Τα αντικείμενα είχαν αποκτηθεί στις δεκαετίες ‘70 και ‘80 από την οικογένεια Richard και Mary L. Gray. Τον Μάιο του 2025, τα τρία παιδιά τους, Harry, Jeniffer και Paul Gray, επικοινώνησαν με τις ελληνικές αρχές και προχώρησαν, από κοινού, στην οικειοθελή επιστροφή τους. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε, χθες, με ευθύνη της Διεύθυνσης Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού.

Η Λίνα Μενδώνη στην τελετή παράδοσης δήλωσε: «Σήμερα, γράφεται μια ακόμη ιστορία νόστου, με την επιστροφή πέντε αρχαίων ελληνικών έργων τέχνης στη γη που τα δημιούργησε. Η απόφαση της οικογένειας Gray να επιστρέψουν τις αρχαιότητες συνιστά πράξη γενναιοδωρίας, ευθύνης και υψηλού αισθήματος δικαίου. Στο πρόσωπο της παρισταμένης Jeniffer Gray, εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου προς την οικογένεια Gray για τη στάση τους, η οποία αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο των πολιτών στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι οικειοθελείς παραδόσεις αρχαιοτήτων αποτελούν σημαντικές επιτυχίες της χώρας μας. Τα τελευταία χρόνια έχουν επαναπατρισθεί περισσότερα από 200 αντικείμενα από 17 χώρες, από όλες τις ηπείρους, γεγονός που αποτυπώνει την αποτελεσματικότητα της στρατηγικής μας και την εμπιστοσύνη που έχει οικοδομηθεί μεταξύ του Ελληνικού Κράτους και πολιτών του εξωτερικού. Πίσω από κάθε τέτοια πράξη βρίσκεται πολλή δουλειά, συστηματική έρευνα και υπεύθυνη καθοδήγηση. Εκείνοι που επιστρέφουν ελληνικές αρχαιότητες κατατάσσονται δικαίως μεταξύ των φίλων του ελληνικού πολιτισμού και των συμμάχων της χώρας μας στην καταπολέμηση της αρχαιοκαπηλίας. Με συγκίνηση καλωσορίζουμε τις αρχαιότητες στην πατρίδα τους. Συνεχίζουμε με συνέπεια και αφοσίωση την προσπάθεια προστασίας της πολιτιστικής μας κληρονομιάς».

Η Υπουργός ευχαρίστησε την οικογένεια Gray για την απόφασή της, καθώς και τους Έλληνες διπλωμάτες και τα στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού για τη συμβολή τους στην επιτυχή ολοκλήρωση του επαναπατρισμού, επισημαίνοντας ιδιαιτέρως τη συμβολή του πρώην Γενικού Προξένου, στο Σαν Φρανσίσκο, Γρηγορίου Τασσιόπουλου για τον χειρισμό της υπόθεσης στην αρχική της φάση και του Γενικού Προξένου στο Σικάγο, Εμμανουήλ Κουμπαράκη.

Στην τελετή παρευρέθηκαν μεταξύ άλλων η Πρόξενος Γεωργία Τασιοπούλου, η υπεύθυνη διαχείρισης των συλλογών του Gray Collection Trust Erin Bakunas, η Διευθύντρια Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού Βασιλική Παπαγεωργίου και στελέχη του ΥΠΠΟ.

Πρόκειται για 62χρονο Έλληνα, σε βάρος του οποίου εκκρεμούσε ένταλμα σύλληψης κ. Ανακριτή Θεσσαλονίκης, για παράνομη υλοτομία-μεταφορά κακουργηματικού χαρακτήρα και παράβαση του Νόμου για την προστασία του περιβάλλοντος. Επιπρόσθετα, σχηματίσθηκε δικογραφία για παράβαση του Νόμου για την προστασία των αρχαιοτήτων και εν γένει της πολιτιστικής κληρονομίας.

Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο οργανωμένης επιχείρησης που πραγματοποιήθηκε προχθές, με τη συνδρομή του Τμήματος Πρόληψης και Καταστολής Εγκληματικότητας και του Γραφείου μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών της Γενικής Αστυνομικής Διεύθυνσης Θεσσαλονίκης, εντοπίσθηκε ο 62χρονος και συνελήφθη στο σπίτι του σε περιοχή του Δήμου Βόλβης.

Ο άνδρας πιάστηκε επ’ αυτοφώρω από κοινού με 65χρονο συνεργό του, ο οποίος συνελήφθη να προβαίνουν σε παράνομη και ανεξέλεγκτη υλοτόμηση με σκοπό την εμπορία ξυλείας, με αποτέλεσμα την αποψίλωση της πλαγιάς του βουνού σε μεγάλη έκταση, την οικολογική καταστροφή και υποβάθμιση του δασικού περιβάλλοντος.

Σε έρευνα στο σπίτι του 62χρονου βρέθηκαν και κατασχέθηκαν:

1 κινητό τηλέφωνο,
6 ανταλλακτικές αλυσίδες αλυσοπρίονου που χρησιμοποιούσαν για την παράνομη υλοτομία,
5 φακοί κεφαλής για χρήση κατά τις νυχτερινές ώρες και
1 πλήρης ανιχνευτής μετάλλων, χωρίς άδεια κατοχής από την αρμόδια Αρχή.
Ο 62χρονος άνδρας συνελήφθη και πρόκειται να οδηγηθεί στις αρμόδιες Δικαστικές Αρχές.

Όπως πληροφορεί ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, οι αρχαιότητες, και άλλα κινητά μνημεία, που εμπίπτουν στις διατάξεις της αρχαιολογικής νομοθεσίας, εντοπίστηκαν κατά τη διαδικασία εκτέλεσης αποφάσεων του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών για την απομάκρυνση των πρώην μισθωτών του καταστήματος.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Η προστασία των πολιτιστικών αγαθών αποτελεί θεσμοθετημένη υποχρέωση του Υπουργείου Πολιτισμού και από τις βασικές προτεραιότητες της πολιτικής μας. Πέραν του επαναπατρισμού πολιτιστικών αγαθών παρανόμως εξαχθέντων από την χώρα μας -αποτέλεσμα της συστηματικής συνεργασίας μας με πολιτιστικούς φορείς και οντότητες του εξωτερικού ή οικειοθελών παραδόσεων από πολιτιστικούς οργανισμούς ή μεμονωμένους ιδιώτες από το εξωτερικό- υπάρχουν και οι περιπτώσεις παράνομης δραστηριότητας απόκτησης περιπτώσεις αγαθών στο εσωτερικό μας. Μία τέτοια περίπτωση εντοπίστηκε στην καρδιά της Αθήνας. Πλήθος αρχαίων νομισμάτων, αντικείμενα, αρχαία και εκκλησιαστικά, που χρονολογούνται από τους αρχαίους έως τους νεώτερους χρόνους εντοπίστηκαν σε οίκημα που διαχειρίζεται η Εθνική Πινακοθήκη. Η ετοιμότητα και η συνεργασία μεταξύ των εντεταλμένων φορέων της Πολιτείας και η συνδρομή των αστυνομικών και των δικαστικών Αρχών, όπου κρίνεται απαραίτητη, αποτελούν τα κλειδιά που διασφαλίζουν την προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η τεκμηρίωση και η μελέτη κάθε νέου πολιτιστικού αγαθού, που εντοπίζεται, είναι ουσιώδους σημασίας για τη διαφύλαξη του παρελθόντος μας και την κατανόηση των αρχαίων κοινωνιών».

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, κατά τον εντοπισμό των αρχαίων αντικειμένων τον Φεβρουάριο του 2024, ο αρμόδιος εκπρόσωπος της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλέξανδρου Σούτσου (ΕΠΜΑΣ) ενημέρωσε άμεσα το Υπουργείο Πολιτισμού για τα ευρήματα. Αρχαιολόγοι από τη Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών (ΔΤΠΠΑ) και το Νομισματικό Μουσείο πραγματοποίησαν αυτοψία στον χώρο.

Εντοπίστηκαν και καταγράφηκαν 102 αρχαία αντικείμενα που χρονολογούνται στους γεωμετρικούς μέχρι τους ελληνιστικούς χρόνους (κύλικες, κάνθαροι, λεκανίδες, λήκυθοι, σκύφοι, ειδώλια κ.α.), 36 αντικείμενα θρησκευτικού χαρακτήρα μεταβυζαντινών χρόνων (εικόνες, ασημένιες επενδύσεις, αρχιερατική ράβδος και άλλα εκκλησιαστικά αντικείμενα), καθώς και 3.247 νομίσματα, μετάλλια, σφραγιδόλιθοι, σταθμία, μολυβδόβουλα που χρονολογούνται από τους αρχαίους έως τους νεώτερους χρόνους.

Το σύνολο σχεδόν των αρχαίων αντικειμένων εντοπίστηκε σε δυσπρόσιτο υπόγειο χώρο, προσβάσιμο από καταπακτή στο δάπεδο του ισογείου. Βρέθηκαν συσκευασμένα εντός παλαιών χαρτοκιβωτίων και ορισμένα εξ αυτών ήταν τυλιγμένα σε εφημερίδες της δεκαετίας του 1940, όταν έγινε και η πρώτη εκμίσθωση του ακινήτου, προκειμένου να λειτουργήσει ως κατάστημα πώλησης κοσμημάτων πάσης φύσεως, ωρολογίων, έργων τέχνης και παντός συναφούς είδους. Τα αντικείμενα μεταφέρθηκαν προς φύλαξη σε αποθηκευτικούς χώρους της Εφορείας Πόλεως Αθηνών και στο Νομισματικό Μουσείο, μέχρι να ολοκληρωθεί η διερεύνηση της υπόθεσης από τις αρμόδιες εισαγγελικές Αρχές. Μετά τη συντήρησή τους θα αποτελέσουν αντικείμενο εξέτασης από ειδική επιστημονική επιτροπή, βάσει της γνωμοδότησης του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, η οποία θα αποφανθεί για τη χρηματική αξία τους.

Συγκεκριμένα, από το Τμήμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Αρχαιοτήτων της Διεύθυνσης Ασφάλειας Αττικής σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε επιχείρηση το μεσημέρι της Τετάρτης στην περιοχή του Μοσχάτου, έπειτα από διερεύνηση και αξιοποίηση σχετικών πληροφοριών.

Στο πλαίσιο της επιχειρησιακής δράσης, αστυνομικοί εντόπισαν στο Μοσχάτο αυτοκίνητο με επιβαίνοντα 43χρονο άνδρα και, κατόπιν ελέγχου στο εσωτερικό αυτού, βρέθηκαν και κατασχέθηκαν 55 εκκλησιαστικές εικόνες.

Σύμφωνα με την Αστυνομία, από την έρευνα προέκυψε ότι ο 43χρονος είχε προμηθευτεί τις εικόνες από την 74χρονη, η οποία εντοπίστηκε και συνελήφθη στην περιοχή της Νέας Ιωνίας, ενώ μετά από έρευνα στην οικία της βρέθηκε και κατασχέθηκε επιπλέον μία εικόνα.

Οι εκκλησιαστικές εικόνες εξετάσθηκαν από αρχαιολόγο

Οι εκκλησιαστικές εικόνες εξετάσθηκαν από αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων, η οποία γνωμάτευσε ότι 20 εξ αυτών εμπίπτουν στις προστατευτικές διατάξεις του Νόμου περί Προστασίας Αρχαιοτήτων, ενώ οι υπόλοιπες χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης.

Οι αρχαιότητες, θα παραδοθούν για φύλαξη και τελική εκτίμηση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά. Η σχηματισθείσα δικογραφία θα υποβληθεί στον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Αθηνών.

Οι αρχαιότητες που ανήκουν στις προστατευτικές διατάξεις της νομοθεσίας περιγράφονται αναλυτικά, κάτωθι:

1) εικόνα της Βαϊοφόρου,

2) εικόνα δίζωνη με Αγίους,

3) εικόνα με θέμα την έγερση του Λαζάρου,

4) δύο -2- φύλλα τριπτύχου με δύο (2) Αγίους,

5) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου,

6) τρίπτυχο με κεντρικό θέμα την Παναγία και στα πλάγια φύλλα μορφές Αγίων,

7) εικόνα με παράσταση της Παναγίας «Ρόδο του Αμάραντο»,

8) εικόνα με παράσταση της Αγίας Μαγδαληνής,

9) εικόνα με παράσταση του Χριστού,

10) δίζωνη εικόνα με παράσταση της δέησης του Χριστού και Αγίους,

11) εικόνα με παράσταση του Αγίου Παντελεήμονα,

12) φύλλο τριπτύχου με παράσταση Ιεράρχη,

13) φύλλο τριπτύχου με παράσταση Ιεράρχη,

14) ξύλινο εξαπτέρυγο,

15) δύο -2- φύλλα τριπτύχου ενωμένα μεταξύ τους με παράσταση Αγίων,

16) δίζωνη εικόνα με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και Αγίους,

17) εικόνα με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και Αγίους,

18) εικόνα με κεντρικό θέμα την Αγία Τριάδα και έξι (6) Χριστολογικές σκηνές,

19) δίζωνη εικόνα με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και Αγίους,

20) εικόνα με παράσταση του Αγίου Μόδεστου.

Εκτός των ανωτέρω κατασχέθηκαν και (36) αρχαιότητες που χρήζουν περαιτέρω εξέτασης:

1) εικόνα με παράσταση των Αγίων Θεοδώρων,

2) εικόνα με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας,

3) εικόνα με παράσταση του Αγίου Αντωνίου,

4) εικόνα με παράσταση του Αγίου Αντωνίου,

5) εικόνα με παράσταση του Χριστού «Άγιο Μανδήλιο»,

6) εικόνα με παράσταση της Μεταμόρφωσης του Χριστού,

7) εικόνα με παράσταση του Αγίου Τρύφωνα,

8) δίζωνη εικόνα, στην επάνω ζώνη με παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και στην κάτω ζώνη με παράσταση Αγίων και την Αγία Ζώνη,

9) εικόνα με παράσταση των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης,

10) εικόνα με παράσταση πιθανόν της Αγίας Βαρβάρας, ρωσικής τέχνης,

11) εικόνα με παράσταση της Ανάστασης,

12) εικόνα με παράσταση των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης,

13) εικόνα σπασμένη σε δύο (2) κομμάτια με παράσταση των Ιεραρχών, ρωσικής τέχνης,

14) εικόνα με παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου,

15) εικόνα με παράσταση της Αγία Παρασκευής,

16) εικόνα με παράσταση της Αγίας Βαρβάρας,

17) δίζωνη εικόνα με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και Αγίους,

18) εικόνα με παράσταση της Έγερσης του Λαζάρου,

19) δίζωνη εικόνα με παράσταση της Δέησης του Χριστού και τον Άγιο Γεώργιο,

20) δίζωνη εικόνα με παράσταση της Αγίας Τριάδας και Αγίους,

21) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου,

22) εικόνα με παράσταση του Χριστού «Άκρα ταπείνωση»,

23) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και δύο (2) σκηνές του βίου του,

24) εικόνα με παράσταση της Αγίας Ειρήνης,

25) εικόνα με παράσταση του Αγίου Νικολάου,

26) κεντρικό φύλλο τριπτύχου με παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας,

27) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ελευθέριου,

28) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ιωάννη Χρυσόστομου,

29) εικόνα με παράσταση της Αγίας Βαρβάρας,

30) εικόνα με παράσταση των Αρχαγγέλων Γαβριήλ και Μιχαήλ,

31) εικόνα με παράσταση του Αγίου Ελευθέριου,

32) εικόνα με παράσταση τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου,

33) εικόνα με παράσταση των Τριών Ιεραρχών,

34) εικόνα με παράσταση της Αγίας Παρασκευής και της Αγίας Βαρβάρας,

35) εικόνα με παράσταση του Αγίου Αντύπα,

36) εικόνα με παράσταση της Αγίας Τριάδος.

Ειδικότερα, πραγματοποιήθηκε οργανωμένη επιχείρηση σε περιοχή της Ξάνθης, κατά την οποία διενεργήθηκε έρευνα στο σπίτι του συλληφθέντα, παρουσία δικαστικού λειτουργού, όπου βρέθηκε και κατασχέθηκε ένα χάλκινο δακτυλίδι που χρονολογείται στους υστεροβυζαντινούς – μεταβυζαντινούς χρόνους (1204-1830), το οποίο εμπίπτει στις προστατευτικές διατάξεις του Νόμου που αφορά στην «Κύρωση Κώδικα νομοθεσίας για την προστασία των αρχαιοτήτων και εν γένει της πολιτιστικής κληρονομιάς», σύμφωνα με γνωμάτευση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ξάνθης.

Επιπλέον, βρέθηκαν ένα αργυρό νόμισμα βυζαντινών χρόνων, ένα χάλκινο νόμισμα μεταβυζαντινών χρόνων, ένα μεγάλο χάλκινο μετάλλιο, ένα διαβρωμένο χάλκινο νόμισμα μικρών διαστάσεων, τα οποία χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης, σύμφωνα με γνωμάτευση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ξάνθης.

Τέλος, κατασχέθηκαν πλήθος εγγράφων και χαρτών, όπου απεικονίζονται τοποθεσίες και σημεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, δύο ανιχνευτές μετάλλων και τέσσερα βιβλία που αφορούν αρχαία νομίσματα.

Ο συλληφθείς, με τη δικογραφία που σχηματίστηκε σε βάρος του, θα οδηγηθεί στις αρμόδιες δικαστικές αρχές.

Επισημαίνουμε ότι ο κ. Β. Κουμούσης ήταν το μόνο μέλος του ΚΑΣ στη συνεδρίαση του Δεκεμβρίου 2019, που η επιστημονική του ειδίκευση σχετίζεται με το τεχνικό θέμα της κατασκευής του Σταθμού και ιδιαίτερα με τα θέματα των δονήσεων που παρουσιάστηκαν από την Αττικό Μετρό ως “κίνδυνοι” για τις αρχαιότητες και για τους εργαζόμενους.

ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ:

Συμμετέχοντας στο πολύκροτο ΚΑΣ του Δεκεμβρίου 2019 για τα αρχαία του Σταθμού Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη

Με αφορμή την δημοσίευση στα ΜΜΕ της ανοιχτής επιστολής 14 μελών του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου που ψήφισαν υπέρ του τεμαχισμού, της απομάκρυνσης και της επανατοποθέτησης του πολύ σημαντικού μνημειακού συνόλου, το οποίο έχει έρθει στο φως στον σταθμό Βενιζέλου του Μετρό Θεσσαλονίκης, θεωρώ υποχρέωσή μου, ως μέλος της μειοψηφίας του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ) κατά την συνεδρίαση εκείνη (18/12/2019), να καταθέσω τα ακόλουθα:

Ως Πολιτικός Μηχανικός Καθηγητής στο ΕΜΠ στον Τομέα Δομοστατικής και σήμερα Ομότιμος Καθηγητής, είχα κληθεί να συμμετάσχω σε διάφορα όργανα του ΥΠΠΟΑ και στα κεντρικά συμβούλια, Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) και Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ), από το 2002 μέχρι το Μάρτιο του 2020. Σε όλη αυτή την πορεία είχα διαμορφώσει την πεποίθηση ότι οι γνωμοδοτήσεις του ΚΑΣ κατά κανόνα αντιμετωπίζουν με πληρότητα τα θέματα χωρίς επηρεασμούς από τη δημοσιότητα και κατά τεκμήριο χωρίς να χρειάζεται να παρέχονται απαντήσεις σε τυχόν επιτιμητικά σχόλια ή τοποθετήσεις τρίτων. Σε κάθε συλλογικό όργανο βέβαια μπορούν να υπάρχουν και ατυχείς στιγμές. Η συνεδρίαση όμως του Δεκεμβρίου 2019 για τις αρχαιότητες στο σταθμό Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη υπήρξε ατυχέστατη.

Ο κύριος λόγος, κατά τη γνώμη μου, ήταν η προσπάθεια να χειραγωγηθεί η όλη διαδικασία μέχρι του σημείου να έχουν διατυπωθεί προκαταβολικά ακόμη και οι παρατηρήσεις στο κείμενο της γνωμοδότησης και η όλη διαδικασία να αποκτήσει διεκπεραιωτικό χαρακτήρα. Το θέμα είχε εισαχθεί στο ΚΑΣ από το 2013 και μετά από μία ανελικτική πορεία έφτασε με την απόφαση του 2017 να επιτύχει το μείζον, διασφαλίζοντας τη συναίνεση και για τα δύο αγαθά δηλ. τις αρχαιότητες στη θέση τους και την εξεύρεση λύσης κατασκευής του σταθμού, δρομολογώντας τις διαδικασίες για την ολοκλήρωση των επόμενων σταδίων και μελετών. Στη συνεδρίαση του Δεκεμβρίου 2019, αντί να προχωρήσουν τα πράγματα σε αυτή τη κατεύθυνση, δυστυχώς επιδιώχθηκε η αλλαγή πορείας και το έλασσον. Προς τούτο, εκτός των άλλων, καταστρατηγήθηκε η πάγια διαδικασία εξέτασης των θεμάτων κατά την οποία οι τέσσερις αρμόδιες Διευθύνσεις της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης παρουσιάζουν τις εισηγήσεις τους  στην αρχή της διαδικασίας. Αντίθετα, πέραν μιας μακράς εισαγωγής για το ιστορικό του θέματος κυρίως από δύο Διευθύνσεις, οι τοποθετήσεις και προτάσεις των αρμόδιων Διευθύνσεων μετατέθηκαν στο τέλος της συνεδρίασης, μετά την παρέλευση πολλών ωρών, κατά τις πρώτες πρωινές ώρες, οπότε και αποκαλύφθηκε ο λόγος ανατροπής της πάγιας διαδικασίας. Όπως προκύπτει και από τα Πρακτικά, οι εισηγήσεις της τοπικής Εφορείας Θεσσαλονίκης και δύο Διευθύνσεων -δηλαδή συνολικά οι τρείς από τις πέντε εισηγήσεις- τάχθηκαν, διεξοδικά και τεκμηριωμένα, υπέρ της διατήρησης των αρχαιοτήτων στη θέση τους. Η  αποκαλυπτική τοποθέτηση-εισήγηση της Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων αποτελεί ένα σημαντικό κείμενο-σημείο αναφοράς για την υποστήριξη της διατήρησης του μνημειακού συνόλου στη θέση του χωρίς απόσπαση και επανατοποθέτηση, παρά την ελλειπτική του απόδοση στα Πρακτικά.

Η Αττικό Μετρό Α.Ε. ανέλαβε να παρουσιάσει ως «ΜΟΝΑΔΙΚΗ» λύση την απόσπαση και επανατοποθέτηση των αρχαιοτήτων. Το επιχείρησε αρχικά, με μια πολύωρη προσπάθεια να αμφισβητήσει την ύπαρξη οριστικής μελέτης (ΟΜ2) για την διατήρηση των αρχαιοτήτων στη θέση τους, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι σωστά υπογεγραμμένη και άρα δεν υπάρχει, ακολούθως ότι είναι προμελέτη (ΟΜ1) καθόσον έχουν διατυπωθεί παρατηρήσεις επί της οριστικής μελέτης -και όλα αυτά ενώ στο υπόμνημά της είχε περιλάβει σχέδια και υπολογισμούς για όλα τα στάδια της μελέτης διατήρησης των αρχαιοτήτων στη θέση τους. Στη συνέχεια, επιχειρηματολογούσε αντιφατικά υποστηρίζοντας καταρχήν ότι η προτεινόμενη λύση της μελέτης του έγκριτου Γεωτεχνικού Μηχανικού Π. Βέττα, ΟΤΜ ΑΤΕ – ο οποίος δεν κλήθηκε να παρουσιάσει ο ίδιος την μελέτη του, παρά την παγιωμένη πρακτική να καλούνται μελετητές στο Συμβούλιο- είναι επισφαλής και ότι «οι αρχαιότητες θα μας έρθουν στο κεφάλι». Παράλληλα ισχυρίζονταν ότι η όλη λύση είναι υπερδιαστασιολογημένη, «Bunker» όπως επαναλάμβανε ο Πρόεδρος της Αττικό Μετρό. Επιχειρήθηκε επίσης να υποστηριχθεί ως «ΜΟΝΑΔΙΚΗ» λύση η απόσπαση και επανατοποθέτηση των αρχαιοτήτων με αναφορές σε προηγούμενη απόφαση του ΣτΕ, αλλά και σε αντίστοιχη λύση που είχε δοθεί στον Σταθμό της Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη. Σύμφωνα με την Αττικό Μετρό Α.Ε., αφού εκεί έγινε αποδεκτή η λύση της απόσπασης, συνάγονταν αυθαίρετα το συμπέρασμα ότι αυτό έχει γενική εφαρμογή  και δικαιώνει προκαταβολικά και κάθε άλλη απόσπαση.

Όπως προκύπτει και από τα Πρακτικά, δεν έγινε παρουσίαση του τεύχους ειδικής μελέτης που κατέθεσε η Αττικό Μετρό Α.Ε. σχετικά με την πρόκληση δονήσεων κατά την εφαρμογή της μελέτης Βέττα και δεν συζητήθηκε στο Συμβούλιο ούτε ως προς τις παραδοχές, ούτε ως προς τη μεθοδολογία, ούτε ως προς τα συμπεράσματα. Άλλωστε, τα θέματα των δονήσεων είναι απολύτως ελεγχόμενα και διαχειρίσιμα σε υπόγεια έργα αυτού του τύπου και είναι εντελώς διαφορετικά από αυτά των σεισμικών διεγέρσεων. Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει η δυνατότητα διαρκούς ελέγχου δια της τοποθέτησης αισθητήρων και διακοπής ταυτόχρονων τυχόν οχλουσών εργασιών σε περίπτωση υπέρβασης προκαθορισμένων ορίων.

Επίσης στο Συμβούλιο δεν εξετάστηκαν θέματα ασφάλειας των εργαζομένων στο εργοτάξιο του έργου. Είναι γνωστό ότι τα εργοτάξια είναι χώροι υψηλής διακινδύνευσης γι’ αυτό και η νομοθεσία είναι αυστηρή, απαιτώντας την μελέτη και εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων για όλο το φάσμα των εργασιών του έργου σε καθημερινή βάση, ορίζοντας και τους υπεύθυνους για την τήρησή τους. Κατά συνέπεια, οι όποιες γνωμοδοτήσεις του ΚΑΣ δεν υπεισέρχονται σε θέματα διασφάλισης ασφαλούς εκτέλεσης των έργων, καθόσον αυτά ορίζονται και διασφαλίζονται από την ισχύουσα νομοθεσία για τα τεχνικά έργα.

Ακροθιγώς και μόνο, κατά τη διάρκεια της συζήτησης,  αναφέρθηκε από την Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων η περίπτωση του σταθμού Μετρό «Μοναστηράκι» στην Αθήνα, όπου η Αττικό Μετρό Α.Ε. είχε χρησιμοποιήσει ακριβώς την ίδια μέθοδο προώθησης σωλήνων (pipe jacking). Η Αττικό Μετρό Α.Ε. προτίμησε να αντιπαρέλθει την παροχή πληρέστερων στοιχείων για το συγκεκριμένο έργο της και να παρουσιάσει τη μέθοδο ως επισφαλή, δύσκολη και προβληματική, υποβαθμίζοντας ανεπίτρεπτα το επίπεδο και τις δεξιότητες των Ελλήνων Μηχανικών, μελετητών και κατασκευαστών.

Κατά τη συνεδρίαση δεν γνώριζα λεπτομέρειες για τα στοιχεία του έργου στο Μοναστηράκι, τα οποία είναι αποκαλυπτικά, καθώς αφορούν σε εφαρμογή λύσης με προώθηση σωλήνων (pipe jacking) κατά την οποία οι αρχαιότητες παρέμειναν στη θέση τους, υπό πολύ δυσμενέστερες συνθήκες έναντι αυτών του σταθμού Βενιζέλου. Ειδικότερα, στο Μοναστηράκι χρησιμοποιήθηκαν σωλήνες διαμέτρου 1200 χιλιοστών σε τοξωτή μορφή για να γεφυρώσουν μία απόσταση 120 μέτρων, ενώ στο σταθμό Βενιζέλου χρειάζονται σωλήνες διαμέτρου 812 χιλιοστών σε επίπεδη μορφή για να γεφυρώσουν απόσταση 66 μέτρων. Στο σταθμό «Μοναστηράκι» τα υπερκείμενα φορτία ήταν ολόκληρος ο Ναός της Παντάνασσας και ο ευρύτερος χώρος, ενώ στο σταθμό Βενιζέλου είναι η εδαφική στρώση πάχους 3 μέτρων με τις πλάκες επίστρωσης των δρόμων και τα κατώτερα τμήματα τοιχίσκων των παρόδιων κτισμάτων του βυζαντινού σταυροδρομιού.

Τα παραπάνω αποτελούν πραγματικά στοιχεία τα οποία δυστυχώς δεν εξετάστηκαν από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο το Δεκέμβριο του 2019, μολονότι είναι καθοριστικά για την αξιολόγηση της τεχνικής λύσης που θα επέτρεπε την κατά χώραν διατήρηση του μνημειακού συνόλου της Θεσσαλονίκης.

Προσωπικά, έχοντας πειστεί ότι η τεχνική λύση της μελέτης Π. Βέττα-ΟΤΜ ΑΤΕ ήταν τεκμηριωμένη και τεχνοοικονομικά ορθή, τάχθηκα υπέρ της διατήρησης των αρχαιοτήτων στη θέση τους σύμφωνα με την εισήγηση  της Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων και μειοψήφησα. Αφού υπάρχει λύση διατήρησης του σπουδαίου μνημειακού συνόλου στη θέση του γιατί πρέπει να αποσυναρμολογηθεί και να επανασυναρμολογηθεί πάση θυσία; Ποιος θα καθορίσει το αναγκαίο πάχος εδαφικής στρώσης που θα πρέπει να αποσπαστεί και πώς θα διασφαλιστούν οι εδαφικές ιδιότητες μετά την επανατοποθέτηση επί βάσης ελαφροσκυροδέματος, ώστε να αποφευχθούν οι σχετικές μετακινήσεις μεταξύ των δομικά ασύνδετων στοιχείων;

Σήμερα, σημαντικοί επιστημονικοί φορείς και οι κορυφαίοι Αρχαιολόγοι από την Ελλάδα και την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα τάσσονται υπέρ της διατήρησης των αρχαιοτήτων στη θέση τους, διακηρύσσοντας τη μοναδικότητα και σπουδαιότητά τους. Η κοινή γνώμη, ακόμη και μέσα στην ζοφερή πανδημία, αντιλαμβάνεται ότι σε βάθος χρόνου, παρά την ταλαιπωρία που έχει επιφέρει η κατασκευή του Μετρό, αν τα αρχαία αποσπαστούν και επανέλθουν, η πόλη της Θεσσαλονίκης θα ζει καθημερινά και θα πορεύεται με ένα ξεριζωμένο και επανατοποθετημένο μνημείο με φαλκιδευμένη αυθεντικότητα στα σπλάχνα της. Θα έχει απωλέσει έτσι, την δυνατότητα αξιοποίησης ενός αυθεντικού μνημειακού συνόλου στο κέντρο της πόλης που θα προσελκύει όχι μόνο τους ειδικούς, αλλά και μεγάλο πλήθος επισκεπτών.

Τώρα που στην Κωνσταντινούπολη καλύπτονται τα ψηφιδωτά στην Αγία Σοφία και  τοποθετούνται πτυσσόμενες κουρτίνες στους θησαυρούς του Βυζαντινού πολιτισμού στη Μονή της Χώρας, εμείς βρίσκουμε την ώρα στην Θεσσαλονίκη, τη δεύτερη Πόλη του Βυζαντίου, να πειραματιστούμε με την οντότητα των μοναδικών Βυζαντινών μας Μνημείων; Τώρα που πρέπει να επιβεβαιώσουμε διεθνώς τον ρόλο μας ως θεματοφύλακες της Βυζαντινής κληρονομιάς, εμείς επιλέγουμε να διακυβεύσουμε την παγκόσμια φήμη μας στην προστασία των μνημείων; Μπράβο μας!

Βλάσης Κουμούσης

Πολιτικός Μηχανικός, Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ

πρώην Μέλος του ΚΑΣ

«O Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων, έχοντας στο πλάι του τον επιστημονικό κόσμο, ειδικούς επιστήμονες και έγκυρους μελετητές του Βυζαντίου, ποικίλους φορείς αλλά και την υποστήριξη μηχανικών του ΑΠΘ περί του εφικτού της λύσης για τη διατήρηση του μοναδικού μνημειακού συνόλου του εκτεταμένου παλίμψηστου και μνημειώδους αρχιτεκτονικού συνόλου 6 αιώνων, από τον 4ο έως τον 9 αι. μ.Χ., που έφερε στο φως η ανασκαφή ανάμεσα στα διαφράγματα του Σταθμού Βενιζέλου, θα συνεχίσει, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, κάθε δυνατή προσπάθεια για την υλοποίηση της λύσης της διατήρησης και ανάδειξης των αρχαιοτήτων στη θέση τους στον Σταθμό, με πρώτη κίνηση την προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας και με κάθε άλλη νόμιμη ενέργεια για να μην καταστραφεί η Μέση Οδός των Βυζαντινών. Στην περίπτωση που συμβεί αυτό, η χώρα μας θα διασυρθεί σε διεθνές επίπεδο, και φυσικά θα έχει δια παντός απονομιμοποιηθεί κάθε προσπάθεια προστασίας αρχαιοελληνικών ή βυζαντινών μνημείων στην αλλοδαπή», σημειώνει μεταξύ άλλων ο ΣΕΑ.

«Το θέμα των αρχαιοτήτων, σε τίποτα δεν εμποδίζει το έργο του μετρό και την ολοκλήρωση των άλλων σταθμών, έτσι που θα μπορούσαν αυτοί κάλλιστα να έχουν ολοκληρωθεί και να λειτουργούν έως το τέλος του τρέχοντος έτους, ενώ παράλληλα θα πραγματοποιούνταν οι απαραίτητες εργασίες στο σκάμμα του Σταθμού Βενιζέλου, σύμφωνα με τον σχεδιασμό της λύσης της κατά χώραν διατήρησης του μνημειακού συνόλου. Χαρακτηριστικό και χιλιοειπωμένο άλλωστε, είναι το παράδειγμα του Σταθμού στο Μοναστηράκι, που ολοκληρώθηκε, με εντυπωσιακό μάλιστα αποτέλεσμα και αναβάθμιση της περιοχής, αφού λειτουργούσε πλέον το Μετρό της Αθήνας», σημειώνει επίσης ο ΣΕΑ ως προς τις «ψευδείς» όπως τις χαρακτηρίζει κατηγορίες περί καθυστερήσεων στο έργο λόγω αρχαιοτήτων.