθνείς ενεργειακές ροές, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο στην παραγωγή, στις τιμές ή στην ενεργειακή της ασφάλεια.

Η κυβέρνηση αναζητώντας μάταια γεωπολιτική ορατότητα, μετατοπίζει την ενεργειακή πολιτική από το βασικό ζητούμενο: φθηνή, ασφαλή και σταθερή καθαρή ενέργεια για τη χώρα.

Η ξαφνική «επιστροφή» της πυρηνικής ενέργειας

Ξαφνικά η πυρηνική ενέργεια, μια επικίνδυνα αμφίβολη επιλογή, επανεμφανίζεται στο προσκήνιο με ένα επιχείρημα παραπλανητικό.

Ο πρωθυπουργός μιλάει για «συμπληρωματική» πηγή στα κενά του ενεργειακού συστήματος, όταν οι ανανεώσιμες πηγές δεν επαρκούν.  Οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες δεν συνιστούν κατ’ αρχάς ώριμη τεχνολογία.  Ακόμη κι αν ήταν, όμως, χρειάζονται τουλάχιστον μία δεκαετία για να σχεδιαστούν, να αδειοδοτηθούν και να κατασκευαστούν. Μια τεχνολογία μη διαθέσιμη πριν το 2035, δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως λύση για την ενεργειακή μετάβαση που εξελίσσεται σήμερα.

Επιπρόσθετα, η πυρηνική ενέργεια δεν μειώνει την ενεργειακή εξάρτηση μιας χώρας· απλώς τη μεταφέρει. Απαιτεί εξειδικευμένη τεχνολογία που ελέγχεται από περιορισμένο αριθμό κρατών και βιομηχανιών, πυρηνικά καύσιμα που εξορύσσονται σε λίγες περιοχές του κόσμου και μακροχρόνιες συμβάσεις τεχνολογικής και βιομηχανικής εξάρτησης από χώρες όπως η Γαλλία, που επιδιώκουν να δημιουργήσουν νέες αγορές για τις τεχνολογίες τους.

Γιατί, λοιπόν, μια χώρα με ένα από τα υψηλότερα επίπεδα ηλιακού και αιολικού δυναμικού στην Ευρώπη συζητά την εισαγωγή μιας από τις πιο ακριβές και τεχνολογικά εξαρτημένες μορφές ενέργειας; Η απάντηση βρίσκεται στην απουσία  ενεργειακής στρατηγικής.

Τα πραγματικά προβλήματα της ενεργειακής μετάβασης

Η μεταβλητότητα των ΑΠΕ είναι πλέον διαχειρίσιμη με έξυπνα δίκτυα, αποθήκευση ενέργειας και ψηφιακά εργαλεία. Τα πραγματικά εμπόδια της ενεργειακής μετάβασης στην Ελλάδα δεν είναι τεχνολογικά, αλλά αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών:

Απαρχαιωμένο δίκτυο. Η αναβάθμιση του δικτύου δεν έγινε ποτέ επενδυτική προτεραιότητα (πχ. στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάκαμψης) ενώ η υπογειοποίηση προχωρά με πολύ αργούς ρυθμούς, με  αποτέλεσμα σημαντικές ποσότητες καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας να χάνονται επειδή το δίκτυο δεν μπορεί να τις απορροφήσει ή να τις μεταφέρει εκεί όπου υπάρχει ζήτηση.

Χαμηλή έμφαση στην αποθήκευση. Η φθηνή ενέργεια που παράγεται σε περιόδους υψηλής παραγωγής δεν μπορεί να αξιοποιείται αργότερα, διατηρώντας την εξάρτηση από μονάδες φυσικού αερίου.

Απουσία σύγχρονου χωροταξικού πλαισίου για τις ΑΠΕ ώστε η ανάπτυξη έργων να μην είναι αποσπασματική, περιβαλλοντικά κακοποιητική και σε συγκρούσεις με τοπικές κοινωνίες. Η περιφέρεια πληρώνει με κατεστραμμένο τοπίο και ενεργειακή φτώχεια, ενώ τα κέρδη συγκεντρώνονται αλλού.

Η ενεργειακή παραγωγή είναι πρωτίστως ζήτημα εξουσίας: ποιος παράγει την ενέργεια και ποιος ελέγχει τα οφέλη της.

Στην εποχή της ενεργειακής πολιτειότητας (energy citizenship), που oι πολίτες δεν είναι απλώς καταναλωτές αλλά συμμετέχουν στην παραγωγή,  στην Ελλάδα η πρόσβαση των ενεργειακών κοινοτήτων στο δίκτυο και στην αγορά παραμένει περιορισμένη. Η χωρητικότητα των δικτύων δεσμεύεται από πέντε μεγάλους ενεργειακούς ομίλους. Γι’ αυτό η ενεργειακή μετάβαση παραμένει διαδικασία συγκέντρωσης ισχύος αντί για διαδικασία εκδημοκρατισμού και αποκέντρωσης της παραγωγής προς το συμφέρον της κοινωνίας.

Από τις ενεργειακές φαντασιώσεις στην ενεργειακή στρατηγική

Η στιγμή δεν είναι ουδέτερη. Βρισκόμαστε μπροστά σε επιλογές ζωτικής σημασίας για τη χώρα, τόσο στην ενέργεια όσο και στη γεωπολιτική. Και η κυβέρνηση φαίνεται να επιλέγει το πιο επικίνδυνο μονοπάτι: ενεργειακή εξάρτηση και γεωπολιτική υποτέλεια.

Καμία από αυτές τις επιλογές δεν απαντά στο βασικό πρόβλημα της χώρας, την ανάγκη για φθηνή, σταθερή και ασφαλή  καθαρή ενέργεια. Η πραγματική ενεργειακή στρατηγική, η ενεργειακή ασφάλεια και μια πραγματικά βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση βρίσκονται αλλού: στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στα σύγχρονα δίκτυα, στην αποθήκευση ενέργειας και στην ενεργειακή δημοκρατία.

Της Γαρυφαλλιάς (Φαίης) Σελίμη*

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ιδιαίτερα φιλόδοξους στόχους για την ενεργειακή μετάβαση, με κεντρικό ορίζοντα την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050. Η πορεία προς αυτόν το στόχο απαιτεί βαθιές μεταβολές στον τρόπο με τον οποίο παράγεται και καταναλώνεται η ενέργεια. Ως αποτέλεσμα, κάθε νέο ενεργειακό έργο, είτε πρόκειται για υποδομές φυσικού αερίου είτε για εγκαταστάσεις ανανεώσιμων πηγών είτε για αγωγούς μεταφοράς ενέργειας ή αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα, αξιολογείται πλέον και με βάση τη συμβολή του στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα αναδεικνύεται τα τελευταία χρόνια σε σημαντικό ενεργειακό κόμβο στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ανάπτυξη κρίσιμων ενεργειακών υποδομών ενισχύει τόσο την ενεργειακή ασφάλεια της περιοχής όσο και τον γεωπολιτικό ρόλο της χώρας αλλά και το ρόλο της ως εν εξελίξει πράσινου ενεργειακού κόμβου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι νέες υποδομές υγροποιημένου φυσικού αερίου, όπως ο πλωτός σταθμός επαναεριοποίησης FSRU στην Αλεξανδρούπολη, καθώς και ο διασυνδετήριος αγωγός φυσικού αερίου Ελλάδας-Βουλγαρίας (IGB) – και η επέκτασή του – που θα χρησιμοποιηθούν για τη μεταφορά LNG/CNG από τις ΗΠΑ στο πλαίσιο κάθετου ενεργειακού άξονα που θα εξυπηρετεί και την Ουκρανία και που συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας ενέργειας για την ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. 

Παράλληλα, προχωρούν μεγάλα έργα ενεργειακών διασυνδέσεων και αποθήκευσης ενέργειας, που ενισχύουν τη συνεργασία μεταξύ χωρών της Ανατολικής Μεσογείου. Το έργο GREGY, που προβλέπει τη μεταφορά πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας από την Αίγυπτο προς την Ελλάδα και την Ευρώπη, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας γενιάς ενεργειακών υποδομών που συνδέουν την ενεργειακή ασφάλεια με την κλιματική μετάβαση. Αντίστοιχα, ιδιαίτερη γεωστρατηγική σημασία έχει και η σχεδιαζόμενη ηλεκτρική διασύνδεση Ισραήλ-Κύπρου-Ελλάδας (Great Sea Interconnector), η οποία θα δημιουργήσει έναν νέο ενεργειακό διάδρομο ηλεκτρικής ενέργειας – πράσινης σε μεγάλο βαθμό – στην Ανατολική Μεσόγειο, ενισχύοντας τη σταθερότητα και την ενεργειακή συνεργασία στην περιοχή.

Ωστόσο, η γεωπολιτική σημασία των ενεργειακών έργων συνδέεται πλέον άμεσα με την κλιματική τους διάσταση. Το φυσικό αέριο, θεωρείται  «καύσιμο μετάβασης», καθώς η χρήση του παράγει χαμηλότερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα σε σύγκριση με τον άνθρακα ή τον λιγνίτη. Για το λόγο αυτόν, πολλές ευρωπαϊκές χώρες το αξιοποίησαν ως ενδιάμεση λύση κατά τη διαδικασία απεξάρτησης από πιο ρυπογόνα καύσιμα.

Ωστόσο, το φυσικό αέριο παραμένει ορυκτό καύσιμο και η μακροχρόνια εξάρτηση από αυτό μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες λόγω εκπομπών μεθανίου κατά την εξόρυξη και τη μεταφορά του, που μειώνουν σημαντικά τα περιβαλλοντικά πλεονεκτήματα που έχει το καύσιμο αυτό. Συνεπώς, η ανάπτυξη νέων υποδομών φυσικού αερίου θα πρέπει να εντάσσεται σε μια στρατηγική που δεν θα υπονομεύει την πορεία προς την απανθρακοποίηση των ενεργειακών συστημάτων. Το ίδιο ισχύει και για τα σημαντικά έργα έρευνας και εξόρυξης υδρογονανθράκων στις θαλάσσιες ζώνες της χώρας, που στο πλαίσιο της νέας υπό διαμόρφωση τάξης πραγμάτων δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην ενεργειακή αυτάρκεια σε σχέση με το περιβαλλοντικό και ενεργειακό τους αποτύπωμα. Ωστόσο,  είναι σημαντικό και τα έργα αυτά να γίνουν με τις καλύτερες διαθέσιμες τεχνολογίες που θα μειώσουν το περιβαλλοντικό και κλιματικό τους αποτύπωμα και θα τα καταστήσουν ανθεκτικά στην κλιματική κρίση. 

Σε κάθε πάντως περίπτωση, προτεραιότητα θα πρέπει να δίνεται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, που αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία και που η συμμετοχή τους στο ενεργειακό μείγμα της χώρας αυξάνεται συνεχώς, ακόμη και με υπεράκτια έργα ή έργα σε βραχονησίδες που τις θωρακίζουν και γεωπολιτικά. Παράλληλα, η αξιοποίηση των ΑΠΕ μειώνει την εξάρτηση από εισαγόμενους ενεργειακούς πόρους και ενισχύει την ενεργειακή αυτονομία της Χώρας. 

Η Ελλάδα διαθέτει ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες για την περαιτέρω ανάπτυξη ΑΠΕ, κυρίως λόγω του υψηλού ηλιακού και αιολικού δυναμικού της και της δυνατότητας παραγωγής πράσινου υδρογόνου. Σημαντική είναι επίσης και η αξιοποίηση της βιομάζας της Χώρας και η προώθηση της παραγωγής εναλλακτικών καυσίμων για τη ναυτιλία και την αεροπλοΐα.

Η αξιοποίηση όλων αυτών των πόρων μπορεί να μετατρέψει τη χώρα σε σημαντικό παραγωγό και εξαγωγέα πράσινης ενέργειας στην ευρύτερη περιοχή. Οι νέες ηλεκτρικές διασυνδέσεις με τα Βαλκάνια, την Κεντρική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο δημιουργούν προοπτικές για τη μεταφορά καθαρής ενέργειας πέρα από τα εθνικά σύνορα. Σημαντική στο πλαίσιο αυτό είναι και η αναβάθμιση και επέκταση του δικτύου καθώς και οι υποδομές αποθήκευσης ενέργειας που πρέπει κατά προτεραιότητα να δρομολογηθούν.

Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν και οι τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage – CCS), οι οποίες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη μείωση των εκπομπών σε τομείς όπου η πλήρης απανθρακοποίηση είναι πιο δύσκολη, όπως η βαριά βιομηχανία. Στην Ελλάδα, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα στον Πρίνο. Το έργο αυτό φιλοδοξεί να αποτελέσει την πρώτη μεγάλη υποδομή αποθήκευσης CO₂ στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, αξιοποιώντας τα εξαντλημένα κοιτάσματα φυσικού αερίου της περιοχής. Η υλοποίησή του αναμένεται να συμβάλει σημαντικά στη μείωση των βιομηχανικών εκπομπών και ταυτόχρονα τοποθετεί την Ελλάδα ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες που επενδύουν σε καινοτόμες τεχνολογίες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Στο νέο ενεργειακό περιβάλλον που διαμορφώνεται διεθνώς, η αξιολόγηση των ενεργειακών έργων δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε οικονομικά ή γεωπολιτικά κριτήρια. Το κλιματικό αποτύπωμα των επενδύσεων καθώς και η κλιματική τους ανθεκτικότητα αποτελούν πλέον βασικό δείκτη βιωσιμότητας και στρατηγικής ορθότητας. Με άλλα λόγια, η ενεργειακή ισχύς μιας χώρας δεν θα μετριέται μόνο από την πρόσβασή της σε ενεργειακούς πόρους, αλλά και από την ικανότητά της να παράγει ενέργεια με τρόπο συμβατό με τους στόχους της κλιματικής μετάβασης μέσω έργων που είναι ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή, προϋπόθεση για τη χρηματοδότησή τους σύμφωνα με τον Κανονισμό της ΕΕ για την Ταξινομία (EU Taxonomy).

Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, οι χώρες που θα καταφέρουν να συνδυάσουν την ενεργειακή ασφάλεια με τη μείωση των εκπομπών και την κλιματική ανθεκτικότητα θα αποκτήσουν σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Για την Ελλάδα, η πρόκληση αλλά και η ευκαιρία είναι σαφής: να αξιοποιήσει περαιτέρω τη γεωγραφική της θέση και το ενεργειακό της δυναμικό ώστε να εμπεδώσει το ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος, αλλά και κόμβος πράσινης ενέργειας στην ευρύτερη περιοχή.

*Αναπληρώτρια Διευθύντρια του Ινστιτούτου Κυκλικής Οικονομίας, Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλίματος του EPLO

Εκπρόσωπος του EPLO στην Σύμβαση Espoo και το πρωτόκολλο SEA της UNECE και στη UNEP-MAP/Barcelona Convention

Expert του Euro-Mediterranean Economist Association (EMEA)

Co-Founder του Circular Gaia Symbosium

Toυ Γρηγόρη Στεργιούλη*

Στον δημόσιο διάλογο κυριαρχούσε έως χθες η συζήτηση για την ηλεκτρική ενέργεια και τις ανανεώσιμες πηγές. Η πραγματική εικόνα όμως είναι πιο σύνθετη. Σε όλες τις χώρες (και στην Ελλάδα) η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας (περίπου 30%). Το μεγαλύτερο ποσοστό εξακολουθεί να αφορά καύσιμα για μεταφορές, θέρμανση και βιομηχανική χρήση (περίπου 70%).

Η χώρα μας διαθέτει περίπου 6,7 εκατομμύρια οχήματα με μέσο όρο ηλικίας άνω των 17 ετών. Η κατανάλωση πετρελαιοειδών κυμαίνεται ετησίως γύρω στους 7 εκατομμύρια τόνους. Ταυτόχρονα αυξάνεται συνεχώς η ζήτηση για αεροπορικά και ναυτιλιακά καύσιμα. Επομένως η ενεργειακή μετάβαση, δεν μπορεί να γίνει από τη μια στιγμή στην άλλη. Τα ορυκτά καύσιμα είναι ρεαλιστικά αποδεκτό ότι θα συνεχίσουν να αποτελούν για αρκετές δεκαετίες σημαντικό τμήμα του ενεργειακού μίγματος.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, μελέτες μεγάλων ενεργειακών οργανισμών και εταιρειών καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η παγκόσμια κατανάλωση πετρελαίου θα συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι περίπου το 2035. Στη συνέχεια θα σταθεροποιηθεί και σταδιακά θα μειωθεί. Οι ανάγκες της βιομηχανίας, των πετροχημικών προϊόντων, των αεροπορικών και θαλάσσιων μεταφορών καθιστούν δύσκολη μια γρήγορη απεξάρτηση από τους υδρογονάνθρακες.

Σε αυτό το μεταβατικό ενεργειακό περιβάλλον το φυσικό αέριο θεωρείται από πολλούς το βασικό «καύσιμο γέφυρα». Οι τεχνολογίες υδρογόνου βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και παραμένουν ακριβές, ενώ οι μικροί πυρηνικοί αντιδραστήρες δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί σε βιομηχανική κλίμακα. Το φυσικό αέριο, παρά τις αντιρρήσεις που διατυπώνονται από ορισμένες πλευρές, εξακολουθεί να θεωρείται ένα καύσιμο με χαμηλότερο αποτύπωμα άνθρακα σε σχέση με το πετρέλαιο και τον λιγνίτη και επομένως λειτουργεί ως μεταβατική λύση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια και η συζήτηση για τον γεωπολιτικό ρόλο της Ελλάδας στην ενεργειακή αρχιτεκτονική της περιοχής. Η χώρα διαθέτει πλέον ένα σύνολο ενεργειακών υποδομών που πριν από δύο δεκαετίες δεν υπήρχαν. Ο αγωγός TAP μεταφέρει φυσικό αέριο από την Κασπία προς την Ευρώπη, ο αγωγός IGB συνδέει την Ελλάδα με τη Βουλγαρία, ενώ το ελληνικό σύστημα είναι συνδεδεμένο και με το τουρκικό δίκτυο φυσικού αερίου.

Παράλληλα λειτουργεί ο τερματικός σταθμός υγροποιημένου φυσικού αερίου στη Ρεβυθούσα και πρόσφατα προστέθηκε ο πλωτός σταθμός LNG στην Αλεξανδρούπολη, ο οποίος ενισχύει τη δυνατότητα εισαγωγής και επαναεριοποίησης φυσικού αερίου για την τροφοδοσία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Οι υποδομές αυτές δημιούργησαν την εικόνα ότι η Ελλάδα μετατρέπεται σε σημαντικό «ενεργειακό κόμβο» για την περιοχή. Ωστόσο, η έννοια του ενεργειακού κόμβου συχνά χρησιμοποιείται με τρόπο περισσότερο πολιτικό παρά οικονομικό ή γεωπολιτικό. Στην πραγματικότητα, η γεωπολιτική ισχύς στον τομέα της ενέργειας ανήκει κυρίως στις χώρες που διαθέτουν τους παραγωγικούς πόρους και λιγότερο στις χώρες που φιλοξενούν αγωγούς μεταφοράς.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο λεγόμενος «κάθετος διάδρομος» φυσικού αερίου (Vertical Gas Corridor). Πρόκειται για ένα σχέδιο που προβλέπει τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Ελλάδα την Βουλγαρία,  την Ρουμανία, την Ουγγαρία και την Κεντρική Ευρώπη. Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας εναλλακτικός ενεργειακός άξονας για την περιοχή μετά τη δραστική μείωση των ρωσικών προμηθειών φυσικού αερίου.

Η υλοποίηση αυτού του σχεδίου όμως δεν είναι απλή. Απαιτούνται σημαντικές επενδύσεις σε νέους συμπιεστές, διακλαδώσεις αγωγών και υποδομές αποθήκευσης. Το κόστος αυτών των έργων είναι υψηλό και η οικονομική απόδοση δεν είναι πάντα σαφής. Τα τέλη διέλευσης των αγωγών είναι συνήθως σχετικά περιορισμένα και δύσκολα μπορούν από μόνα τους να δικαιολογήσουν μεγάλες επενδύσεις.

Για τον λόγο αυτό πολλές από αυτές τις επενδύσεις προωθούνται μέσω σχημάτων συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα ή με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η στρατηγική σημασία τους σχετίζεται κυρίως με την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης και λιγότερο με τα άμεσα οικονομικά οφέλη για τις χώρες διέλευσης.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και ο πυρήνας της γεωπολιτικής συζήτησης. Η Ελλάδα πράγματι βελτιώνει τη θέση της στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα μέσω αυτών των υποδομών. Ωστόσο, η πραγματική γεωπολιτική ισχύς στον τομέα της ενέργειας εξακολουθεί να βρίσκεται στις χώρες που παράγουν υδρογονάνθρακες…

Στην Ανατολική Μεσόγειο αυτό είναι ήδη ορατό. Η ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων φυσικού αερίου τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια σε Ισραήλ, Αίγυπτο και Κύπρο έχει μεταβάλει σημαντικά τον ενεργειακό χάρτη της περιοχής. Τα κοιτάσματα Λεβιάθαν και Ταμάρ στο Ισραήλ, το γιγαντιαίο κοίτασμα Ζορ στην Αίγυπτο και τα κυπριακά πεδία φυσικού αερίου έχουν δημιουργήσει μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.

Η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εξελίσσεται σταδιακά σε έναν νέο ενεργειακό χώρο με σημαντικές δυνατότητες εξαγωγών προς την Ευρώπη. Η Ελλάδα, λόγω γεωγραφικής θέσης, μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη νέα ενεργειακή γεωγραφία. Όμως ο ρόλος αυτός θα είναι περιορισμένος εάν η χώρα παραμείνει αποκλειστικά χώρα μεταφοράς ενέργειας.

Η πραγματική γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας θα μπορούσε να προκύψει μόνο εάν η χώρα καταφέρει να αξιοποιήσει και δικούς της ενεργειακούς πόρους. Οι έρευνες υδρογονανθράκων που ξεκίνησαν τα προηγούμενα χρόνια σε θαλάσσιες περιοχές δυτικά και νοτιοδυτικά της Κρήτης, καθώς και στο Ιόνιο, έχουν ακριβώς αυτή τη σημασία.

Οι συμφωνίες που υπογράφηκαν το 2018 με μεγάλες διεθνείς εταιρείες, όπως η ExxonMobil, η Total και άλλοι ενεργειακοί όμιλοι δημιούργησαν τότε μεγάλες προσδοκίες. Παρ’ όλα αυτά, η πρόοδος των ερευνών υπήρξε αργή και συχνά συνοδεύτηκε από πολιτικές επιφυλάξεις ή καθυστερήσεις στη διαδικασία αδειοδότησης.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι χώρες που αποκτούν ουσιαστική γεωπολιτική επιρροή στον ενεργειακό τομέα είναι εκείνες που διαθέτουν παραγωγή υδρογονανθράκων. Η Νορβηγία στην Ευρώπη, το Κατάρ στη Μέση Ανατολή ή ακόμη και το Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Αντίθετα, οι χώρες που περιορίζονται μόνο στον ρόλο του διαμετακομιστικού κόμβου απολαμβάνουν μικρότερα γεωπολιτικά οφέλη. Οι αγωγοί μπορούν να αλλάξουν διαδρομή, οι αγορές μπορούν να μεταβληθούν και οι τεχνολογίες μπορούν να εξελιχθούν.

Για την Ελλάδα επομένως το πραγματικό στρατηγικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι αγωγοί θα περνούν από το έδαφός της, αλλά εάν θα μπορέσει να συμμετάσχει ενεργά στην παραγωγή ενέργειας της Ανατολικής Μεσογείου.

Η γεωπολιτική της ενέργειας δεν καθορίζεται τελικά από τους σωλήνες που μεταφέρουν το φυσικό αέριο αλλά από το ποιος ελέγχει τα κοιτάσματα από τα οποία αυτό προέρχεται. Και σε αυτή τη συζήτηση η Ελλάδα βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδρομής.

Τέλος, μια σκέψη-πρόταση: Μήπως πρέπει η Ελλάδα να ακολουθήσει το παράδειγμα άλλων χωρών (Ουγγαρία, Σλοβακία κλπ) και να ζητήσει εξαίρεση από το εμπάργκο στα ρωσικά ενεργειακά προϊόντα; Μήπως το ίδιο πρέπει να κάνει ολόκληρη η Ευρωπαϊκή Ένωση;

*Πρώην Διευθύνων Σύμβουλος Ελληνικών Πετρελαίων

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ έζησε δέκα ζωές σε μία. Μορφώθηκε, δίδαξε, διοίκησε, ερεύνησε, δημοσίευσε, δημιούργησε, ερωτεύθηκε, έγινε μητέρα, συνδιαλέχθηκε με προσωπικότητες όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Φρανσουά Μιτεράν και ο Μάνος Χατζιδάκις, και παράλληλα συνδέθηκε με σημαντικούς διανοητές και καλλιτέχνες σε Ελλάδα και Γαλλία. Η ζωή της εξελίχθηκε παράλληλα με κομβικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας, από την Κατοχή και τον Διχασμό μέχρι τη μεταπολίτευση.

Για την Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ η πιο ανήθικη πράξη ήταν η έλλειψη αυτογνωσίας. Σε κάθε ευκαιρία το επαναλάμβανε, τονίζοντας με πόσο κόπο η ίδια έκανε πυξίδα της το «γνώθι σαυτόν». Καθοριστικούς παράγοντες στον σχηματισμό της προσωπικότητας θεωρούσε τα οδυνηρά βιώματα της Κατοχής και τη συμμετοχή της στην Αντίσταση μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ, με καθοδηγητή τον Χρήστο Πασαλάρη. Απεχθανόταν τις ταμπέλες και τις κατηγοριοποιήσεις: «Είμαι αριστερή, γιατί όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά και δεξιά, γιατί από εκεί όλα θα φτιάξουν».

Η ίδια είχε και ένα έντονο πάθος για την ιστορία της Μακεδονίας και τη μυστηριώδη τύχη του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πίστευε με σιγουριά ότι ο ασύλητος τάφος στη Βεργίνα δεν ανήκε στον Φίλιππο Β’, αλλά στον ίδιο τον Μέγα Αλέξανδρο. «Έπρεπε να γίνω 100 χρόνων για να είμαι σίγουρη για ένα πράγμα: ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είναι στη Βεργίνα», είχε δηλώσει σε συνέντευξή της.

Αναλύοντας ευρήματα όπως το ελεφαντοστέινο ομοίωμα, τη ζωφόρο, το ύψος του νεκρού και ορυκτά από την Αίγυπτο, επέμενε ότι οι Μακεδόνες επιθυμούσαν όλοι να ταφούν στην πατρίδα τους και ότι η σωρός του Αλεξάνδρου επιστρέφοντας από τη Μέμφιδα κατέληξε στον τόπο καταγωγής του.

Γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1926 στον Βύρωνα, σε φτωχικό σπίτι χωρίς θέρμανση, με έξι παιδιά να μοιράζονται το ίδιο δωμάτιο. Από μικρή έμαθε να γράφει και να διαβάζει ακούγοντας τα αδέλφια της και ζήλευε το πολύχρωμο μολύβι των γειτόνων, συλλέγοντας αργότερα πάνω από 600 μολύβια και αμέτρητα βιβλία. Το 1945 μπήκε 13η στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, άριστη φοιτήτρια, ανήσυχο πνεύμα, συνδιαλεγόταν με συμφοιτητές και φίλους, περνώντας τις ώρες με παιχνίδια σκάκι και επισκέψεις στο Ηρώδειο.

Το 1953 μετακόμισε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές στην École des Hautes Études, αφοσιώθηκε στην έρευνα και γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, με τον οποίο παντρεύτηκε το 1958 και απέκτησαν τη Μαρί-Ελέν. Το 1967 έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη και το 1976 πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του Πανεπιστημίου. Στη διοικητική της πορεία ακολουθούσε πάντα την αρχή «το πρόσωπο σπαθί», εμπνέοντας φοιτητές και συνεργάτες.

Η Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ συνδέθηκε με προσωπικότητες της πολιτικής και των τεχνών: ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τη θεωρούσε άνθρωπο εμπιστοσύνης, ενώ με τον Φρανσουά Μιτεράν διατηρούσε ζωντανή επικοινωνία με έντονο χιούμορ. Στη μουσική σκηνή, η φιλία της με τον Μάνο Χατζιδάκι υπήρξε βαθιά και προσωπική, γεμάτη σεβασμό και θαυμασμό, με αποκαλύψεις για συναισθήματα που ήρθαν στην επιφάνεια δεκαετίες αργότερα.

Παράλληλα με την ακαδημαϊκή της δραστηριότητα, υπηρέτησε την ελληνικότητα και την ελεύθερη σκέψη, επισημαίνοντας ότι η Ιστορία δεν διδάσκει μόνο μία λύση, αλλά φωτίζει παρόμοιες καταστάσεις στο παρελθόν. Η ίδια πίστευε ότι η λέξη «αδύνατον» έπρεπε να εξαλειφθεί από το λεξιλόγιο των νέων, καθώς η επιμονή και η τόλμη φέρνουν το αποτέλεσμα: «Όλα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα».

Αν και πολυβραβευμένη και διεθνώς αναγνωρισμένη, η ζωή της ήταν ταυτόχρονα καθημερινή, με οικογενειακές στιγμές, συνταγές από τη μητέρα και τη γιαγιά της και προσωπικές συνήθειες που έκαναν τον χώρο της ζωντανό και οικείο. Μέσα από το έργο και τη στάση της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ άφησε παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές, ως διανοούμενη, εκπαιδευτικός και άνθρωπος που έζησε με πάθος, έρευνα και ευθύνη.

Η νέα αυτή σειρά βασίζεται σε ένα ομώνυμο βιβλίο, όσο και μια ταινία. Συγγραφέας του μυθιστορήματος που κυκλοφόρησε το 2009 και έγινε best seller είναι ο David Nicholls, ενώ στην ταινία που βγήκε δύο χρόνια αργότερα στις κινηματογραφικές αίθουσες, πρωταγωνίστησε η Anne Hathaway. Μάλιστα, η ταινία σημείωσε τεράστια εισπρακτική επιτυχία, αφού έφερε πίσω περίπου 60 εκατομμύρια δολάρια στο box office, με την παραγωγή της να στοιχίζει μόλις 15 εκατομμύρια δολάρια. Πρόκειται για ένα δραματικό love story που αναμένεται να συγκινήσει, τόσο αυτούς που έχουν διαβάσει το βιβλίο ή έχουν δει την ταινία, όσο κάθε άλλο χρήστη που θα του δώσει μια ευκαιρία στο Netflix.

Πέρα από τη μεγάλη θεαματικότητα που ήδη γνωρίζει η σειρά που μόλις άρχισε να προβάλλεται, πολλά μέσα ενημέρωσης παγκόσμιας εμβέλειας, μεταξύ των οποίων Conde Nast Traveler, Cosmopolitan, National World, Rolling Stone, Welwyn Hatfield Times, Radio Times, Independent και άλλα από το Ηνωμένο Βασίλειο, τον Καναδά κλπ., παρουσιάζουν τα σημεία που έγιναν τα γυρίσματα, μεταξύ των οποίων και την Πάρο, διασφαλίζοντας μεγάλη προβολή στο κυκλαδίτικο νησί.

Σύμφωνα με στοιχεία και στατιστικές που συνέλεξε η MTC GROUP, εταιρία συμβούλων του δήμου Πάρου, η επιλογή ενός τόπου για γυρίσματα ταινιών ή σειρών, έχει σημαντικά οικονομικά οφέλη ακόμα και για τις τοπικές κοινωνίες όσο διαρκούν τα γυρίσματα και, φυσικά, για την προβολή του προορισμού. Το δεύτερο μάλιστα, πιστοποιείται και από τον ταξιδιωτικό όμιλο Expedia, ενώ σύμφωνα με μια μελέτη που διεξήχθη για λογαριασμό του Tendance Hotellerie, «τα ντοκιμαντέρ, οι ταινίες και οι τηλεοπτικές σειρές, είναι πλέον η δεύτερη μεγαλύτερη πηγή έμπνευσης για ένα ταξίδι (20%), ξεπερνώντας πλέον τα κοινωνικά δίκτυα (13%) και βρίσκονται ακριβώς πίσω από τις ‘συστάσεις από φίλους ή συγγενείς’ (42%)». Το ίδιο διαπιστώνει και μελέτη της TCI Research, σύμφωνα με την οποία, περίπου 80 εκατομμύρια ταξιδιώτες επιλέγουν πλέον τον προορισμό των διακοπών τους με βάση τις ταινίες και τις τηλεοπτικές σειρές.

Δείτε links μερικών δημοσιευμάτων και το επίσημο τρέϊλερ της σειράς.