Ανάλυση: Ποια είναι η πραγματικότητα για τους Κούρδους και την εμπλοκή τους κατά του Ιράν

Μέσα στη δίνη του πολέμου με το Ιράν, ένα από τα πιο ευαίσθητα και δυνητικά εκρηκτικά ερωτήματα δεν αφορά μόνο τις κινήσεις των μεγάλων δυνάμεων, αλλά και τον ρόλο που θα μπορούσαν να διαδραματίσουν οι Κούρδοι του Ιράν. Το ενδεχόμενο μιας κουρδικής εμπλοκής δεν είναι απλώς μια στρατιωτική υπόθεση· αγγίζει ταυτόχρονα το ζήτημα της αμερικανικής στρατηγικής, της εσωτερικής συνοχής της Ισλαμικής Δημοκρατίας, της σταθερότητας στο Ιρακινό Κουρδιστάν και των ευρύτερων ισορροπιών σε Τουρκία, Ιράκ και Συρία. Αν και κατά καιρούς ακούγονται σενάρια περί αξιοποίησης των κουρδικών δυνάμεων ως μοχλού πίεσης κατά της Τεχεράνης, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Σπύρος Σιδέρης

Οι Κούρδοι διαθέτουν ιστορικούς λόγους να βλέπουν με καχυποψία τις αμερικανικές υποσχέσεις, γνωρίζοντας από πικρή εμπειρία ότι η στήριξη των μεγάλων δυνάμεων συχνά αποδεικνύεται προσωρινή, εργαλειακή και ευμετάβλητη.

Έτσι, ενώ ο πόλεμος θα μπορούσε θεωρητικά να δημιουργήσει ένα παράθυρο ευκαιρίας για την ενίσχυση των δικών τους πολιτικών και εθνικών διεκδικήσεων, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι οι Ιρανοί Κούρδοι είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν το κόστος μιας ανοιχτής σύγκρουσης χωρίς σαφείς εγγυήσεις για την επόμενη ημέρα.

Η στρατηγική σημασία του κουρδικού παράγοντα

Οι Κούρδοι αποτελούν περίπου το 10% του πληθυσμού του Ιράν και κατοικούν κυρίως στις ορεινές περιοχές του βορειοδυτικού τμήματος της χώρας, κατά μήκος των συνόρων με το Ιράκ και την Τουρκία. Η γεωγραφική αυτή θέση τους προσδίδει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, ιδίως σε περιόδους περιφερειακής αναταραχής. Δεν είναι τυχαίο ότι επανέρχονται συστηματικά σενάρια για συγκέντρωση ένοπλων κουρδικών ομάδων στο Ιρακινό Κουρδιστάν, με στόχο μια πιθανή διείσδυση στο ιρανικό έδαφος, σε περίπτωση που δημιουργηθούν ευνοϊκές στρατιωτικές ή πολιτικές συνθήκες.

Το γεγονός ότι σημαντικά κουρδικά κόμματα της ιρανικής αντιπολίτευσης επιχείρησαν πρόσφατα να συγκροτήσουν ένα κοινό πολιτικό πλαίσιο ενισχύει την εικόνα μιας προσπάθειας συντονισμού.

Οι στόχοι τους είναι φιλόδοξοι: ανατροπή του καθεστώτος, κουρδική αυτοδιάθεση και ένα πιο αποκεντρωμένο ή ομοσπονδιακό διοικητικό μοντέλο για την περιοχή που οι ίδιοι αποκαλούν «Ανατολικό Κουρδιστάν».

Το βάρος της ιστορικής καχυποψίας

Ωστόσο, η πολιτική βούληση δεν αρκεί. Το βασικό ερώτημα είναι αν οι Κούρδοι του Ιράν εμπιστεύονται πράγματι τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ιστορική εμπειρία λέει πως όχι, τουλάχιστον όχι χωρίς σοβαρές επιφυλάξεις. Οι κουρδικές κοινότητες στη Μέση Ανατολή έχουν επανειλημμένα βρεθεί στην πρώτη γραμμή συγκρούσεων στις οποίες οι μεγάλες δυνάμεις τις ενθάρρυναν να κινηθούν, μόνο και μόνο για να τις εγκαταλείψουν όταν άλλαζαν οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί. Αυτή η μνήμη είναι βαθιά ριζωμένη και εξακολουθεί να διαμορφώνει τις σημερινές αποφάσεις. Για πολλούς Κούρδους, η αμερικανική στήριξη παραμένει χρήσιμη, αλλά όχι αξιόπιστη.

Η καχυποψία αυτή δεν είναι θεωρητική. Στο Ιράκ, οι κουρδικές εξεγέρσεις στηρίχθηκαν κατά καιρούς από εξωτερικούς παίκτες, αλλά η υποστήριξη αυτή αποδείχθηκε αποσπασματική και εξαρτημένη από τις ανάγκες της στιγμής. Αντίστοιχα, στη Συρία, οι κουρδικές δυνάμεις συνεργάστηκαν στενά με τις ΗΠΑ στον αγώνα κατά του Ισλαμικού Κράτους, μόνο για να διαπιστώσουν αργότερα ότι η αμερικανική παρουσία και προστασία δεν συνιστούσαν μόνιμη στρατηγική εγγύηση. Αυτό το ιστορικό φορτίο καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη οποιαδήποτε απόφαση για άμεση εμπλοκή σε έναν πόλεμο με το Ιράν, ιδίως όταν δεν υπάρχει σαφές πλαίσιο για το τι θα ακολουθήσει.

Πόσο χρήσιμο είναι για την Ουάσιγκτον το «κουρδικό χαρτί»

Από αμερικανικής πλευράς, το κουρδικό χαρτί μοιάζει ελκυστικό κυρίως σε θεωρητικό επίπεδο. Μια κουρδική πίεση στο βορειοδυτικό Ιράν θα μπορούσε να αναγκάσει την Τεχεράνη να διασπάσει τις δυνάμεις της, να ανακατανείμει στρατιωτικούς πόρους και να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα εξωτερική και εσωτερική απειλή. Θα μπορούσε ακόμη να ενισχύσει την εικόνα ότι το ιρανικό καθεστώς δέχεται πίεση από πολλές κατευθύνσεις.

Όμως αυτή η λογική έχει σοβαρά όρια. Οι κουρδικές δυνάμεις, ακόμη κι αν είναι έμπειρες και καλά οργανωμένες, δεν διαθέτουν από μόνες τους την ισχύ να ανατρέψουν το ιρανικό κράτος, εκτός αν εκδηλωθεί μια πολύ ευρύτερη εξέγερση και σε άλλες εθνοτικές ή κοινωνικές ζώνες της χώρας. Με άλλα λόγια, μπορούν να λειτουργήσουν ως παράγοντας πίεσης, αλλά δύσκολα ως αυτοτελής μηχανισμός ανατροπής.

Ο κίνδυνος του πολιτικού μπούμερανγκ

Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος μια τέτοια επιλογή να αποδειχθεί πολιτικά αντιπαραγωγική. Αν οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ εμφανιστούν να υποκινούν ανοιχτά κουρδική στρατιωτική δράση, η Τεχεράνη θα αξιοποιήσει αμέσως αυτό το αφήγημα για να παρουσιάσει τον πόλεμο ως σχέδιο εξωτερικού διαμελισμού του Ιράν. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συσπειρώσει τμήματα της ιρανικής κοινωνίας γύρω από το καθεστώς, ακόμη και αν αυτά διαφωνούν μαζί του σε άλλα ζητήματα.

Με άλλα λόγια, η κουρδική εμπλοκή θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι μόνο ως μοχλός αποσταθεροποίησης, αλλά και ως εργαλείο νομιμοποίησης της καταστολής από την πλευρά της Τεχεράνης. Σε περιόδους πολέμου, το επιχείρημα της «εξωτερικής απειλής» αποκτά συχνά ιδιαίτερη ισχύ στο εσωτερικό ενός κράτους.

Οι κίνδυνοι για το Ιρακινό Κουρδιστάν

Παράλληλα, μια διασυνοριακή κουρδική επιχείρηση θα αύξανε δραματικά τους κινδύνους για το Ιρακινό Κουρδιστάν, το οποίο ήδη προσπαθεί να αποφύγει άμεση εμπλοκή στη σύγκρουση. Η ιρανική πλευρά έχει αποδείξει ότι είναι πρόθυμη να πλήξει στόχους κοντά στα σύνορα, αλλά και εγκαταστάσεις που θεωρεί συνδεδεμένες με αμερικανικά ή αντικαθεστωτικά δίκτυα.

Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε κουρδική κινητοποίηση θα μπορούσε να μετατρέψει την Ερμπίλ και άλλες περιοχές σε πεδίο αντιποίνων, επιβαρύνοντας μια ήδη εύθραυστη ισορροπία. Η κουρδική ηγεσία στο βόρειο Ιράκ γνωρίζει καλά ότι μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο όχι μόνο την ασφάλεια της περιοχής, αλλά και τις λεπτές πολιτικές και οικονομικές ισορροπίες που τη συγκρατούν.

Ο τουρκικός παράγοντας

Δεν πρέπει επίσης να υποτιμάται ο παράγοντας Τουρκία. Η Άγκυρα αντιμετωπίζει παραδοσιακά κάθε ενίσχυση ένοπλων κουρδικών σχηματισμών στην περιοχή ως πιθανή απειλή για τη δική της ασφάλεια.

Αν οι Ιρανοί Κούρδοι αποκτούσαν εδαφικά ή πολιτικά κέρδη μέσα από τον πόλεμο, αυτό θα προκαλούσε σοβαρή ανησυχία στην Τουρκία, η οποία φοβάται τη διάχυση του κουρδικού εθνικισμού σε όλο το τόξο από τη Συρία έως το εσωτερικό της.

Ακόμη κι αν η Άγκυρα δεν επιθυμεί να ταυτιστεί με την Τεχεράνη, θα είχε κάθε λόγο να κινηθεί προληπτικά για να αποτρέψει νέα τετελεσμένα. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το κουρδικό ζήτημα δεν μπορεί να εξεταστεί αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της αντιπαράθεσης ΗΠΑ – Ιράν.

Η επιφυλακτικότητα υπερισχύει

Συνεπώς, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι Κούρδοι του Ιράν μπορούν να συμμετάσχουν στον πόλεμο, αλλά και αν έχουν λόγο να το κάνουν υπό τους παρόντες όρους. Χωρίς αξιόπιστες αμερικανικές εγγυήσεις, χωρίς προοπτική ευρύτερης εσωτερικής ανατροπής στο Ιράν και με ορατό τον κίνδυνο περιφερειακής ανάφλεξης, η άμεση εμπλοκή τους μοιάζει περισσότερο με κίνηση υψηλού ρίσκου παρά με ιστορική ευκαιρία.

Οι Κούρδοι ενδέχεται να παραμείνουν ένας σημαντικός δυνητικός παράγοντας πίεσης, αλλά δύσκολα θα γίνουν ο αποφασιστικός καταλύτης της σύγκρουσης, εκτός αν αλλάξουν δραματικά οι πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες. Για την ώρα, η επιφυλακτικότητα φαίνεται ισχυρότερη από τον πειρασμό της εμπλοκής.